نزدیکی ایران و روسیه از دیدگاه نگران غرب (بخش ششم)

از شیرین هانتر
ترجمه دکتر جلیل روشندل
به جای زندگی کردن با وام‌های غربی‌، آنها معتقدند، روسیه باید وضعیت فروش تجهیزات نظامی و دیگر اقلام تکنولوژی برتر را در هر جایی که رقابت‌آمیز هستند، افزایش دهد و برای بدست آوردن بازارها و مزیت‌های اقتصادی نسبت به غرب در خاورمیانه و آسیا رقابت کند.
مانند طرفداران مکتب ارو - آتلانتیسیسم، اور - آسیائیسم‌های نوین نیز اسلام‌گرایان مبارز را یک تهدید امنیتی عمده برای روسیه می‌دانند. آنان معتقدند این تهدید باید مهار شود - اما بدون اینکه با جهان اسلام درگیر تعارضات آشتی‌ناپذیر گردند و یا همکاری نزدیک غیرضروری با غرب را بپذیرند. تحت اوضاع و احوال ویژه‌ای، مسائل غرب با جهان اسلام می‌تواند برای روسیه فرصت‌هایی برای پیشبرد منافع ایجاد کند.
ایران، با انزوای سیاسی و اقتصادی بین‌المللی‌اش و در عین حال با بازار وسیعی که دارد، با وضعیت ژئواستراتژیک شکننده‌اش و با پذیرشی که نسبت به پیشروی روسیه نشان می‌دهد، یک فرصت منحصر به فرد را برای روسیه فراهم می‌کند که بتواند یک حوزه ویژه نفوذ اقتصادی و استراتژیک را برای خود قلم بزند - نفوذی که می‌تواند موجب تداوم نظام اسلامی گردد.
هنگامی که ایالات متحده کوشش کرد روسیه را از فروش رآکتور اتمی به ایران باز دارد، برخی مفسیرین روسی، آن کوشش‌ها را به تمایل آمریکا به دور کردن روسیه از بازار ایران تعبیر و تفسیر کردند، به نحوی که اگر تغییری در ترتیبات حکومتی ایران رخ دهد، ایالات متحده بتواند به درون آن راه یابد و امتیازات ویژه‌ای را که در زمان شاه داشت، مجددا بدست آورد.⁽¹¹⁾
در ایران، انتظار بهبود روابط با غرب بدنبال فوت (حضرت) آیت‌الله (امام) خمینی(ره) و موضعگیری بی‌طرفانه ایران در قبال جنگ خلیج‌فارس تحقق پیدا نکرد. در عوض، از آغاز سال 1992، ایالات متحده سیاست سختگیرانه مهار و محاصره ایران را اختیار کرد. همین امر، اهمیت روابط حسنه با مسکو را برای ایران افزایش داد. تا پایان سال 1993، گرایش مشخصی در جهت بهبود روابط ایران و روس مشاهده می‌شود.⁽¹²⁾
عامل ترکیه
تحول روابط روسیه – ایران در دوران بعد از اتحاد شوروی نمی‌تواند بدون حساب آوردن تحرکات ترک در اتحاد شوروی سابق و تاثیر بالقوه این تحرکات بر جمعیت ترک زبان روس و اقلیت‌های ترک زبان ایران بخوبی فهمیده شود.
تحرکات منطقه‌ای ترکیه تهدیدی مستقیم برای توانائی روسیه در حفظ کشورهای مشترک‌المنافع مستقل در داخل حوزه ویژه نفوذ خود تلقی می‌شود. از 1991 ترکیه نیز تعبیر خاص خود را از اور - آسیائیسم، با قرار دادن خود در مرکز، دنبال و بدین ترتیب با ادعای روسیه در مورد اینکه تنها قدرت اور - آسیایی است، مبارزه می‌کند.
ترکیه خود را به عنوان رابط اصلی بین غرب و جمهوری‌های آسیایی مشترک‌المنافع مستقل و منتقل کننده اصلی ارزشهای غربی معرفی کرده است. این امر نیز خود چالشی است با نقطه نظر روسیه در مورد خود؛ حتی اگر ارو - آتلانتیسیست‌ها، روسیه را عمده‌ترین عامل تمدن و غرب‌گرایی در منطقه ببینند.
هیچ چیزی، نظریه‌های متعارض ترکی و روسی را در مورد اور - آسیائیسم بهتر از رقابتشان بر سر راههای صادرات نفت و گاز کشورهای مشترک‌المنافع نشان نمی‌دهد. روسیه اصرار دارد که کلیه - یا دست‌کم اغلب - این منابع از طریق بندر نوروسیسک صادر شود، در حالیکه ترکیه با ساخت خطوط لوله برای عبور دادن نفت از خاک خود به مدیترانه موافق است. اختلاف بر سر خطوط لوله فقط بخشی از مجادله عمیق‌تری است که بر سر کنترل اورآسیا وجود دارد.