برای گریز از بحران آینده امروز باید قدر آب را بدانیم

تا چند دهۀ پیش بهره‌برداری از منابع آب بیشتر متکی بر کارهایی بود که مردم خود انجام می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دادند، اما افزایش جمعیت، صنعتی شدن، توسعه بی‌رویه شهری، فعالیت‌های انسانی و تولید فاضلاب‌ها و پسماندهای آلوده سبب دخالت سازمان‌های مختلف در چرخۀ آب شد و توجه کارشناسان را به مسائل کمی آب جلب کرد؛ سپس با فراگیر شدن مسئله، اولین زنگ خطر به صدا در آمد.
بر اساس برآورد مؤسسه منابع آبی جهانی در دهۀ 1950 شمار اندکی از کشورها با مشکل کمبود آب روبرو بودند، اما در پایان این قرن تعداد انها به 26 کشور، با بیش از 300 میلیون نفر جمعیت افزایش یافت.
حال پیش‌بینی شده است که تا سال 2050 شمار کشورهایی که با مسئله جدی آب روبرو خواهند شد، به 66 کشور برسد، و دو سوم مردمان جهان در شرایط کمبود جدی آب قرار بگیرند و یک سوم بقیه در شرایط کمیابی آب زندگی کنند.
ایران در انتظار بحران آب
ایران نیز یکی از کشورهایی است که در آینده با بحران جدی آب روبرو خواهد بود. نشانه‌های این بحران اکنون در کشورهای چین، آفریقا، هند، تایلند، مکزیک، مصر و ایران نمایان شده است تا چندی دیگر همۀ کشورهای جنوب و جنوب غربی آسیا، شمال و جنوب آفریقا و کشورهای آمریکای مرکزی با این بحران روبرو خواهند شد.
نشانه‌های بحران آب در ایران
حمید کاویان پور، کارشناس آب، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: ایران از لحاظ اقلیمی و طبیعی در منطقۀ نیمه خشک جهان قرار دارد. تنها 13درصد کشور دارای آب و هوای کوهستانی و 14 درصد معتدل است. به این دلیل معدل بارندگی ایران حدود 250 میلی متر در سال است. این میزان یک سوم متوسط جهان (831 میلی متر) و یک سوم آسیا (732 میلی متر) است.
وی با اشاره به اینکه این کمبود با توجه به افزایش جمعیت و توسعه شهرنشینی نمود بیشتری خواهد یافت، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: در سال 1337 جمعیت ایران به 16 میلیون نفر بود، اما اکنون بیش از 70 میلیون نفر جمعیت دارد. وی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌افزاید: در حالی که مقدار آب ثابت مانده است، به همان نسبت آب مصرف می‌شود، آب آلوده نیز کف می‌رود.
به گفته این کارشناس آب، آلودگی‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها بزرگترین معضلی است که منابع حدود آب را تهدید می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند و مقدار آب قابل مصرف را کاهش می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد. از این رو باید هرچه زودتر راهکارهای مناسبی برای حل این بحران یافت.
وی می افزاید: در حالی که یک درصد جمعیت جهان در ایران زندگی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند، سهم ایران از منابع آب تجدید پذیر فقط 36 صدم درصد است. از 413 میلیارد متر مکعب بارش سالانه 269 میلیارد متر مکعب به اشکال مختلف از دست می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رود. 93 درصد از آب باقی‌مانده صرف مصارف کشاورزی. البته به شکل غیراصولی. می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود. 7/1درصد به صنعت معدن اختصاص می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یابد و بقیه به مصارف دیگر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رسد.
رابطۀ مسقیم جمعیت و بحران آب
سازمان‌های بین‌المللی هشدار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهند که با افزایش جمعیت در ایران این کشور در سال 2025 درگیر بحران جدی آب خواهد شد.
دکتر مسعود کاظمیان، استاد دانشگاه در رشته جغرافی نیز از نشانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بحران آب خبر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد. وی با اشاره به موقعیت به آب و هوای ایران می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: کشور ما از نظر بارندگی فقیر است. از سوی دیگر، برخلاف نفت و کالاهای دیگر این مایه حیات را نمی‌توان در حجم زیاد از جایی به جای دیگر انتقال داد؛ از این رو، مصرف محلی محدود است و اگر بخواهیم با این محدودیت دچار بحران نشویم، باید مصرف بهینه و مدیریت آب مدنظر قرار دهیم.
دوره‌های خشکسالی
وی با اشاره به اینکه مطالعه دوره‌های خشکسالی در ایران درس خوبی است تا مدیریت و برنامه‌ریزی دقیقی در مصرف آب داشته باشیم، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: استان پهناور سیستان و بلوچستان 7 سال دچار خشکسالی شدید بود، به طوری که بارندگی گاه به 18 میلیمتر می‌رسید. در تهران نیز آخرین دوره خشکسالی 4 سال پیش بود که سبب جیره‌بندی آشامیدنی شد.
البته دوره‌های خشکسالی همچنان پیش رو خواهد بود و مردم گرفتار مسئله کمبود آب خواهند شد؛ اما در صورت پدید آمدن این شرایط، مدیریت درست تنها عامل موثر در تامین آب مردم خواهد بود.
کاهش سرانه آب
مجید هرندزاده، کارشناس آب، با تاکید بر مدیریت صحیح برای جلوگیری از بحران آب خاطر نشان می‌کند، حدود 40 سال پیش، سرانه آب برای هر ایرانی 6هزار متر مکعب در سال بود؛ اما اکنون با توجه به افزایش جمعیت سرانه آب به 1800 متر مکعب رسیده است. بر اساس تعریف جهانی، کاهش این سرانه به زیر عدد هزار، به معنای بحرانی شدن وضعیت آب کشور است و تنها استفاده از آب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌تواند چاره‌ساز این مشکل باشد.
استفاده غیرمجاز از آب‌های زیر زمینی
حمید قزوینی، رئیس گروه حفاظت آبهای زیرزمینی وزارت نیرو می‌گوید: کمبود آب‌های سطحی موجب استفاده بیش از حد زیرزمینی و کاهش کمی و کیفی این ماده حیاتی شده است؛ چنانکه پتانسیل برداشت از آب‌های زیرزمینی 50 میلیارد متر مکعب، بیشترا از این مقدار برداشت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود.
وی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌افزاید: به سبب پایین رفتن آب‌های زیرزمینی چاه‌های عمیق به نیمه عمیق تبدیل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و قنات می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌خشکد.
افزون بر این، وقتی بیش از ظرفیت سفره، آب‌کشی شود، جبهه‌های آب شور وارد به این منبع راه می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌یابند و سفره آب‌های زیرزمینی را به تدریج تخریب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند.
برای مثال می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان گفت: این دگرگونی منابع آب در رفسنجان رخ داد.
حدود 35 سال پیش عمق آب چاه‌های این دست 110 تا 120 متر بود، در حالی که اکنون به 250 تا 300 متر رسیده و آب شور به چاه‌ها راه یافته است.
یکی دیگر از پیامدهای افت سفره کاهش ظرفیت ذخیره‌سازی آب است؛ یعنی، با نشست سفره، در صورتی که بارندگی هم صورت گیرد، امکان ذخیره‌سازی آب کم می‌شود. از سوی دیگر نشست سفره، دیواره سفره را می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شکند و آب به نحو دیگر هدر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رود.
به گفته این کارشناس، با پایین رفتن سطح سفره‌ها، مالکان چاه‌ها، بویژه کشاورزان، برای دسترسی به آب مجبور به عمیق کردن چاه‌ها می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شوند. در نتیجه، هزینه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های بسیاری را تحمل می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کنند و نیز انرژی زیادی هم به هدر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌رود.
وی معتقد است بیشترین افت در سفره‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های آب زیرزمینی به دلیل حفر چاه‌های غیر مجاز در دشت‌هاست؛ به طوری که اکنون در 200 دشت که بیشتر آنها در خراسان است، کسی حق حفر چاه را ندارد، مگر برای مصارف صنعتی یا تامین آب آشامیدنی.
مسئله فروکش کردن زمین
حمید قزوینی، کارشناس آب، با اشاره به اینکه یکی از پیامدهای بارز بهره‌برداری از منابع آب؛ فروکش کردن دشتهاست، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: نشست دشت بویژه در مناطق شهری، آسیب‌های بسیار به جاده‌ها، پل‌ها، سیستم ریلی و ساختمان‌های بلند وارد می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌کند؛ شکل دشت را تغییر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌دهد و سبب ایجاد ترک به صورت سرتاسری می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود.
در تایید این مسئله، چندی پیش سیامک شیرزاد، معاون حفاظت و بهره‌برداری امور آب وزارت نیرو در مصاحبه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای گفت: بیشترین مقدار برداشت غیرمجاز آب از سفره‌های زیرزمینی در دشت‌های مرکزی ایران صورت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد.
به گفته وی، میزان صدور پروانه مجاز برداشت آب از سفره‌های زیرزمینی کشور در اجرای برنامه چهارم توسعه، براساس تخصیص‌های موجود از 54 میلیارد متر کعب به 280 میلیون متر مکعب خواهد رسید.
برداشت بی‌رویه از آبهای زیرزمینی بخش مهمی از منابع آبی ما را به خطر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌اندازد.
حمید قزوینی، رئیس گروه حفاظت از آبهای زیرزمینی وزارت نیرو معتقد است که تنها راه‌‌حل این مشکل، جلوگیری از آلوده شدن آب‌های زیرزمینی است.
وی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: اکنون در بسیاری از شهرهای ایران رودخانه‌ها منبع اصلی تهیه آب شرب مردم هستند، در حالی که در سال‌های اخیر به دلیل ساخت‌ و سازهای گسترده در حاشیه رودخانه‌ها، رعایت نکردن مسائل بهداشتی ریخته شدن فاضلاب برخی کارخانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها به رودخانه‌ها، آبهای سطحی آلوده می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود و مشکلات بسیار پدید می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌آید.
وی با تاکید بر اینکه جلوگیری از این ساخت ‌و سازها در گروه برنامه‌ریزی حساب شده است، می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: در غیر این صورت به سبب کم آبی، بخش‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌های کشاورزی و صنعت آسیبهای جبران‌ناپذیر می‌بینند.
تاثیر کم‌آبی بر صنعت کشاورزی
قسمت اعظم آب کشور در اخیر بخش کشاورزی است، در حالی که راندمان این بخش بسیار اندک و حدود 30 درصد است حمید کاویان‌پور، کارشناس آب می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: با توسعه شهرها و رشد جمعیت ناگزیر به انتقال آب از بخش کشاورزی به سمت مصارف انسانی می‌شویم، زیرا تامین آب مصرفی افراد از اولویت‌های سازمان آب است.
بنابراین اگر این بخش بازدهی خود را افزایش ندهد، نه تنها بخش کشاورزی توسعه نمی‌یابد، بلکه از نظر تامین مواد غذایی دچار کمبود می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شویم.
راهکارها
مدیریت صحیح و استفاده بهینه از آب از کاربردی‌ترین راهکارهای جلوگیری از بحران کمبود آب است.
یک کارشناس آب با اشاره به این موضوع می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گوید: با یک مدیریت کامل، استفاده چند باره از آب‌ها امکان‌پذیر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌شود.
به این صورت که با ایجاد سیستم جمع‌آوری فاضلاب و تصیفه‌خانه در شهرها می‌توان از پساب آب تصفیه شده برای مصارف دیگر همچون کشاورزی استفاده کرد.
وی می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌افزاید: ایجاد سیستم جمع‌آوری فاضلاب در تهران در دست اجراء است شهرهای ایران هم مطالعه و بررسی در این زمینه صورت می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌گیرد؛ زیرا با این کار آب مصارف خانگی حدود 60 تا 70 درصد برگشت‌پذیر خواهد بود.
به اعتقاد این کارشناس، استفاده درست مصرف کنندگان خانگی از آب دومین راه‌حل است، زیرا، آب لازم برای مصارف خانگی بسیار پرهزینه و گران است.
وی دو شبکه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای کردن تاسیسات آب در برخی از شهرها را راه‌حل دیگر می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌داند و معتقد است که با این کار می‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌توان از بحران آب جلوگیری کرد.
بحران آبی که پیش‌روی ایران قرار دارد، آینده‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای مبهم را برای کشورمان رقم می‌زند، بنابراین برای مهار آن باید از همین حالا دست به کار شد.