جایگاه معنویت در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت

محمدرضا متانت
نخستین نشست «اندیشه‌های راهبردی» که در حضور مقام معظم رهبری تشکیل شد نتایج متعددی داشت که شاید یکی از مهمترین آنها تبیین دقیق ماهیت الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی از سوی مقام معظم رهبری بود.رهبر انقلاب در این جلسه در تبیین ساحت‌های الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی چهار عرصه فکر، علم، زندگی و معنویت را مهمترین بخش ها و عرصه های پیشرفت تبیین کردند. رهبر انقلاب در خصوص پیشرفت در عرصه تفکر مهمترین اقدام را افزایش دانش و تبدیل اندیشه ورزی به یک حقیقت واضح در جامعه بر مبنای تاکیدات قرآنی بر تعقل و تفکر دانستند و لازمه چنین مهمی را برنامه ریزی در این ساحت و استفاده مطلوب از آموزش و پرورش و رسانه‌ها تبیین کردند. در حقیقت باید گفت افزایش سطح علم و دانش در جامعه یکی از مهمترین مولفه های پیشرفت محسوب می‌گردد چرا که اساسا عقلانیت موجب توسعه و شکوفایی است. البته چنین عقلانیتی در تمامی ساحت ها باید مورد بررسی قرار گیرد که شاید مهمترین بخش آن افزایش جایگاه اندیشه ورزی در سبک زندگی افراد جامعه باشد .
برای دستیابی به توسعه اسلامی در سطح جامعه می‌بایست مولفه اندیشه ورزی به درون زندگی شهروندان رسوخ کند و از این طریق راه برای دستیابی به یک پیشرفت حقیقی باز گردد. البته در خصوص نحوه ترویج عقلانیت مداری مبتنی بر دین اسلام در جامعه نیز رهبر انقلاب رسانه‌ها و همچنین دستگاه های متولی آموزش و پرورش را موظفان اصلی دانسته اند. رهبر انقلاب دومین عرصه از الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی را پیشرفت در عرصه علم دانسته‌اند که در حقیقت این فاکتور خود بسته به ایجاد گفتمان عقلانیت مداری در سطح جامعه است. به عبارت بهتر افزایش سطح علم در جامعه منوط به افزایش سطح عقلایی جامعه و جایگاه اندیشه ورزی دارد . به نحوی که هر چه سطح اندیشه ورزی در جامعه افزایش یابد تولید علم نیز افزایش می‌یابد. به اذعان بسیاری از صاحب نظران میزان دستیابی یک جامعه به علم و دانش روز یکی از شاخص های اساسی توسعه و پیشرفت در جهان امروز است چرا که در اختیار داشتن دانش و علم و فناوری به خودی خود موجب افزایش رفاه و پیشرفت در زندگی مردم می‌شود. رهبر انقلاب نیز سومین ساحت الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت را پیشرفت در عرصه زندگی دانسته اند که این پیشرفت مصادیقی مانند گسترش و افزایش امنیت، عدالت، رفاه، استقلال، عزت، آزادی و تعاون را شامل می‌شود. در حقیقت یکی از اصلی‌ترین بخش‌های الگوی اسلامی- ایرانی دستیابی به جامعه ای با شاخص‌های مطلوب در عرصه مادی زندگی است که این مهم با دستیابی به دو فاکتور گسترش اندیشه ورزی در سطح جامعه و افزایش تولید علوم فناوری به دست می‌آید.
با این حال رهبر معظم انقلاب آخرین بخش از الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی را دستیابی پیشرفت در عرصه معنویت دانسته اند و جایگاه این عرصه را از همه مهمتر دانسته و از آن با نام روح همه عرصه‌های پیشرفت یاد کرده‌اند. ایشان دستیابی به معنویت را با دستیابی به سایر پیشرفت‌ها در زمینه‌های دیگر در تناقض ندیدند که این امر خود بیانگر ماهیت الگوی اسلامی- ایرانی پیشرفت است. لذا در نهایت باید گفت رهبر معظم انقلاب در این فرمایشات به خوبی حدود و ثغور مبانی الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی را مشخص کردند. با این حال باید دانست که جایگاه معنویت در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت در حقیقت یکی از خطوط اصلی تمایز این الگو با الگوی های توسعه غربی است .به اعتقاد صاحب نظران خود تحقق بخشی یا به اصطلاح Self-Acualization غایت الگوی غربی توسعه است. منظور از خود ، فردی است با ماهیتی مادی که علایق و شهوات نفسانی مهمترین بعد آن را تشکیل می دهد و آرزوها و آمال چنین انسانی بدون ملاحظه هیچ غایت و هدفی دیگر باید محقق شود، یعنی در فرایند توسعه باید وضعیتی ایجاد شود که افراد انسانی هر آنچه را که مبتنی بر علایق وسلایق خود خواهانه شان مطلوب تشخیص می دهند، برایشان محقق گرددو در واقع در فرایند این تحقق بخشی انسانی با هویت متفاوت از وضع قبلی پدیدار می شود. طبیعتا در چنین نگاهی آنچه غلبه می یابد تمنیات فردی است و هیچ تضمینی وجود ندارد که افراد در این فرایند به تعدی و استیلاو استعلادچار نشوند و چه بسا که اینها خود جزء امور مطلوب تلقی گردد که می دانیم و می بینیم که شده است .
بسیاری از نابسامانی ها ی کنونی جهان منبعث از به استعلاطلبی و استیلاخواهی به رسمیت شناخته شده در الگوی پیشرفت غربی است . مذلتی که ملت مظلوم فلسطین را سال ها گرفتار کرده محصول چنین خلق و خویی در مستکبرین عالم است . اسلام چنین چیزهایی را پیشرفت نمی داند و اینها نمی تواند مختصات انسان شناسی در الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت باشد. در مقابل توجه به معنویت یکی از ویژگی های اساسی الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی است . توجه به غایات و سنن الهی و نظر داشت به وضع مطلوب انسان آن گونه که شایسته مقام او در زمین و در قیاس با سایر موجود ات است در فرایند پیشرفت در این الگو در نظر است.