ترک‌ها، کردها و انتخاب دشوار کاخ سفید

* در حال حاضر دولت شبه مستقل کردستان عراق باعث عصبانیت آنکارا شده، چون نیروهای ضددولتی «پ.ک.ک» در بخشی از کردستان پناه گرفته‌اند. به نظر می‌رسد ایالات متحده هم که متحد ترکیه محسوب می‌شود، قصد ندارد واقعا کاری بکند، اگرچه «پ.ک.ک» در فهرست گروه‌های تروریستی وزارت خارجه آمریکا قرار دارد.

** این همان داستان جالب اما ناگفته جنگ عراق است. مساله احتمال را فراموش کنید، روابط دو طرف همین حالا هم بحرانی است. از زمان حمله آمریکا به عراق در سال 2003 رابطه دو کشور رو به وخامت گذاشت و دلیل آن هراس ترکیه از «پ.ک.ک» بود. حزب کارگران کردستان واقعا یکی از بزرگترین نگرانی‌های دولت آنکارا است، این گروه بین سال‌های 1984 تا 1999 مبارزانی ضد دولتی را علیه ترکیه سازمان داد. بعد ماجرای آتش‌بس یکجانبه سال 2004 پیش آمد و البته پس از آن خشونت علیه سربازان ترک و اقدام علیه امنیت ملی ترکیه پایان نیافته است. اما مساله به این جا ختم نمی‌شود. دولت خودمختار کردستان عراق مورد حمایت آمریکاست و ترک‌ها از این می‌ترسند که خودمختاری کردستان عراق بر جمعیت پرشمار کردهای جنوب ترکیه هم تاثیر بگذارد و آنها هم به فکر استقلال بیفتند. این مسائل میان ترکیه و ایالات متحده شکاف عظیمی به وجود آورده است، دو کشوری که از زمان پایان جنگ جهانی دوم متحدانی نزدیک به شمار می‌آمدند.

* و البته در آغاز جنگ عراق هم پارلمان ترکیه نپذیرفت نیروهای آمریکایی از خاک این کشور برای ورود به شمال عراق استفاده کنند. این ضربه شدیدی به ایالات متحده بود. به نظر شما روابط دو طرف هنوز درگیر این واقعه است؟

** قبل از آن رای‌گیری کذابی، ایالات متحده واقعیت‌های فراوانی را در مورد ترکیه نادیده گرفت. ما فراموش کردیم که آنها مردمی به شدت ملی‌گرا هستند. آنها دوران جنگ جهانی اول را از یاد نبرده‌اند که سربازان خارجی وارد کشورشان شدند تا امپراتوری عثمانی را تجزیه کنند. البته مردم می دانستند آمریکا چنین کاری را نخواهد کرد، اما نسبت به حضور سربازان بیگانه در خاک ترکیه حساسیت شدیدی وجود داشت. مساله دوم نظامیان ترکیه بودند که دولت آمریکا عموما بر روی همکاری‌شان حساب می‌کرد، اما آنها فکر می‌کردند عملیات آزادسازی عراق ایده بدی است. نه این که فکر کنید عاشق صدام حسین بودند، بلکه فقط عراق مشکل اصلی آنها محسوب نمی‌شد. فراموش نکنیم عراق زمان صدام پرثبات بود و از دید ارتشی‌های ترکیه یک عراق پرثبات به نفع آنکارا است. نظامیان می‌دانستند که در عراق آشفته پس از صدام احتمال استقلال کردستان افزایش خواهد یافت. عامل سوم این بود که دولت تازه به روی کار آمده ترکیه بر پارلمان تسلط نداشت. من آن زمان با تعداد زیادی از نمایندگان پارلمان ترکیه صحبت کردم و می‌دیدم که آمریکا به نگرانی‌های آنان پاسخ مناسبی نداده است: «سربازان شما تا چه زمانی در خاک ترکیه می‌مانند؟» با «نقشه‌ شما بعد از پایان درگیری‌ها چیست؟ به علاوه چون دولت تازه بر روی کار آمده بود نماینده‌ها به قول‌های نخست وزیر رجب طیب اردوغان و وزیر خارجه‌اش عبدالله گل توجهی نداشتند.

*از آن زمان وضعیت رابطه دو طرف چگونه است؟‌ فکر می‌کنم آمریکا هنوز از پایگاه‌های هوایی آنها استفاده می‌کند. ...

**درست است. ما به پایگاه هوایی اینجرلیک در جنوب ترکیه دسترسی داریم که متعلق به ناتو است و در نزدیکی عراق قرار دارد. آمریکا هنوز از آسمان ترکیه استفاده می‌کند و هواپیماهای ما در همین پایگاه‌ سوختگیری می‌کنند. اما مساله مهم این است که ترک‌ها از هر آنچه که می‌ترسیدند بر سرشان آمد و اوضاع عراق کاملا به ضرر آنها تمام شد. نگرانی آنها «پ.ک.ک» و ناسیونالیسم کردی است. آنها می‌خواهند آمریکا در مواجهه با این مساله خصوصا «پ.ک.ک» اقدامی جدی انجام دهد. آنکارا از واشنگتن می‌خواهد که به «پ.ک.ک» حمله کند و اطلاعاتی به آنها بدهد که به دولت ترکیه در عملیات تعقیب اعضای حزب کارگران کردستان کمک کند. کاخ سفید اما قصد ندارد چنین کارهایی بکند.

*مگر آمریکا در مورد «پ.ک.ک» چیز زیادی می‌داند؟‌

**بله، این طور فکر می‌کنم. ما اولین متحد اصلی ترکیه بودیم که اعلام کردیم «پ.ک.ک» گروهی تروریستی است. اما مساله اصلی این نیست که ما در مورد «پ.ک.ک» چیزی می‌دانیم یا نه و مساله این نیست که «پ.ک.ک» را گروهی تروریستی می‌دانیم یا نه. مشکل این جاست که ما نمی‌خواهیم وضعیت فعلی در شمال عراق به هم ریزد.

* متحدان کرد آمریکا در عراق- جلال طالبانی رئیس جمهور عراق و مسعود بارزانی رئیس منطقه خودمختار کردستان- در مورد «پ.ک.ک» چه نظری دارند؟

** اول باید تاکید کنم که رابطه این دو رهبر اصلا گرم نیست. در واقع احزاب این دو در دهه 90 میلادی به شدت با یکدیگر مخالف بودند و حالا عجالتا به نوعی همزیستی رسیده‌اند. روابط طالبانی و بارزانی عموما با ترک‌ها آرام بوده است، اگر چه آنکارا به شدت از بارزانی ناراحت است چون اعتقاد دارد که او به «پ.ک.ک» پناه می‌دهد. رهبران کردستان عراق بر این باورند که اگر میان آمریکا و «پ.ک.ک» بخواهند «پ.ک.ک» را انتخاب کنند، وضعیت شمال عراق به هم خواهد ریخت و آنها نمی‌خواهند چنین مشکلی داشته باشند. در همین حال آمریکایی‌ها در حال حاضر به حد کافی در عراق مخالف دارند و نیاز ندارند «پ.ک.ک» را هم با خود دشمن کنند! به اعتقاد شخص بارزانی حضور «پ.ک.ک» در کردستان عراق باعث تنش است. او تنش نمی‌خواهد.

* همه اعتقاد دارند که حالا نیروهای «پ.ک.ک» در کوهستان‌های مناطق مرزی ترکیه و عراق پناه گرفته‌اند. آیا دولت بارزانی در آنجا هم حضور دارد؟

**پیشمرگ‌ها (شبه نظامیان دولت خودمختار کردستان) نیروهای قدرتمندی هستند و احتمالا در آن مناطق هم نفوذ دارند و قبلا هم گفته‌ام که بارزانی می‌داند که حمایت از «پ.ک.ک» اصلا به نفعش نیست.

* یعنی به نظر شما احتمال درگیری‌ نیروهای «پ.ک.ک» و پیشمرگ‌ها وجود دارد؟

** بله. کردها در تاریخ بارها با یکدیگر جنگیده‌اند. پس اگر حزب دموکرات کردستان (KDP) و اتحاد میهنی کردستان- دو حزب بزرگ کردهای شمال عراق- سال‌ها با یکدیگر جنگ کرده‌اند، چه عاملی جلوی جنگ پیشمرگ‌ها و «پ.ک.ک» را می‌گیرد؟

* فکر می‌کنم حالا یکی از بزرگترین مشکلات کردها در شمال عراق شهر کرکوک باشد. نظر شما چیست؟‌

** احتمالا در پایان سال 2007 برای تعیین وضعیت کرکوک رفراندومی برگزاری می‌شود. در آن زمان معلوم می‌شود که کرکوک به دولت منطقه‌ای کردستان تعلق خواهد داشت یا به دولت مرکزی وابسته می‌شود. به کرکوک «عراق کوچک» یا «بیت‌المقدس عراق» هم می‌گویند. کردها، اعراب، ترکمن‌ها، شیعیان و سنی‌ها در این شهر زندگی می‌کنند. در اواخر دهه 80 صدام برنامه تبعید کردها و جایگزینی اعراب را در کرکوک سازماندهی کرد. از زمان سرنگونی صدام کردها دوباره به منطقه باز می‌گردند و آنچه که باعث هراس آنکارا شده این است که کرکوک و منابع نفتی‌اش به کردستان عراق بپیوندد و باعث قدرتمندتر شدن یک دولت مستقل کرد شود. اضافه می‌کنم که برگزاری این رفراندوم در قانون اساسی عراق پیش‌بینی شده و دولت ترکیه تلاش می‌کند آن را به تعویق بیندازد.

*احتمال تعویق وجود دارد؟‌

** تاکنون به طور رسمی صحبتی از آن نشده است. البته گروه مطالعه عراق پیشنهاد کرده که برگزاری آن را به تاخیر بیندازند.

*چرا ؟

**از دید آنها احتمال درگیری میان ترک‌ها و کردها وجود دارد و البته روابط آنکارا- واشنگتن هم بدون شک تحت تاثیر قرار خواهد گرفت.

* پس در واقع مساله ترک‌ها حمایت از اقلیت ترکمن کوکوک نیست.

** آنها از محافظت از اقلیت ترکمن حرف می‌زنند و از لحاظ تاریخی و فرهنگی هم که نگاه کنیم کرکوک شهری ترک بوده است.

*واقعا؟

** البته منظور این نبود که جمعیت ترک و ترکمن آن بسیار زیاد بودند، بلکه ارتباطی فرهنگی میان کرکوک و ترکیه وجود داشت. حالا کرکوک از لحاظ استراتژیک برای ترکیه بسیار مهم است.

* حمایت از کدام طرف به نفع کاخ سفید است؟

** ببینید، اوضاع کمی پیچیده است. کردهای عراق در طول این مدت به نفع آمریکا عمل کرده‌اند، آنها به اشغال خوشامد گفتند و شمال عراق را همچنان باثبات حفظ کردند. در آن طرف، سال‌هاست که ترکیه هم‌پیمان استراتژیک آمریکا به شمار می‌رود و البته آنها در ماجرای حمله به عراق کمتر از گذشته با کاخ سفید همکاری کردند. ترکیه کشوری بسیار مهم در خاورمیانه، آسیای مرکزی و اروپاست. آمریکا باید میان ترک‌ها و کردها توازن برقرار کند.

 *تا به حال چنین اقدامی صورت گرفته است؟

** بله. آگوست گذشته دولت بوش جوزف نلسون ژنرال بازنشسته نیروی هوایی و فرمانده سابق نیروهای ناتو در اروپا را به عنوان «هماهنگ کننده مخصوص در امر مبارزه با پ.ک.ک» منصوب کرد. وظیفه او هماهنگ کردن ترک‌ها و عراقی‌ها در مقابله با خشونت‌های «پ.ک.ک» بود. او تلاش خود را کرد و به نظر می‌رسد میان واشنگتن و آنکارا در مساله «پ.ک.ک» اطمینانی به وجود آمده است. چند هفته‌ای به آب شدن برف‌ها در کوه‌های جنوب شرقی ترکیه باقی نمانده است. آیا «پ.ک.ک» حملات را از سر خواهد گرفت؟ ‌هنوز معلوم نیست. باید تا آب شدن برف‌ها منتظر بمانیم.