اندیشه دینی و جنبش ضدرژی در ایران

کتاب اندیشه دینی و جنبش ضدرژی در ایران تلاش دارد تا پاسخی قانع‌کننده به سوالاتی چند پیرامون جنبش ضدرژی در ایران بدهد. فلسفه وقوع خیزش عظیم مردم علیه امتیاز تنباکو در عصری که خبری از رواج اندیشه‌های سیاسی جدید نبود، چه بود؟

آیا مردم طالب رهایی از حکومت قاجار و تاسیس نظام دموکراتیک بودند؟ چه کسانی رهبری آن خیزش را به عهده داشتند و دلایل آنها برای مخالفت با امتیاز نامه تنباکو چه بود؟ کدامین عناصر مردم را به هم متصل می‌کرد و چه زمینه فکری باعث می‌شد که مردم در تهران، شیراز، تبریز، اصفهان و سایر نقاط کشور با یکدیگر همدلی نشان دهند؟‌

آیا مردم فقط طالب آزادی بودند و تنباکو بهانه‌ای برای این امر بود یا آنکه در پس آن جنبش مبانی دیگری نهفته بود؟ از جمله سوالاتی هستند که در این کتاب به بحث و بررسی گذاشته می‌شود. از آنجا که قبل از پرداختن به این سوالات ضرورت دریافت مولفه‌هایی که به فهم بهتر حادثه کمک می‌کنند، اجتناب ناپذیر است به همین دلیل چهار فصل نخست این کتاب به تبیین برخی از مولفه‌های یاد شده می‌پردازد.

در اینکتاب موقعیت فرهنگی و اقتصادی ایران در آن برهه تاریخی مورد بررسی قرار گرفته تا حادثه تنباکو بیشتر خود را بنمایاند و جایگاه آن در تاریخ تحولات سیاسی ایران روشن شود. داوری نویسنده در باب ریشه‌های جنبش تنباکو و فلسفه حاکم بر آن در بخش نتیجه تبیین شده است. از دید نگارنده کتاب دو دغدغه اساسی در خیزش تنباکو سهیم بوده‌اند.

نخست دغدغه حفظ اعتقادات مردم و دوم دغدغه حفظ قلمرو ارضی ایران. هدف در این تحقیق بیشتر بررسی ابعاد نظری جنبش ضدرژی است و کانون تحلیل فلسفه وقوع جنبش تنباکوست. تحقیق حاضر دو بعد را مورد توجه قرار داده است: نخست نقل حوادث و دوم تحلیل و تبیین و تفسیر واقعیات تاریخی مربوط به جنبش تنباکو، تحلیل حوادث مبتنی بر روایات تاریخی است و داوری‌های انجام گرفته در راستای نقد و دیدگاه‌های معارض ارائه شده‌اند.

در زمینه منابع بیش از همه از اثر شیخ حسن کربلایی از ناظران جنبش استفاده شده است. نامبرده نه تنها حوادث را کما هو حقه شرح داده، بلکه رساله او به نوعی بیانگر فلسفه آن خیزش است. منبع دوم مورد استفاده کتاب تحریم تنباکو، نگاشته ابراهیم تیموری است. به علاوه به روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه نیز مراجعه شده است. خاطرات عباس‌میرزاملک‌آرا، برادر شاه در زمره منابع این کتاب است.

جلد اول تاریخ بیداری ایرانیان به قلم ناظم‌الاسلام کرمانی، سه سال در دربار ایران اثر دکتر فووریه پزشک دربار ناصرالدین‌شاه، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران اثر دکتر ملک‌زاده، روس و انگلیس در ایران اثر دکتر فیروز کاظم‌زاده از جمله آثاری هتسند که در نگارش کتاب اندیشه دینی و جنبش ضدرژی در ایران توسط آقای حسین آبادیان مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

به هر تقدیر منابع مذکور را باید مکمل یکدیگر به شمار آورد و این منابع در کنار منابعی مثل تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس و خاطرات امین‌الدوله بستر تحولات را در منظر دید خواننده قرار می‌دهد.

کلیه حوادث و وقایع مندرج در منابع فوق‌الذکر شرح داده شده‌اند و در این جهت کلیه اعلان‌ها و اعلامیه‌های لازم عینا نقل شده‌اند و در برخی موارد حداقل از آنها نامی به میان آمده است. سیاستمداران دوره قاجاریه نیز مطالبی از زبان امین‌السلطان نقل کرده‌اند که بخش‌هایی از آن که مربوط به تنباکو بوده مورد استفاده قرار گرفته با این توضیح که مطالب عینا از کتاب خلسه اعتمادالسلطنه نقل شده است.

این کتاب توسط موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران به چاپ رسیده است.