سقوط دیکتاتور تونس و آینده منطقه

بسم‌الله‌الرحمن‌الرحیم
سرانجام پس از یکماه تظاهرات و اعتراضات مردم خشمگین تونس علیه حکومت خودکامه زین العابدین بن علی، وی بامداد شنبه مجبور به فرار از کشور گردید و به این ترتیب بساط دیکتاتوری 23 ساله وی برچیده شد.
براساس تازه‌ترین گزارش ها، بن علی به همراه خانواده‌اش در ساعات اولیه صبح دیروز وارد عربستان شد. ریاض اعلام کرده است عدم فعالیت سیاسی و مصاحبه با رسانه ها، دو شرط ادامه حضور رئیس‌جمهور فراری تونس در عربستان خواهد بود.
حوادث یکماه گذشته تونس تا به حال حدود یکصد کشته و صدها مجروح برجای گذاشته. پس از خروج بن علی، رئیس مجلس تونس موقتاً زمام امور دردست گرفته است و اگر اوضاع روال عادی داشته باشد، طبق قانون وی در 45 تا 60 روز آینده باید مقدمات برگزاری انتخابات زودهنگام را فراهم سازد.
قیام مردم تونس علیه حکومت زین العابدین بن علی از زمانی آغاز شد که یک دانشجوی بیکار در اعتراض به فشارهای اقتصادی و تنگنای معیشتی خود را در خیابان به آتش کشیده و همین حادثه جرقه‌ای شد تا خشم فرو خفته مردم تونس شعله ور شده و در نهایت کاخ سلطه دیکتاتوری تونس را نابود سازد.
اعتراض سراسری مردم تونس درحالی در کمتر از یک ماه بساط حکومت زین العابدین بن علی را برچید که وی در انتخابات سال قبل مدعی شد حدود 90 درصد آرا را کسب کرده است که همین مسئله تاکیدی بر دروغین بودن آن انتخابات و اعمال نفوذ غیرقانونی و گسترده وی در مقدرات کشور تونس می‌باشد.
وخامت اوضاع اقتصادی و افزایش بی سابقه نرخ تورم در طول سالهای اخیر را باید از عوامل اصلی قیام مردم تونس علیه دولت دانست. نرخ کالاهای اساسی و مورد نیاز اولیه مردم به خصوص طبقه کم درآمد در سالهای اخیر به شدت افزایش یافت و مردم ریشه این مشکلات را بی کفایتی رئیس‌جمهور و وجود مافیای ثروت در خاندان بن علی می‌دانند.
در این میان، نگاه مردم تونس به نقش همسر بن علی بسیار بدبینانه‌تر بود و مردم، وی را سر دسته مافیای اقتصادی در کشورشان می‌دانند که بر تمامی مراکز و گلوگاه‌های اقتصادی تونس چنگ انداخته است. در حوادث اخیر نیز اکثر مراکز تجاری و اقتصادی که مورد حمله قرار گرفت و به آتش کشیده شد متعلق به همسر بن علی و وابستگان وی بوده است.
با اینحال وخامت اوضاع معیشتی، تنها انگیزه خیزش اخیر نبوده است چنانکه بسیاری از تظاهر کنندگان با دست نوشته و سردادن شعار تاکید می‌کردند که نیاز آنها فقط نان و مسکن نیست بلکه آنها طالب آزادی هستند.
حوادث تونس، یک بعد دیگر نیز دارد که مربوط به بحران سیاسی است، مشکلی که دامنگیر تقریباً همه کشورهای عرب منطقه شده است. اکنون کشورهائی نظیر مصر، اردن، سودان، یمن، الجزایر و بسیاری از کشورهای منطقه شرایطی کمابیش مشابه با تونس را دارند و همین مسئله نگرانی حکام‌های عرب را، که برخی از آنها چندین دهه است با خودکامگی و بدون برگزاری انتخابات آزاد براریکه قدرت تکیه زده اند، فراهم ساخته است.
قطعاً تحولات تونس نمی‌تواند در سایر کشورهای عرب منطقه و صحنه سیاسی آنها بی تأثیر باشد و در آینده باید انتظار این تاثیر و بروز تحولات غیرمنتظره در کشورهای عرب منطقه را داشت. اکنون دیگر تردیدی وجود ندارد که منطقه خاورمیانه از شرایط سنتی خارج شده و درحال ورود به ساختاری جدید است.
دولتهای غربی، به ویژه آمریکا در قبال تحولات تونس، تاکنون واکنشی مبهم و متناقض داشته‌اند. این دولتها در واقع در قبال سرعت تحولات تونس دچار سردرگمی شده‌اند و هنوز نمی‌دانند چه موضعی اتخاذ کنند. هر چند آمریکا در چند روز گذشته اعتراضاتی به دولت تونس درباره برخورد خشونت بار با تظاهر کنندگان داشته است ولی واقعیت این است که واشنگتن نگران این موضوع است که چه بسا جریان مخالف خواست و منافع غرب در تونس قدرت بگیرد. این یک واقعیت است که گرایش‌ها و تفکرات ضد آمریکایی در میان اکثر جوامع اسلامی منطقه، طی سالهای اخیر پایگاه قدرتمندی پیدا کرده است و غرب نگران است که جایگزین حکومت زین العابدین بن علی، که از متحدان سنتی و وفادار غرب در منطقه بود چه فرد و جریانی خواهد بود. دقت در شعارهایی نظیر اینکه "ما می‌خواهیم خودمان رئیس جمهورمان را انتخاب کنیم" که در تظاهرات اخیر مردم تونس مطرح شد، نگرانی غرب را قابل درک می‌سازد. نباید از نظر دور داشت که بن علی از اصلی‌ترین متحدان منطقه‌ای رژیم صهیونیستی نیز بود و همین واقعیت، عامل دیگری برای نگرانی‌های آمریکا و محافل صهیونیستی از تحولات تونس می‌باشد.
در مورد آینده تونس، در نگاه اول، چنین به نظر می‌رسد که از میان چهره‌های مطرح سیاسی تونس، یکی جانشین بن علی شود. از جمله این افراد می‌توان به "محمد الغنوشی" سیاستمدار کهنه کار تونسی اشاره کرد. غنوشی از سال 1378 نخست‌وزیر تونس بوده است. وی یک کارشناس اقتصادی است و به عنوان فرد اول اقتصاد این کشور مطرح می‌باشد. با اینحال، چون بزرگترین نقطه منفی در کارنامه او، نزدیکی و وابستگی‌اش با بن علی است، ممکن است مورد پذیرش مردم تونس قرار نگیرد.
دومین فرد جایگزین احتمالی، "کمال مرجان" وزیر خارجه تونس است. مرجان یک دیپلمات کار کشته و پرسابقه است و از زیرکی وی همین بس که قبل از فرار بن علی، به صف مخالفین پیوست.
نجیب شبی، دیگر سیاستمدار تونسی است که احتمال جانشینی وی در مسند قدرت تونس می‌رود. او از مخالفان سیاسی بن علی و رهبر حزب "پیشرو دمکراتیک" است که در تظاهرات اخیر نقش داشت.
با اینحال، این احتمال نیز وجود دارد که هیچ یک از این افراد نتوانند به قدرت برسند و جناح و جریان ناشناخته‌ای ظهور کند که تاکنون خود را مطرح نکرده است. به همین دلیل برای مشخص شدن سرنوشت سیاسی تونس باید منتظر تحولات روزهای آینده بود، روزهائی که در رقم خوردن تاریخ این کشور بسیار مهم و تعیین کننده هستند.