نظرسنجی کم‌هزینه‌ترین شیوه جاسوسی است

مصطفی امینی
آقای علی یونسی، وزیر اطلاعات در هفته‌ای که گذشت در اظهارنظری پیرامون اسناد و مدارکی که از طریق مؤسسه نظرسنجی به سفارتخانه‌ها و مؤسسات خارجی فروخته شده است، گفت: «این اسناد مهر محرمانه داشته اما محتوای آنها محرمانه نبوده است!» (همشهری 19/10/81)
اولین نتیجه‌ای که از اظهارات گرفته می‌شود آن است که متهمان پرونده نظرسنجی برای بیگانگان، هیچگونه اطلاعات محرمانه و سری را به بیگانگان منتقل نکرده‌اند. بنابراین صرف انجام نظرسنجی و ارائه نتایج آن به هرگونه منبعی اعم از داخلی یا خارجی، جرم محسوب نشده و مجری آن را که صرفاً کاری علمی انجام داده نمی‌توان مجرم به حساب آورد.
هدف این نوشتار، محاجه با‌ آقای وزیر اطلاعات نیست که چگونه می‌شود بر روی سندی مهر محرمانه بخورد، اما محتوای آن محرمانه نباشد؟! و بر فرض که اطلاعات فروخته شده به بیگانگان سری نباشد، آیا بحث نظرسازی و ارائه یک سری آمار و ارقام دروغین به عنوان افکار عمومی، تشویق اذهان عمومی به شمار نمی‌آید؟
اما آنچه که حائز اهمیت بیشتری در این میان می‌باشد، اشاره به این نکته است که: اصولا یکی از روشهایی که سازمانهای اطلاعاتی به طور معمول برای جمع‌آوری اطلاعات مربوط به یک یک کشور از آن استفاده می‌نمایند و آن را جزو ساده‌ترین، کم‌خطرترین و در عین حال یکی از رایج‌ترین روشهای جمع‌آوری اطلاعات می‌دانند؛ استفاده از نظرسنجی می‌باشد.
دریادار «استانفیلد ترنر» رییس سابق سازمان سیا در کتاب «پنهان کاری و دمکراسی» که مجموعه خاطرات وی می‌باشد - این کتاب توسط دکتر ابوترابیان ترجمه و توسط انتشارات اطلاعات به چاپ رسیده است - در این باره می‌نویسد: «سیا برای جاسوسی در کشورهای دیگر از دو نوع جاسوس استفاده می‌کند که هر دوی آنها نیز همواره در معرض لو رفتن و دستگیری قرار دارند. این جاسوسان که یا «رابط» هستند یا به عنوان «عامل» به کار اشتغال دارند در مواردی به خاطر جستجو و تهیه اطلاعاتی که بتوانند آمریکا را پیشاپیش از حوادث آگاه کند، جانشان هم به خطر می‌افتد.
مأموران «رابط» که همیشه جزو کارمندان رسمی «سیا» محسوب می‌شوند، اکثراً آمریکایی هستند ولی در خارج آمریکا اقامت دارند وظیفه اصلی آنها برقراری ارتباط بین اداره مرکزی «سیا» و کسانی است که به عنوان «عامل» به کسب اطلاعات و امور عملی جاسوسی می‌پردازند. اینگونه جاسوسان به طور مرتب تحت نظارت روانشناسان سیا قرار دارند تا قابلیت و در درجه اعتماد آنها ارزیابی شود. «عامل‌ها» اکثراً از اتباع خارجی هستند و به دلایل گوناگونی برای «سیا» جاسوسی می‌کنند، که از جمله آنها باید به موارد ذیل اشاره شود: پول، ماجراجویی، ترجیح دادن آمریکا به وطنشان، دشمنی و لجاجت با حکومتشان و یا رفاقت شخصی با مأموران رابط»
در این کتاب همچنین تاکید شده است: «استفاده از جاسوسی سنتی برای پی بردن به جریانهای دگرگون‌کننده جوامع معمولا نمی‌توانند به عنوان بهترین روش مورد استفاده قرار گیرد. چه، در بسیاری از کشورها بدون پنهان‌کاری هم می‌توان بخوبی اقدام به نظرسنجی کرد و با ارزیابی افکار و معتقدات جامعه به سهولت بر اطلاعات مورد نیاز خود دست یافت.»
در فصل چهارم کتاب تحت عنوان «اداره کردن بت بزرگ» ترنر در توضیح چگونگی استفاده از روش نظرسنجی برای مقاصد جاسوسی اضافه می‌کند: «در چنین مواردی بخش جاسوسی سیا، با استفاده از ناشناس بودن مأموران رابط و عوامل آنها قادر است تقریباً در هر کشوری که بخواهد، از آراء و عقاید مردم و تمایلات هیأت حاکمه آگاه شود و در این راه مأموران رابط به وسیله عواملی که اجیر کرده‌اند، می‌توانند ضمن جمع‌آوری اطلاعات جاسوسی مورد نیاز، به یک سلسله اطلاعات ضروری درباره فرهنگ، زبان و شرایط حاکم بر کشور محل مأموریت خود نیز دست یابند. ... البته نظر من در مورد نظرسنجی و آگاهی به افکار و آراء یک جامعه نباید چنین توجیه شود که دیگر نیازی به عملیات جاسوسی نیست. بلکه بر عکس، من این دو اقدام (نظرسنجی و جاسوسی) را لازم و ملزوم یکدیگر می‌دانم و معتقدم که هر دو رویه باید در کنار هم به اجرا گذاشته شود.»
همانطور که ملاحظه شد، به اعتراف صریح رییس سابق سازمان سیا، که از جمله بالاترین مسؤولان ایالات متحده، در زمینه اطلاعات و امنیت محسوب می‌شود، نظرسنجی نه تنها یک شیوه اطلاعاتی است، بلکه هم عرض و در کنار جاسوسی قرار می‌گیرد و به طور جدی، مورد نیاز سازمان سیا و ایالات متحده می‌باشد.
به این طریق به خوبی معلوم می‌شود که سازمانهای اطلاعاتی و از آن جمله سازمان سیا، برای آشنایی با روحیات مردم یک کشور و اقدام در جهت منافع خود، متوسل به نظرسنجی در داخل آن کشور نیز می‌شوند، همین فرد در مورد ایران اظهار می‌دارد: «ولی با این حال اقدام به نظرسنجی از مردم ایران، (در سال‌های گذشته) می‌توانست توسط مأموران رابط سیا- که هیچکس به ارتباط آنها با آمریکا آگاهی نداشت- و یا عواملی صورت گیرد که اختصاصاً برای همین وظیفه، توسط «سیا» استخدام شده بودند.»
دریادار ترنر، در نهایت پیشنهاد کرده است که «بخش جاسوسی سیا برای پیش‌بینی دگرگونیهای جوامع مختلف، باید مأمورانی را در کشورهای خارجی به کار گیرد که ضمن قابلیت درک جزئیات مربوط به آراء و افکار اجتماع، دارای مهارت آمارگیری (نظرسنجی) همچون «جرج گالوپ» باشند. ... چون در غیر این صورت، دوران سختی در انتظار بخش جاسوسی خواهد بود.»
از این رو نه تنها نظرسنجی روش علمی و به دور از مطامع سیاسی و امنیتی محسوب نمی‌شود، بلکه پذیرفتن سفارش از سوی بیگانگان برای نظرسنجی و ارسال نتایج آن برای دشمنان را می‌توان، مصداق بارز کمک به سازمان سیا و جزو عوامل این سازمان قرار گرفتن دانست، انگیزه چنین عملی را چنان که ترنر خواسته یا ناخواسته- به آن اشاره کرده است، باید در یکی از مسایل زیر دید: پول، ماجراجویی، ترجیح آمریکا بر ایران، دشمنی و لجاجت با حکومت و با رفاقت شخصی با مأموران سیا.