اردن و تحولات اخیر عراق

در گذشته نه چندان دور، صدام حسین فوراً در برابر کوچکترین خطری برای ادامه حکومتش واکنش شدید نشان می‌داد. همین که او در پی فرار خیره‌کننده داماد و دست راست سابقش، ژنرال حسین کامل به اردن چنین نکرد، نشانه وضع ناگوار نظام صدام است. این امر همچنین نشانه دگرگونی اوضاع در خاورمیانه است که به رغم سردی فزاینده در روابط صدام با ملک حسین، تلویزیون دولتی عراق سخنرانی کامل و سانسور شده او را که آکنده از انتقاد از رهبری عراق، بدون ذکر نام رهبرش بود پخش کرد.
نخستین بار بود که بینندگان تلویزیون شاهد انتقاد از رهبر خود بودند. در حال حاضر، بیشترین امتیارها از عقب‌نشینی صدام نصیب ملک حسین شده است. شاه اردن در سخنرانی 45 دقیقه‌ای اخیرش خطاب به ملت اردن، نه تنها از صدام فاصله گرفت بلکه تاکید کرد که قصد دارد حسین کامل المجید، برادرش صدام و چند پناهنده دیگر عراقی را در اردن نگه دارد. ملک حسین به اردنیها گفت حکومت به حمایت از ملت «برادر» عراق ادامه می‌دهد، ولی این حمایت دیگر رهبری عراق را در بر نمی‌گیرد. او گفت که از حسین کامل شنیده که بغداد به تازگی قصد حمله دیگری به کویت و هم‌چنین عربستان سعودی را داشته است.
یکی از ناظران عراق در امان این ادعا را رد می‌کند و توضیح می‌دهد که در حالی که جابجایی سربازان عراقی در اوایل ماه اوت - مردادماه - «نگران کننده بود، ولی هشدار دهنده نبود.» به هرحال مقاصد عراق هرچه بوده، ملک حسین دیگر از رژیم بغداد سرخورده است. حرکت ملک حسین نه تنها اعتبارش در واشنگتن را بالا برده، که از تصمیم او در جانبداری از عراق در جریان جنگ خلیج فارس خشمگین شده بود.بلکه روابط او با عربستان سعودی و کویت نیز بهبود یافته است. این رخدادی مهم در صحنه سیاسی خاورمیانه به ‌شمار می‌رود که ملک حسین، که در اکتبر گذشته با اسرائیل موافقتنامه صلح امضاء کرد، بار دیگر به عنوان بازیگری پدیدار شده که باید رویش حساب کرد. بهرحال، او که از محدودیت قدرت مانور خود آگاهی دارد، روابطش را به طور کامل با بغداد قطع نکرده است.
ممکن است ملک حسین سرانجام نظارت بر مرزهایش را با عراق تشدید کند که آمریکا می‌گوید از آنجا کالاهایی غیر از مواد غذایی و دارویی به عراق می‌رود. ولی به نظر نمی‌رسد که او تن به خطرات بیشتری بدهد: اقتصاد اردن به تجارت و واردات نفتی از عراق (به قیمت ترجیحی) وابستگی شدیدی دارد. یکی از مزیتهای موضع جدید ملک حسین این است که اگر صدام آنقدر غیرمنطقی باشد که جریان نفت را به اردن قطع کند، عربستان سعودی جای عراق را می‌گیرد.
هنگامی که ملک حسین در تلویزیون اردن پدیدار شد چپیه بر سر داشت، یکی از سنتهای بدویها و شاید یادآوری این نکته که اردنیها که طبق عرف صحرانشینان باید از یک میهمان، یعنی حسین کامل به هر قیمتی حفاظت کرد. براساس معیارهای جهانی، نیروی امنیتی اردن کارآ و نیرومند است. ولی امان به خوبی می‌داند که صدام دست درازی دارد، بویژه در کشوری که 30000 عراقی را در خود جای داده است. بی‌تردید رژیم بغداد به نحوی می‌کوشد با حسین کامل تماس بگیرد تا دریابد او تا چه اندازه اطلاعات مربوط به برنامه جنگ‌افزارهای غیرمتعارف عراق را به اطلاع رولف اکئوس، فرستاده ویژه سازمان ملل در نظارت بر خلع سلاح عراق، رسانده است. با توجه به خلق و خوی صدام، ممکنست او و دستیارانش بکوشند حسین کامل را به اتهام خیانت به قتل برسانند. اما امان از این خطر آگاهی دارد.
تحلیلگران در اردن و اسراییل معتقدند که فرار حسین کامل، صدام را با «بزرگترین چالش از هنگام جنگ خلیج‌فارس» روبرو کرده است. پیش از این هم شکافهایی در رژیم عراق دیده شده بود، ولی هیچ‌کدام از آنها به محفل داخلی رئیس‌جمهوری، خانواده‌اش سرایت نکرده و مقامات بلند پایه را در برنگرفته بود. یکی ازناظران می‌گوید: «نمی‌توان این حقیقت را از مردم عراق پنهان کرد. صدام چگونه می‌تواند خود را پدر ملت عراق قلمداد کند در حالی که نمی‌تواند حتی خانواده خود را کنترل کند؟»
اگر فرار این عده رئیس‌جمهوری عراق را بیش از گذشته متزلزل کرده باشد، اقدام آنان هم‌چنین نشان‌دهنده محدود بودن تلاشها برای سرکوبی او از درون است: اگر دامادهای صدام نتوانند او را سرنگون کنند، پس چه کسی می‌تواند؟
شاید چیزی که جهان خارج را نگران کند این است که یک عراق ناامن ممکنست در ورای مرزهایش دست به ماجرا‌جوییهای تازه بزند، یک دیپلمات غربی در عراق می‌گوید:«به یاد داشته باشید که صدام لزوماً مجبور نیست که رفتاری منطقی داشته باشد و امکان دارد دست به اقدامهایی بر خلاف منافع ملی عراق بزند.» با توجه به چنین ملاحظاتی، قمار اخیر ملک حسین چشمگیرتر به نظر می‌رسد.