نماز در عرصه جامعه

محمود فرشیدی
نماز؛ امداد الهی(1)، دستور پیامبران به اهل و یاران(2)، رمز اقامت همسر و فرزند ابراهیم(ع) در بیابان(3)، عامل شناسایی منافقان(4)، مغضوب شیطان(5)، بارزترین نشانه توبه مشرکان(6)، میزان گزینش دوست(7) و بازدارنده از زشتی‌هاست.(8)
روح نماز و ابعاد عرفانی آن، اقیانوس ناشناخته و بی‌کرانه‌ای است که کشتی روح و اندیشه انسان‌ها همواره از سفر در آن نشاط و بهره می‌گیرد. با حاکمیت نظام مردم‌سالاری دینی، علاوه بر آنکه ضرورت تفسیر روح نماز، شدت یافته است و باید اهل نظر هر چه بیشتر، تجربه‌های این سفر عرفانی خویش را مکتوب و به جوانان و نوسفران ارایه کنند، اما جلوه‌های تازه‌ای از نماز نیز پدیدار گشت که توجه ویژه‌ای را طلب می‌کند. از جمله این جلوه‌ها «کارآیی اجتماعی» نماز است و روشن شدن نقش تعیین کننده‌ای که نماز در پیش‌گیری از نابسامانی‌های اجتماعی دارد.
امروز حتی متفکران کشورهای غربی، بر تقویت بعضی ارزش‌های معنوی در جامعه تأکید می‌کنند. زیرا حکومت‌های سکولار قادر نیستند جوابگوی سیر تصاعدی مطالبات جامعه در زمینه مسایل تأمین اجتماعی و نیز مقابله با ناهنجاری‌های اجتماعی، باشند و لازمه جوابگویی به این نیازهای روزافزون را افزایش سرسام‌آور مالیات‌ها می‌بینند که خود اعتراض جامعه را به دنبال خواهد داشت، لذا توصیه می‌کنند با تقویت بعضی ارزش‌های معنوی و ارتباطات عاطفی، افراد جامعه نسبت به یکدیگر رفتاری نوع‌دوستانه‌تر پیدا کنند و از این طریق علاوه بر کاهش ناهنجاری‌ها، به تدریج سهم بیشتری از مسئولیت‌های تأمین اجتماعی را برعهده بگیرند.
اما از آنجا که در اندیشه دینی، دین و دنیا از یکدیگر جدا نیستند، حل ریشه‌ای مشکلات دنیایی را باید از طریق راه‌کارهای دینی جستجو کرد و همچنان که در ایام مقدس نظیر محرم و رمضان، آمار تخلفات و جرایم به شدت کاهش می‌یابد، با سرمایه‌گذاری در جهت تعمیق باورهای دینی، می‌توان باعث مصونیت جامعه، از نظر ابتلا به آسیب‌های اجتماعی شد. بنابراین تقویت ارزش‌های معنوی در جامعه، دستاوردهای مستقیم دنیایی و مادی دارد و اگر امروز فساد اخلاقی، بیکاری، اعتیاد، تجمل‌گرایی و امتیازطلبی برخی مسئولان، رشوه‌خواری و مفاسد اقتصادی، جامعه ما را تهدید می‌کند، باید به موازات برنامه‌ریزی‌های قانونی و حقوقی برای مقابله با این مشکلات، به منظور خشکانیدن ریشه این آفت‌ها، برای تقویت معنویات در جامعه نیز برنامه‌ریزی کرد و کدام برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری معنوی، زیربنایی‌تر و مستحکم‌تر از نماز است که رکن دین نام دارد؟!
از اینجا نکته دیگری پیرامون مطالبات دینی جامعه و خصوصاً نماز مطرح می‌شود و آن مسئولیت حکومت در این زمینه است. در نظام‌های غیردینی، حکومت نه تنها ترویج ادیان الهی را وظیفه خود نمی‌داند بلکه بر آن است تا مروج دین بی‌دینی باشد و مجموعه دستورالعمل‌های حکومتی را جایگزین نیاز «دین‌جویانه» مردم سازد. طبعاً به دلیل نوپا بودن حکومت دینی در کشور ما، عده‌ای از دولت‌مردان همان استدلال سکولاریستی را پذیرفته‌اند و می‌کوشند مسئولیت دولت و حکومت را در زمینه مطالبات دینی مردم نفی کنند اما واقعیت آن است که حکومت دینی در زمینه برآوردن نیازهای معنوی مردم به همان اندازه مسئولیت دارد که در زمینه تأمین نیازهای مادی آنان موظف است.
قرآن گرچه اساس ماندگاری صومعه‌ها و مساجد و نماز را در طول تاریخ به اراده خداوند نسبت می‌دهد که از طریق سرکوب بعضی از مردم توسط بعضی دیگر، محقق می‌شود، اما در عین حال وظیفه مؤمنان را نیز یادآوری می‌کند(9) که:
اگر در زمین قدرتمندشان ساختیم، نماز برپا می‌دارند و زکات می‌دهند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.(10)
پیام عارفانه مقام معظم رهبری به دوازدهمین اجلاس سراسری نماز، علاوه برآنکه جلوه‌هایی بدیع از روح و معنای نماز را ترسیم کرده است، مسئولیت حکومت را نیز در این زمینه، یادآور می‌شود و به دست‌اندرکاران اجرایی گوشزد می‌کند که تذکرات را صرفاً یک توصیه تشریفاتی نینگارند.(11)
معظم‌له در این پیام ضمن نام بردن از بعضی دستگاه‌های مسئول توسعه اقامه نماز، نظیر: «وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم و فن‌آوری، وزارت ارشاد، صدا و سیما، سازمان‌های تبلیغاتی» از مسئولان عالی‌رتبه و بخصوص ریاست محترم جمهوری می‌خواهند دستاوردها و پاسخ فعال دست‌اندرکاران را به انتظارات مردم در این زمینه مطالبه کنند.(12)