نزدیکی ایران و روسیه از دیدگاه نگران غرب (بخش هشتم و پایانی)

* از شیرین هانتر
** ترجمه دکتر جلیل روشندل
سیاست تجدید روابط ایران با روسیه حمایت گسترده‌ای در داخل رهبری ایران دارد. روسیه نیز در جای خود کاملاً از این عمل‌گرائی‌ ایرانی‌ها آگاه بوده که ایران از پیوندهای خود با گروههای مسلمان استفاده نکرده است که موضع روسیه را به تحلیل ببرد.
مقاله چاپ شده در نشریه روسیه «سیودنیه» خط فکری حاکم در داخل مهمترین قشر سیاسی روسیه را نشان می‌دهد: «همکاری با ایران فراتر از مسائل پولی صرف و سفارشات صنایع اتمی روسیه را شامل می‌شود. امروز یک تهران متخاصم، اگر واقعاً بخواهد از شورشیان مسلمان با اسلحه، پول و نفرات داوطلب حمایت کند، می‌تواند برای روسیه در شمال قفقاز و در تاجیکستان خشونت و مخالفت فراوانی به ارمغان آورد. از سوی دیگر، ایران به عنوان یک دوست می‌تواند در آینده، متحد استراتژیک مهمترری باشد»(16).
با این وجود، منافع اقتصادی و غیراقتصادی ایران و روسیه در هماهنگی کامل با یکدیگر نیستند. برای مثال، روسیه با صادرات نفت و گاز آسیای مرکزی از طریق ایران مخالفت می‌کند و خواهان آن نیست که ایران جای پای اقتصادی حائز اهمیتی را در آسیای مرکزی برای خود تثبیت نماید. اما روسیه، ایران را وزنه‌ای – حتی اگر موقتی باشد – در برابر ترکیه می‌داند، چیزی برای معامله و چانه‌زنی با غرب و یک بازار پرمنفعت و متحد استراتژیک در صورت بدتر شدن روابط با غرب.
برای ایران، روسیه راه فراری از محدوده تعیین شده و دستیابی به تجهیزات نظامی است. ایرانی‌ها از عدم توافق‌های موجود در روسیه در مورد ایران آگاه هستند، آنها همچنین درک می‌کنند که اگر تغییری در رهبری روسیه رخ دهد طرز تلقی آنان نسبت به ایران می‌تواند تغییر کند. آنها همچنین نسبت به ایالات متحده و سیاستمداران دوستدار غرب مانند «ایگور گایدار» که کوشش می‌کند «بین تهران و مسکو شکاف، ایجاد کنند»، مشکوک هستند(17).
گسترش روابط روس و ایران بستگی به تحول پیوندهای روسیه و غرب و همچنین غرب با ایران دارد. اگر روسیه با غرب بر سر داشتن مهار آزاد در داخل کشورهای مشترک‌المنافع مستقل و سایر امتیازهای اقتصادی و سیاسی معامله کند، انگیزه روسیه برای داشتن پیوندهای نزدیک با ایران کاهش خواهد یافت. غرب همچنین می‌تواند هزینه داشتن روابط حسنه با ایران را از امتیازات آن برای روسیه سنگین‌تر کند. اهمیت روسیه برای ایران می‌تواند با تساهل در مورد انزوائی که غرب نسبت به ایران اعمال می‌کند و بهبود روابط ترکیه و ایران به دنبال چنان تغییری، کاهش یابد.
تحول در سیاست‌های داخلی روسیه و ایران نیز نقشی کلیدی دارد. تعمیق گرایش ملی‌گرایی در روسیه، فرصت‌های روابط نزدیک روسیه و ایران را تقویت خواهد کرد، در حالی که بازگشت به نظرگاه غرب‌گرایانه تأثیر واژگونه خواهد داشت. معهذا، با توجه به ویژگیهای ژئو – استراتژیک و قومی – جمعیتی منطقه، حتی گرایش مسکو به غرب نمی‌تواند روابط معقول با تهران را تحت‌الشعاع قرار دهد.