بازی ناتمام روسیه با ایران (بخش دوم)

نویسنده: سید رضی - عمادی
2- اهداف سیاست خارجی روسیه درقبال ایران:
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی درپایان جنگ سرد، با توجه به از بین رفتن نظام دوقطبی، موقعیت ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی روسیه در نظام بین الملل به کلی دگرگون شد و اهداف و اولویت های جدیدی برای روسیه فدراتیو مطرح شد که در برخی موارد کاملا متفاوت با گذشته و در بعضی دیگر مشابه و یا ادامه اهداف سیاست خارجی اتحاد شوروی محسوب می شد. در مورد اهداف عمده سیاست خارجی روسیه در قبال ایران پس از فروپاشی شوروی نیز اهداف جدیدی مطرح شده است که عبارتند از:
الف: همکاری با ایران در جهت جلوگیری از تشدید مسایل ملیت گرایی
ب: کسب منافع اقتصادی و فروش تسلیحات
ج: نزدیکی به خاورمیانه برای نفوذ در ایران
د: استفاده از اهرم ایران برای چانه زنی با غرب
الف: همکاری با ایران در جهت جلوگیری از تشدید مسایل ملیت گرایی
منطقه آسیای مرکزی و قفقاز متشکل از اقوام و ملیت های گوناگونی می باشد. ازطرفی وضعیت سیاسی این جمهوری ها کاملا تثبیت نشده بود، لذا پتانسیل های زیادی برای بحران در منطقه وجود دارد. در این صورت هرگونه تشنج و تشدید قومیت گرایی می تواند منطقه را در آتش نزاع های قومی و نژادی و مذهبی وارد کند. در این صورت کشور روسیه بیش از هر دولت دیگری امنیت ملی خود را در معرض خطر خواهد دید. ایران به عنوان یک کشور مهم و پرنفوذ در منطقه هم در ثبات و آرامش منطقه و هم در صورتی که بخواهد به تنش ها و اختلافات در منطقه دامن زند، می تواند نقش حیاتی داشته باشد. درک متقابل ایران و روسیه از توان تاثیرگذاری آن ها بر کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز ضرورت همکاری و هماهنگی بین آن ها و اتخاذ سیاست های واقع گرایانه را مطرح کرد. این رویکرد نتایج سودمندی هم در پی داشت. روسیه در برابر بی طرفی ایران در جنگ داخلی تاجیکستان، با مشارکت ایران برای حل این بحران موافقت کرد. همچنین در برابر رعایت منافع حیاتی روسیه در آسیای مرکزی و قفقاز و همکاری ایران برای راه یافتن سلاح های روسیه به بازار خلیج فارس، مسکو روند تحویل اسلحه به ایران را دنبال می کرد. روزنامه روسی سیودنیا دراین باره می گوید: "همکاری با ایران برای صنعت هسته ای روسیه مهمتر و بیشتر از صرف بدست آوردن پول و سفارش است. امروزه یک تهران دشمن می تواند مقدار عظیمی ناخشنودی و تهدید برای روسیه در شمال قفقاز و تاجیکستان ایجاد کند. از طرف دیگر یک ایران دوست می تواند یک متحد استراتژیک مهم در آینده باشد."(15)
ب: کسب منافع اقتصادی و فروش تسلیحات
سابقه روابط اقتصادی ایران و روسیه بسیار طولانی است. در اثنای جنگ سرد که ایران علاقه چندانی به توسعه روابط سیاسی خود با شوروی نشان نمی داد، اتحاد شوروی متوجه شد که بهترین وسیله برای جلوگیری از کنش بیشتر رژیم شاهنشاهی ایران در زمینه وابستگی سیاسی - نظامی آتی به واشنگتن، همانا برقراری همکاری های عادی اقتصادی و ارتباطات در زمینه معاملات نظامی با تهران است.(16) روسیه با کمک به احداث نخستین کارخانه ذوب آهن در ایران در دهه 1960 و با مشارکت در چندین پروژه مهم صنعتی دیگر سابقه دیرینه ای در اینگونه همکاری ها دارد. اقتصاد روسیه در دهه 1990 در شرایط بحرانی بود و نیاز مبرم به ارز خارجی داشت. در این میان ایران به عنوان یک کشور همسایه که بازار مستعدی هم داشت، مورد توجه روسیه برای صدور کالاها و انتقال تکنولوژی قرار گرفت. حجم مبادلات تجاری- اقتصادی دوکشور در سال 1996 بالغ بر 600 میلیون دلار بوده است. در طی این سال ها قراردادهای تجاری متعددی بین دو کشور امضا شد که از جمله می توان به مذاکره پیرامون خرید دو نفتکش 5 هزار تنی، گفتگو پیرامون خرید واگن مترو، انعقاد خرید 200 هزار تن کود شیمیایی در سال از روسیه و غیره اشاره کرد.
بعد دیگر ملاحظات اقتصادی روسیه در ایران، فروش تسلیحات نظامی به ایران است. در سال های 1985-1984 اتحاد شوروی در فروش تسلیحات به خاورمیانه 3/27 درصد بازار را در دست داشت و در مکان اول بود. پس روسیه احساس کرد که برا ی سلامت اقتصادش باید برخی بازارهای خاورمیانه را دوباره بدست آورد، و از آنجا که آمریکا مخالف نفوذ رقیبانش در بازار اسلحه خاورمیانه بود، بنابراین تنها دو بازار باقی می ماند: ایران و عراق. بدین ترتیب با توجه به نیاز ایران به تجهیز نظامی خود پس از پایان جنگ عراق از یک طرف و تحریم های آمریکا و غرب از طرف دیگر، روسیه به عنوان مهمترین تامین کننده تسلیحات برای ابران درآمد.
کنکاش ایران برای افزایش ظرفیت نظامی متاثر از تهدیدات واقعی و هم خواست این کشور برای تبدیل شدن به یک قدرت عمده در منطقه است. این کنکاش مستلزم توسعه نیروهای مسلح کارا و موثر برای رویارویی با هرگونه تهاجم و ظرفیت بازداشتن تهدیدات عمده از سوی عراق، ایالات متحده، اسراییل و افغانستان است. اهداف ایدئولوژیک ایران در منطقه، تلاش های این کشور را در تقویت حضور دریایی در خلیج فارس و دستیابی به جنگ افزارهای پیشرفته تر برانگیخت. ایران برای تامین نیازمندی های یاد شده مجبور شد تا جنگ افزارها و فن آوری نظامی پیشرفته را از خارج وارد کرده و به منظور کاهش اتکای خود به فروشندگان خارجی تسلیحات، پایه صنعتی ـ نظامی خود در داخل کشور را تقویت کند. مسکو به ایران کمک کرد تا نیروهای متعارف خود را مدرنیزه کند و بنا به ادعاهای مطرح شده، فن آوری موشک های بالستیک را دراختیار ایران قرار داد.(17)
روسیه همچنین به ایران کمک کرد تا تولید تسلیحات داخلی خود را از طریق تقویت پایه صنعتی ـ نظامی آن افزایش دهد. تقلا برای خوداتکایی (جهاد خودکفایی) نشانی از استراتژی انقلابی ایران بوده است. علی شمخانی وزیر دفاع ایران، آن را نشانی از "روح خوداتکایی امام" دانست. یکی از رسالت های وزارت دفاع و پشتیبانی ایران ارتقای خوداتکایی بوده است. روسیه بر پایه قرارداد ۱۹۹۱ به ایران کمک کرد تا این کشور توان تولید ۱۰۰۰ تانک تی ـ ۷۲ و ۱۵۰۰ دستگاه خودرو و نفربر زرهی بی ام پی ـ ۲ پیداکند. اما به سبب فشار واشنگتن تلاش برای دستیابی به امکانات برای مونتاژ جنگنده های میگ ـ ۲۹ به نتیجه نرسید.(18)
به رغم اعلام از سرگیری معامله تسلیحاتی روسیه- ایران، درباره انواع جنگ افزارهایی که قرار است معامله شود هنوز گزارشی نرسیده است. لیست نیازمندی های ایران اولویت را به تجهیزاتی می دهد که بتواند سیستم پدافند هوایی و سیستم دفاع ضدموشکی آن را بالا برده و توانایی عملیاتی و استراتژیک نیروی هوایی را افزایش و نیروی دریایی ایران را از لحاظ رزمایش موثر در خلیج فارس ارتقاء دهد.
ایران با ترس از حمله های موشکی و حملات هوایی ایالات متحده و اسراییل علیه تاسیسات کلیدی خود، از جمله پایگاه موشک های بالستیکی، نیروگاه های انرژی هسته ای و تاسیسات مرتبط با جنگ افزارهای پیشرفته برای پدافند هوایی خود اهمیتی حیاتی قایل است.
مهمترین قرارداد اقتصادی بین ایران و روسیه پس از فروپاشی شوروی، قرارداد فروش رآکتورهای آب سبک به ایران می باشد. در سال 1995 برای اتمام نیروگاه اتمی بوشهر قرارداد 800 میلیون دلاری بین روسیه و ایران امضا شد.(19)
گام های اساسی برای افزایش همکاری های اقتصادی برداشته شد که برخی از آنها عبارتند از:
1. تبادل هیات های اقتصادی و تجاری و بالا بردن سطح تماس مقامات دو کشور.
2. برگزاری نمایشگاهه ای تجاری اختصاصی دو کشور.
3. ایجاد و تقویت لابی های لازم جهت تسهیل در تصویب و اجرای قوانین.
4. امضای اسناد لازم جهت کم کردن موانع دولتی تجاری و اقتصادی و فراهم کردن زمینه های حقوقی در بخش اقتصاد.
5. تاسیس شعبه بانک ملی در روسیه جهت تسهیل فرآیند مالی کارهای تجاری.
6. تحرک بخشیدن به بخش حمل و نقل در هوا، دریا و خشکی جهت تسهیل ترانزیت کالا.
7. استفاده از تکنولوژی اطلاعاتی جهت ایجاد سایت های تجاری و ارائه آخرین آمار و اطلاعات لازم در این سایت ها.
8. تصویب قوانین و مقرراتی در جهت حمایت های مالی به صورت اعتبار و بیمه برای تجار.
9. برگزاری منظم کمیسیون های مشترک اقتصادی.
10. تقویت انجمن های دوستی برای کمک به رشد همکاری ها.(20)
در سال 2003 سطح تجارت روسیه با ایران حدود 4/1 میلیارد دلار بود که ایران عنوان کرد در تلاش است تا 5 سال آینده این میزان را به 10 میلیارد دلار برساند.(21) از دید مسکو بازار ایران پتانسیل قابل ملاحظه ای برای واردات تسلیحات متعارف روسیه که یکی از منابع ارزی این کشور می باشد را دارا می باشد.(22)
ج: نزدیکی به خاورمیانه برای نفوذ در ایران
روسیه از دیرباز درصدد بود که در ایران حضورفعال سیاسی داشته باشد. در زمان جنگ سرد درصدد برآمدند تا با عقد قرادادهای تسلیحاتی و اقتصادی به این هدف دست یابند، که این میسر نشد. پس از جنگ خلیج فارس، مسکو با ارج نهادن بر مناسباتش با شیخ نشین های عرب در قبال عراق و ایران، برای پیشبرد هدف کسب درآمد ارزی و نفوذ بیشتر در خلیج فارس تلاش می کرد. این دیپلماسی متاثر از دوره اول سیاست خارجی روسیه فدراتیو بود که همگرایی کامل با آمریکا و سایر کشورهای غربی را در پی می گرفت. اما بتدریج این دیپلماسی منطقه ای براثر فشارهای ملی گرایان و کمونیست های داخلی و استراتژیست های نظامی روسیه دگرگون شد، زیرا آن ها خواستار حفظ و بسط مناسبات بهتر با ایران و عراق، نه شیخ نشین های عرب خلیج فارس بودند، زیرا از دیدگاه آن ها مسکو نمی توانست در برابر آمریکا که برشیخ نشینهای خلیج فارس سلطه کامل داشت، موفق باشد.(23) اسلام گرایی در خاورمیانه از سه نظر برسیاست خارجی روسیه تاثیر می گذارد:
1- کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز بیشتر مسلمانند، و گسترش تفکر اسلام سیاسی دراین مناطق از دید مسکو تهدیدی برای امنیت ملی روسیه است.
2- مسلمانان جامعه مشترک المنافع دارای پیوندهای عقیدتی، عاطفی و روحی با مسلمانان جهان هستند.
3- روابط مسکو با کشورهای خاورمیانه تحت تاثیر اسلام و اسلام گرایی قرار دارد.
ایران نفوذ زیادی در برخی کشورهای اسلامی دارد، لذا نقش ایران در سیاست مسکو برای نفوذ در خاورمیانه نقش مهمی است. از سویی نفوذ در خاورمیانه نیز برای نفوذ در ایران می تواند بسیار مهم باشد، زیرا همکاری روسیه با برخی از کشورهای خاورمیانه می تواند برای ایران پیامدهای منفی داشته باشد. لذا ایران نیز برای جلوگیری از این پیامدهای منفی خواهان داشتن روابط بهتر با روسیه خواهد شد، همانطور که عدم وجود رابطه مناسب میان ایران و آمریکا باعث شد که ایران خواهان داشتن روابط بهتر با روسیه شود و این روسیه است که از عدم وجود رابطه میان ایران و آمریکا بیشترین بهره را می برد.          ادامه دارد ...