ایران، پیشاهنگ تلاش برای نابودی سلاحهای شیمیایی

مقدمه؛ تاریخچه
تاریخ بشر مملو از فراز و نشیبها و نزاعهاست، انسان از یکسو به اختراع وسائل رفاه و آسایش پرداخته و از سوی دیگر به ایجاد ابزار تخریب و کشتار اقدام کرده است. در این میان سلاحهای شیمیایی یکی از ضدانسانی‌ترین دستاوردهای بشری است. تلاشهای بین‌المللی در جهت منع استفاده از این سلاح نیز به سالهای دور برمیگردد. اعلام ممنوعیت استفاده از جنگ‌افزارهای شیمیایی در اعلامیه‌های 1868 سن‌پطرزبورگ، 1874 بروکسل و کنفرانسهای 1898 و 1907 لاهه برمی‌گردد.
در جنگ جهانی اول در پرتو پیشرفت صنایع جنگی، آلمانی‌ها از مواد شیمیایی بطور حجیم استفاده کردند و سپس در اواخر جنگ نیز بوسیله متفقین علیه آلمانها برای باز کردن گره کور جنگ و زمینگیر شدن نیروها استفاده شد. در جنگ جهانی اول حدود یکصد هزار نفر از طرفین در اثر استفاده این سلاحها از بین رفتند. لذا از نتایج جنگ جهانی اول که بعنوان اولین نقطه عطف در تاریخچه سلاحهای شیمیایی مطرح است این بود که سلاحهای شیمیایی اگرچه تعیین‌کننده نیستند اما سلاح استانداردی هستند که باید بطور جدی مورد توجه قرار گیرد.
پس از جنگ جهانی اول سرانجام با توافق فرانسویها و انگلیسیها که هم قربانیان این سلاحها بودند و هم برندگان جنگ پروتکل 1925 ژنو شکل میگیرد. براساس این پروتکل کاربرد گازهای خفه‌کننده و سمی و سایر مواد مشابه و همچنین روشهای میکربی در زمان جنگ ممنوع شد. نتیجه امضاء این پروتکل آن بود که سلاح شیمیایی در اروپا بکار گرفته نشود، اما تسلیحات هم به سایر کشورها فروخته شد و هم در سایر نقاط جهان بکار گرفته شد. این امر بدان سبب بود که پروتکل ژنو هم دارای نقائصی بود و هم رفتار بعدی کشورهای تصویب‌کننده در نقض عملی آن موجب از دست دادن اعتبار آن شد. مهمترین نقائص پروتکل 1925 ژنو که سعی شد در کنوانسیونهای بعدی برطرف شود، عبارت بودند از:
- فقدان ضمانت اجرا بویژه در مورد نحوه تحقیق در موارد نقض و یا مجازات کشور خاطی در صورت اثبات.
- فقدان هرگونه ممنوعیتی در مورد توسعه، تولید و انباشت سلاحهای شیمیایی.
- اختیار کشورها در مورد اعلام حق تحفظ و تعیین شروط خاص.
در جنگ جهانی دوم طرفین بخاطر ترس فراوانی که از قدرت مقابله‌ به ‌مثل همدیگر داشتند از سلاحهای شیمیایی استفاده نکردند و پس از پایان جنگ جهانی دوم و تشکیل سازمان ملل، موضوع کنترل و خلع سلاح یکی از بحثهای اصلی بود. بگونه‌ای که از سال 1948 جنگ‌افزارهای شیمیایی در کنار سلاحهای هسته‌ای و میکروبی جزء سلاحهای کشتار جمعی قرار میگیرد. اگرچه همچنان توجه اصلی به علت قدرت تخریب شدید سلاحهای هسته‌ای معطوف به این نوع از سلاح بود.
در سال 1968 با روشن شدن چشم‌انداز توافق قدرتهای هسته‌ای درباره معاهده عدم گسترش سلاحهای هسته‌ای معروف به NPT از یکطرف و با شدت گرفتن جنگ ویتنام و ادعاهای مکرر استفاده از سلاح شیمیایی علیه ویت‌کنگ مجمع عمومی سازمان ملل از دبیرکل وقت میخواهد تا گروهی را مامور به تهیه گزارشی در مورد سلاحهای شیمیایی بکند.
پس از پایان جنگ ویتنام در سال 1978 در اولین اجلاس ویژه مجمع عمومی سازمان ملل ضرورت و اولویت انعقاد کنوانسیون مؤثر و همه‌جانبه ممنوعیت سلاحهای شیمیایی مورد تاکید قرار میگیرد و کنفرانس خلع سلاح بعنوان تنها نهاد بین‌المللی مذاکره‌کننده در این خصوص معرفی میگردد. اما تجاوز شوروی سابق به افغانستان و تیرگی مجدد روابط دو ابرقدرت هرگونه مذاکره را به عقب می‌اندازد.
با استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی علیه رزمندگان اسلام نقطه عطف دوم در تاریخ کاربرد این سلاحها آغاز می‌شود. عراق در جنگ تحمیلی با چشم‌پوشی و در حقیقت حمایت جهانی از این سلاح علیه رزمندگان اسلام به میزان فراوانی استفاده می‌کند. کاربرد جنگ‌افزارهای شیمیایی خصوصاً کشتار مردم بی‌دفاع حلبچه به منع اخلاقی عدم توسل به این سلاح در سطح بین‌المللی پایان می‌دهد و به مسابقه تسلیحات شیمیایی در نقاط مختلف جهان دامن میزند و عملاً تبدیل به یک تهدید مهم جهانی میگردد.
مجدداً با روشن شدن دورنمای فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی بسیاری از مباحث بین‌المللی از جمله خلع سلاح رنگ دیگری بخود گرفت. رقابتهای نظامی کمرنگ می‌شدند و اهمیت سازمانهای بین‌المللی افزایش می‌یافت. از طرف دیگر کاربرد سلاح شیمیایی قدرت مخرب و وحشتناک خود را به اثبات رسانیده بود و لازم بود که محدود شود.
بهرحال با فراهم آمدن مجموعه‌ای از عوامل در سال 1992 کار روی کنوانسیون ممنوعیت توسعه، بکارگیری و استفاده از سلاحهای شیمیایی و انهدام این سلاحها و تاسیسات تولید آن به پایان میرسد. کنوانسیون سلاحهای شیمیایی نخستین معاهده خلع سلاحی است که متن آن در چارچوب مذاکرات چندجانبه مورد مذاکره قرار گرفته و تهیه و تنظیم شده و نخستین معاهده بین‌المللی است که هدف غایی آن از بین بردن یک جنبه کامل از سلاحهای کشتار جمعی از طریق کنترلهای همه‌جانبه است. مهمترین ویژگیهای این کنوانسیون عبارتند از: وضوح تعهدات، سیستمهای نظارت بازرسی اتهامی، ضمانت اجرا، همکاریهای فنی و اقتصادی و جهانشمولی.
جمهوری اسلامی ایران و کنوانسیون
جمهوری اسلامی ایران بعنوان کشوری که بنای آن بر مکتب الهی اسلام گذاشته شده است، همواره مخالف تجاوز و جنگ بوده است و در مقابل متجاوزان با قدرت ایستادگی کرده است. ملت قهرمان ایران پس از حملات وحشیانه رژیم متجاوز عراق از همان ابتدا با قدرت تمام به دفاع پرداخت و در همین دفاع نیز از فرامین الهی و دستورات اسلام و فرمایشات حضرت امام(ره) تخطی نکرد. درحالیکه دشمن به نادیده گرفتن تمامی قوانین به استفاده از هر سلاحی اقدام میکرد، جمهوری اسلامی ایران حتی از حق مقابله به مثل خویش در این زمینه استفاده نکرد. اولین حمله ثبت شده شیمیایی دشمن به اوائل دفاع مقدس یعنی 23/10/59 برمی‌گردد. از آن زمان تا پایان جنگ تحمیلی حملات شیمیایی زیادی علیه نظامیان و غیرنظامیان ایرانی و حتی خود مردم عراق صورت گرفته است  که تنها 252 حمله شیمیایی به ایران در اسناد سازمان ملل به ثبت رسیده است.
درحالیکه رزمندگان اسلام در خط مقدم جبهه به مقابله با تمامی حملات دشمن اعم از شیمیایی و غیرشیمیایی مشغول بودند، وزارت امور خارجه نیز در جبهه خارجی و در صحنه مجامع بین‌المللی به انعکاس مظلومیت ملت ایران پرداخته و خواهان محکوم کردن اقدامات غیرانسانی دشمن شد. اگرچه سازمان ملل و دیگر مجامع بین‌المللی تحت نفوذ قدرتهای حامی عراق از عکس‌العمل مناسب خودداری میکردند ولی پس از درخواستهای مکرر جمهوری اسلامی ایران از دبیرکل سازمان ملل سرانجام اولین هیات این سازمان در اسفند 1362 به ایران اعزام و گزارش مبسوطی تهیه کرد که این گزارش از سوی دبیرکل به شورای امنیت ارائه شد. و شورای امنیت علیرغم تائید کاربرد و سلاح شیمیایی از محکوم کردن عراق خودداری کرد.
وزارت خارجه علاوه بر صدور بیانیه‌ها و دعوت از مجامع مختلف بین‌المللی برای مشاهده جنایتهای ناشی از حملات شیمیایی دشمن، با شرکت فعال در مباحثات کنفرانس خلع سلاح ژنو شاخه دیگری از فعایتهای دیپلماتیک خود را در سطح بین‌المللی شکل داد. جمهوری اسلامی ایران بعنوان بزرگترین قربانی معاصر کاربرد سلاحهای شیمیایی همواره خواهان کنوانسیون جامع و جهانشمول در جهت نابودی وضع این دسته از تسلیحات کشتار جمعی بوده است. وجود دهها هزار مجروح شیمیایی و عدم اقدامی قاطع از سوی مجامع بین‌المللی در مورد حملات شیمیایی عراق باعث شد تا نمایندگان جمهوری اسلامی ایران در کنفرانس خلع سلاح ژنو با تاکید بر جهانشمولی کنوانسیون به منظور حصول اطمینان از امحاء کامل ذخائر شیمیایی کشورهای همسایه و دول قدرتمند در مذاکرات تدوین کنوانسیون با سازماندهی و تلاش مشترک با سایر کشورهای جهان سوم تا حد زیادی نظرات خود را در متن کنوانسیون بگنجاند.
جمهوری اسلامی ایران با مشارکت فعال خود در مذاکرات تدوین این کنوانسیون نه تنها توانائیهای علمی، فنی و سیاسی خود را به طرفین مذاکره‌کننده نشان داده است، بلکه بخاطر جلوگیری از اعمال یکطرفه غرب موجب شکل‌گیری و ایجاد یک جبهه مخالفت با آنها شده و رهبری جهان سوم را نیز در عمل بدست آورده است. نظرات فنی تخصصی اعلام شده از جانب کارشناسان فنی کشورمان موجب شده است که کشورهای غربی قبل از اقدام به هر فعالیت خاصی ابتدا جمهوری اسلامی ایران را مورد مشاوره قرار دهند.
اگرچه متن نهایی کنوانسیون بدلیل وجود برخی ابهامات مطلوب نهایی نبود، اما بخاطر نمایش خواست و نیات واقعی ملت ایران در محو اینگونه تسلیحات و هم بدلیل وجود فرصت مذاکره و مشورت پیرامون موارد ابهام در کمیسیون مقدماتی نهایتاً تصمیم بر این شد که جمهوری اسلامی ایران این کنوانسیون را امضاء کند.
بهنگام امضاء کنوانسیون در سال 1371 نیز متذکر شدیم که چون کنفرانس خلع سلاح ژنو براساس اجماع تصمیم میگیرد و هم بدلیل اینکه برخی ملاحظات سیاسی در طول مذاکرات و بویژه در مراحل نهایی آن نقش داشته است متن کنوانسیون منعکس‌کننده کلیه خواستهای مشروع و منطقی کشورهای در حال توسعه نیست. ولی با امضاء کنوانسیون اراده سیاسی خود را برای نابودی کامل اینگونه سلاحها نشان دادیم.
اقدامات انجام شده
پس از امضاء کنوانسیون، جمهوری اسلامی ایران جهت هماهنگ ساختن فعالیتهای مربوط به تعهدات کنوانسیون اقدام به تشکیل دبیرخانه مرجع ملی در وزارت خارجه کرده و با توجه به اهمیت کنوانسیون معاون مدیرکل امور سیاسی بین‌المللی را بعنوان دبیر آن تعیین کرده است. و جلسات کارشناسی نیز جهت بررسی مباحث اجرایی کنوانسیون در سطح ملی و پیگیری مباحث مطروحه در اجلاسهای کمیسیون مقدماتی لاهه با هدف تبیین و انعکاس مواضع جمهوری اسلامی ایران بصورت مرتب برگزار می‌شود.
جمهوری اسلامی ایران خود را کاندید برپایی آزمایشگاه منطقه‌ای اعلام داشته است که در بازدیدی که از سوی بازرسان مذکور از آزمایشگاه پژوهشگاه صنعت نفت بعمل آمده است آنجا را دارای تجهیزات کافی ارزیابی کرده‌اند. همچنین دبیرخانه توانسته است فهرستی از افراد متخصص را که حائز شرایط بازرسان سازمان کنوانسیون باشند در سازمانهای تخصصی علمی فنی کشور شناسایی کرده و به دبیرخانه اعلام کند. در آزمون نهایی که برای انتخاب بازرسان گرفته شد، 90 درصد بازرسان معرفی شده از سوی ایران در نهایت انتخاب شده‌‌اند و این در حالی است که بطور متوسط 60 درصد از کاندیداهای کشورها در کل انتخاب شده‌اند.
جهت ترجمه دقیق و تخصصی کنوانسیون به فارسی و ارائه آن به مجلس محترم شورای اسلامی معادلهای دقیق استخراج و در اختیار کارشناسان قرار گرفت. آنگاه متن کنوانسیون ترجمه شده و پس از ویرایش نهایی جهت طی مراحل تصویب بهمراه ماده واحده به هیات محترم دولت ارسال شده است.
بررسی تصویب
طبق مفاد کنوانسیون کشورهای عضو آنهایی هستند که متن کنوانسیون را از نظر داخلی تصویب کنند. طبیعتاً هر کشوری از زاویه منافع ملی خود مینگرد و در جمهوری اسلامی ایران نیز تصمیم نهایی را نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی اتخاذ خواهند کرد.
آنچه مایلم متذکر شوم اینست که تجربه نشان داده است که حضور در مجامع بین‌المللی و مشارکت در تدوین معاهدات و مقررات بین‌المللی بهتر از عدم حضور است. روش وزارت خارجه در مسائل بین‌المللی بر این است که در آن صحنه‌ها دست خود را نبندد و قدرت مانور را حفظ کند. آنچه ما بدنبال آن هستیم اینست که در اثر عضویت در این کنوانسیون نه تنها اتهاماتی را که تابحال وارد میکرده‌اند مردود گردانیم بلکه آنها را مجبور کنیم که کلیه تحریمات شیمیایی علیه این کشور را بعنوان یک عضوی که کلیه تعهداتش را عمل کرده است لغو کرده تا به پیشرفت صنعت کشور کمک شود.
در خاتمه امیدوارم این سمینار با سخنرانیها و بحث‌های دقیق و کارشناسانه به نتایج ارزشمند و موفقیت‌آمیزی در جهت کمک به هدف منع توسعه تولید، انباشت، به‌کارگیری و انهدام سلاح شیمیائی دست یابد.