تاجیکستان در دو راهه روسیه و غرب

در این میان، نقش تاجیکستان با سایر همسایگانش تفاوت دارد. از ترکمنستان که خود را در معادلات سیاسی بی‌طرف اعلام کرده است، بگذریم، ازبکستان و قرقیزستان با دادن پایگاهها و حریم هوایی به نیروهای غربی، کمکهای هنگفتی دریافت و روابط خود را با غرب نزدیکتر کردند. اما تاجیکستان با وجود تمایل سرانش، نتوانست در این زمینه موفقیت چندانی به دست آورد، که اکثر تحلیلگران دلیل این امر را نفوذ غیرقابل انکار روسیه در تاجیکستان و ناخشنودی مسکو از ورد غرب به این کشور ـ که حیاط خلوت روسیه نامیده می‌شود ـ می‌دانند. این است که هم اکنون به استثنای یکصد سرباز فرانسوی که فعالیتشان محدود به تامین امنیت هواپیماهای حامل کمکهای بشردوستانه از طریق تاجیکستان به افغانستان است، دیگر هیچ نیروی غربی در قلمرو تاجیکستان حضور ندارد.
این در حالی است که تاجیکستان از نظر جغرافیایی 1400 کیلومتر مرز مشترک با افغانستان دارد و از نظر فرهنگی با وجود جمعیت بزرگ تاجیکان در افغانستان که به عنوان دومین قومیت پس از پشتون‌ها شناخته می‌شوند و از نظر سیاسی هم با توجه به پشتیبانی تاجیکستان از جبهه متحد شمال افغانستان به هنگام تسلط طالبان بر این کشور، دارای بیشترین اشتراکات با افغانستان است.
با این حال اخیرا انتقادهای زیاد احزاب و گروههای سیاسی در داخل تاجیکستان به «سیاست پایبندی به روسیه» و نیز ضعف محسوس روسیه در معادلات بین‌المللی در کنار ارائه کمک‌های زیاد از سوی آمریکا به همپیمانان جدیدش در آسیای مرکزی، پای مقامات تاجیک را هم به سوی غرب کشید و از ابتدای ماه جاری میلادی پاریس و واشنگتن میزبان امامعلی رحمانف، رئیس‌جمهور تاجیکستان هستند. رحمانف نخستین سفر رسمی خود را به غرب از فرانسه آغاز کرد که این موضوع هم به وجود روابط سیاسی و اقتصادی نسبتا نزدیک میان این دو کشور برمی‌گردد. چنانچه ذکر شد، فرانسه تنها کشوری خارجی است (به استثنای روسیه) که در تاجیکستان نیروی نظامی دارد و در حال حاضر چند پروژه مشترک میان دو کشور در دست اجراست که یکی از آنها بازسازی فرودگاه «عینی» در غرب دوشنبه است. همچنین پاریس در سال 1998 میزبان اجلاسی بود که در پایان آن، سازمان‌ها و کشورهای مختلف در حضور امامعلی رحمانف و سید عبدالله نوری (رهبر مخالفان تاجیک) که یک سال قبل از آن، سازشنامه عمومی صلح را امضا کرده بودند، آمادگی خود را برای اعطای یک میلیارد دلار به تاجیکستان به منظور بازسازی خرابی‌های جنگ اعلام کردند. ضمنا رئیس‌جمهور تاجیکستان در ملاقات روز جمعه گذشته خود با ژاک شیراک، رئیس جمهور فرانسه، ابراز نارضایتی کرد که تا امروز حتی بخش اندکی از این هم کمک به تاجیکستان نرسیده است. رحمانف همچنین از شیراک خواست تا کشورش را در تحکیم روابط با اتحادیه اروپایی یاری دهد.
وعده‌های عمل نشده
رئیس‌جمهور تاجیکستان پس از پایان سفر پنج روزه خود در فرانسه، روز 9 دسامبر وارد واشنگتن شد بنا به گزارش ایرنا از دوشنبه، فرانکلین مادل، سفیر آمریکا در تاجیکستان قبلا اعلام کرده بود آمریکا قصد دارد مبلغ 572 میلیون دلار در اختیار تاجیکستان قرار دهد و باید گفت این مبلغ چیزی بیشتر از دو برابر بودجه یکساله تاجیکستان است. در این حال واحد مرکزی خبر هم گزارش داد جرج دکاین، رئیس آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا در آسیای مرکزی گفته است، تجارت تاجیکستان با مساعدت این موسسه آمریکای از فوریه سال 2003 از طریق اینترنت گسترش یافته و با 30 کشور جهان مرتبط می‌شود، که این در ادامه پیوستن تاجیکستان به شبکه تجارت جهانی است.
البته اینها همه فعلا در حد وعده است و معلوم نیست که آیا عملی می‌شود و یا مانند وعده یک میلیارد دلاری کشورهای کمک‌کننده به تاجیکستان ـ که فرانسه و آمریکا هم جزو آنها بودند ـ فقط موجب بالا رفتن سطح توقعات حکومت دوشنبه و در نتیجه استقراض نامحدود خارجی می‌شود. اما چیزی که در حال حاضر مشخص است، این است که گسترش ارتباط تاجیکستان با غرب، مسکو را بشدت ناراحت کرده است. روسیه هم اکنون 18 هزار نیروی نظامی در تاجیکستان دارد و حفاظت از بخش عمده‌ای از مرزهای 1400 کیلومتری تاجیکستان با افغانستان به عهده سربازان روس است. تاجیکستان تنها کشور آسیای مرکزی است که روسیه در آن پایگاه نظامی دارد و ظاهرا مسکو حاضر نیست، این کشور را همچون ازبکستان براحتی از دست بدهد. از نیمه‌های ماه نوامبر گذشته که آمادگی رئیس جمهور تاجیکستان برای سفر به غرب در رسانه‌ها مطرح شد، مطبوعات روسیه انتقادهای شدیدی را از حکومت تاجیکستان آغاز کردند.
ابتدا روزنامه نزاویسیمایا گازتا چاپ مسکو از قول الگ پانتلی اف، معاون رئیس امور مشترک المنافع در مجلس روسیه نوشت: حکومت تاجیکستان بدون اطلاع روسیه در حال انجام مذاکراتی با آمریکایی‌هاست که موضوع این مذاکرات باز کردن جای پای آمریکا در تاجیکستان و احتمال حفاظت مشترک از مرزهای جنوبی تاجیکستان بوده است. این روزنامه در ادامه می‌نویسد: چنین اقدامی از سوی حکومت دوشنبه می‌تواند برای تاجیکستان مخاطره‌آمیز باشد. چند روز بعد مسکوسکی نووستی، دیگر روزنامه چاپ مسکو از فروش تجهیزات ضدهوایی «زنیت» توسط وزارت دفاع تاجیکستان به مبارزان چچنی خبر داد و سرانجام معاون رئیس گمرک روسیه در خصوص وجود کارخانه تولید هروئین در تاجیکستان هشدار داد.
گرچه هر یک از این ادعاها از جانب مسوولان ذی‌ربط تاجیک تکذیب شد، اما زمانی که پلیس روسیه اقدام به اخراج تعداد زیادی از کارگران تاجیک از قلمرو روسیه کرد، شخص امامعلی رحمانف وارد صحنه شد و با شکستن سکوت 10 ساله در قبال مسکو، برای اولین بار از سیاست روسیه در قبال اتباع کشورش بشدت انتقاد کرد. سپس عاقل عاقل‌اف، نخست‌وزیر تاجیکستان طی سفر به مسکو اعلام کرد که طی 3 سال گذشته بیش از 600 تن از شهروندان تاجیکستان در نقاط مختلف روسیه کشته شده‌اند و در اکثر این موارد مسکو هیچ توضیحی به دوشنبه نداده است.
شاید تحت تاثیر همین جو بی‌اعتمادی بود که نخست‌وزیر تاجیکستان که برای شرکت در اجلاس کمیسیون مشترک اقتصادی دو کشور به روسیه سفر کرده بود، بدون هیچ نتیجه‌ای به دوشنبه بازگشت.
شایان ذکر است که طبق آمارهای رسمی، هم‌اکنون حدود یک میلیون نفر از جوانان تاجیک (یعنی نیمی از نیروی کار کشور) در شهرهای روسیه مشغول کارند و سالانه مبلغی حدود 3 برابر بودجه یکساله تاجیکستان را به کشورشان وارد می‌کنند.
بنابراین روند اخراج تاجیکان از روسیه که به بهانه مبارزه با مهاجرت غیرقانونی صورت می‌گیرد، موجی از خشم و ناراحتی توام با نگرانی را در جامعه تاجیک به وجود آورده است. زیرا اخراج این همه نیروی کار از روسیه و ورود آنها به تاجیکستان، ممکن است به بحران اقتصادی، اجتماعی و شاید سیاسی در تاجیکستان بینجامد.
کارشناسان تاجیک می‌گویند: در شرایطی که تاجیکستان مدتهاست چوب همپیمان بودن با روسیه را از بعضی همسایگانش می‌خورد، روسیه طی 11 سال استقلال تاجیکستان، هیچ اقدامی برای بهبود وضع اقتصادی این کشور انجام نداده است. ظاهرا روس‌ها به نفوذ سیاسی و نظامی در تاجیکستان بیش از فعالیت‌های مثبت اقتصادی می‌اندیشند. آنها به دلیل حضور گسترده و بدون دردسر در این کشور، نیازی به ریسک‌های اقتصادی و صرف هزینه نمی‌بینند. این است که حکومت تاجیکستان به غرب رو آورده تا شاید از این طریق مرهمی برای اقتصاد بیمار کشورش پیدا کند. اما سوال اینجاست که آیا این دوا در غرب به دست آقای رحمانف خواهد رسید؟
گسترش نفوذ غرب
در نگاه اول، برقراری روابط اقتصادی با کشورهای جهان برای تاجیکستانی که پس از پایان جنگ داخلی با مشکلات اقتصادی روبه‌روست، یک امر طبیعی به نظر می‌رسد؛ اما متاسفانه در آن سوی اقیانوس هم بیش از آن که به فکر تاجیکان و وضع اقتصادی آنها باشند، در غم گسترش نفوذ سیاسی و نظامی خود از طریق اعطای وامها و وابسته کردن کشورهای ضعیف به سیاست‌های خود هستند، که جهان، تازه‌ترین نمونه آن را در کشور آرژانتین مشاهده کرد. در همین زمینه کشور انگلستان هفته گذشته با صدور مجوز گسترده و نامحدود به کارخانه‌های نظامی خود، آنها را به فروش سلاح و جنگ‌افزار به کشورهای تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان ترغیب کرد، که طبیعی است مبلغ آن باید از محل وامها و با کمکهای خارجی تامین شود و این در حالی است که غرب تا قبل از حادثه 11 سپتامبر حکومت‌های دوشنبه، تاشکند و عشق‌آباد را به نقض آزادی و حقوق بشر متهم می‌کرد.
به نظر می‌رسد در چنین مراحل حساس، ضروری است حکومت تاجیکستان با اتخاذ سیاست منطقی و محتاطانه؛ ضمن جذب سرمایه‌های خارجی، توجه خاصی هم به ثبات و امنیت کشور داشته باشد؛ در غیر این صورت ممکن است کشور زیبا و سرسبز تاجیکستان بر اثر تبدیل شدن به صحنه رقابت قدرتهای بزرگ، بار دیگر دستخوش رویدادهای تلخی شود.