الزامات داخلی یا فشارهای خارجی؟

دکتر جمیله کدیور
در هفته آخر آذرماه تهران میزبان اولین دور از گفتگوها با اتحادیه اروپا پیرامون مباحث حقوق بشر بود. گفتگوهایی بدون قید و شرط که به موازات گفتگوهای جاری اقتصادی و تجاری انجام پذیرفت. ترکیب جالب هیات‌های دو طرف به غنای مباحث این نشست بیش از پیش افزود. مجموعه‌ای از اساتید درجه اول حقوق، نمایندگان سازمانهای غیردولتی فعال در مباحث حقوق بشر و نمایندگان نهادهای دولتی دور روز متوالی پیرامون دو موضوع محوری تبعیض و شکنجه بحث و تبادل نظر داشتند. علی رغم بحثهای متنوع و متفاوتی که حول این دو موضوع از سوی طرفین بیان شد بحث «حقوق زنان» محور مهمی بود که هم در روز اول و هم در روز دوم زمان زیادی از میزگرد را به خود اختصاص داد تاکید بر این عبارت کلیدی دبیر کل سازمان ملل متحد که «حقوق زنان، حقوق بشر است» و بحثهای متوالی پیرامون این موضوع نشان از اهمیت موضوع حقوق زنان برای نمایندگان اعزامی اتحادیه اروپا برای گفتگوهای حقوق بشری با ایران داشت. هر چند ماهیت اروپایی با توجه به برخی تبلیغات منفی گروه‌های مخالف از برخی تحولات مثبت رخ داده طی سالهای گذشته در زمینه مسایل زنان که از زبان حاضرین بیان می‌شد متعجب بودند و از این تحولات ابراز خرسندی می‌کردند، در عین حال انتظارات خود را نیز در این زمینه در چند محور مشخص عنوان کردند.
این مقدمه را از این بحث بیان نکردم که چنین اظهارنظرهایی که عمدتا در ملاقاتهای خارجی تکرار می‌شود را مبنای عمل خود قرار دهیم و صحت عملکرد خود را با موازین غربی حقوق بشری بسنجیم، بلکه از این جهت بود که بداینم دنیای امروز در چه فضایی نسبت به زنان می‌اندیشد و بسیاری از مباحثی که امروز در جامعه ما تحت عنوان مسایل زنان مطرح است سالیان سال است که در جهان حل شده بدون آن که شعار شایسته سالاری و احترام به کرامت و ارزش انسانی (اعم از مرد و زن ) آنها گوش فلک را کر کرده باشد.
زمانی که از سوی هیات اروپایی بر مکانیزمهای حفظ و ارتقاء حقوق زنان در ایران تاکید می شد به عنوان عضوی از هیات ایران که از سوی مجلس در این گفتگوها شرکت کرده‌ بودیم و بارها در محافل مختلف همچون بسیاری از زنان دیگر از ارگانهای دولتی و غیردولتی بر ارتقاء وضعیت زنان ایرانی تاکید نموده بودم از بی‌توجهی دست اندرکاران امر نسبت به بدیهی‌ترین مسایل زنان احساس تاسف کردم. احساس تاسف از این حیث که متاسفانه به دلیل بی‌توجهی به آنچه در جامعه امروز ایران و به تبع آن در جامعه زنان می‌گذرد هیچ تحولی در نگرش این مجموعه پدید نیامده و به زنان و دختران امروز همانگونه نگاه می‌شود که به زنان قرون ماضیه. بدون آن که به هزینه‌های چنین نگرشی غیر روز آمدی در داخل و خارج توجه شود.
تردیدی نیست که دست اندکاران امر اعم از سیاسی و مذهبی اگر نسبت به تحولات حوزه زنان همچون گذشته بدون توجه باقی بمانند و در نگرش خود تحول جدیدی ایجاد نکنند، روز به روز از گردونه تاثیرگذاری بر مباحث روز زنان نیز کنار گذاشته خواهند شد.
دختران تحصیل کرده امروز که روز به روز آگاه‌تر نسبت به بهبود وضعیت همجنسان خود در دنیا می‌شوند قطعا حاضر به پذیرش نگرش سنتی که نگاه نیمه انگارانه نسبت به آنها در حوزه‌های مختلف دارد بدون آن که استدلال صحیح و دقیق و منطقی ارائه دهند نیستند و اگر آنها نسبت به این مسایل اقناع نشود به دلیل آن که این نگرش و به تبع آن اکثر اظهارنظرها و ... صبغه‌ای دینی به خود گرفته چون پاسخ خود را نمی‌گیرند گرایشهای غیردینی در بین آنها تقویت خواهد شد.
بدون تردید اگر پیش از این شاهد تحولات جدی در حوزه مسایل زنان بودیم و هر از چند گاه با حربه آموزه‌های دینی با قرائتی خاص به مقابله با اظهارنظرهایی که بهبود وضع زنان را طلب می‌کرد نبودیم ناگزیر از شنیدن برخی سخنان بحق و یا ناحق از جانب غربی‌ها در جهت احقاق حقوق زنان خود در چنین جلساتی نبودیم.
به همین جهت قبل از آن که فشار خارجی منجر به تحولات اساسی در حوزه مباحث حقوق بشری به طور عام و حقوق زنان به طور خاص گردد بهتر است مسئولین و دست‌اندرکاران شنوای تقاضاهای فزاینده داخلی باشند و در جریان فرایند اقداماتی درونزا خود قبل از آن که بیش از این دیر شود عامل تغییر شوند.
تحولات ناشی از رشد تکنولوژی و از بین رفتن مرزهای دولت‌ها در امر اطلاع‌رسانی موجب شده که عملکرد دولت‌ها در زمینه‌های مختلف در معرض دید دیگران قرار گیرد و به همین دلیل نیز نمی‌شود به صرف داخلی بودن برخی مسایل نسبت به عوارض خارجی آنها بی‌توجه بود مساله زنان در زمره چنین مباحثی است که تبدیل به مساله‌ای بین‌المللی شده و می‌طلبد که با نگاه جدی‌تری مباحث این حوزه نگریسته شود.