اهمیت خاورمیانه در معادلات بین‌المللی

آمریکا از تسهیلات نظامی تا ساخت پایگاه در منطقه
شناخته شدن اهمیت ژئوپولیتکی منطقه برای جهانیان باعث شد تا خارجی‌ها حضور خود در خاورمیانه تقویت کنند و نقش وسیع و دامنه‌داری را در منطقه ایفا کنند. البته ممکن است حضور چنین نیروهایی در نقاط مختلف جهان به وفور دیده شود و خاورمیانه هم در زمینه حضور نظامی آمریکا متفاوت از آمریکای لاتین، جنوب اقیانوس هند، جنوب شرقی آسیا و آفریقا نیست. ولی اوضاع این منطقه در مقایسه با سایر نقاط جهان از پیچیدگی خاص برخوردار است. بنابراین موضع‌گیری ابرقدرت‌ها تأثیرات ویژه‌ای بر فعل و انفعالات منطقه گذاشته است که این امر از بعد نظامی دلایل مختلفی دارد:
1- ار تباطات دفاعی پیچیده بین شمار زیادی از دولت‌های منطقه و ابرقدرت‌ها در جهان که بعضاً این روابط به امضای پیمان‌نامه‌های استراتژیک هسته‌ای منجر گردیده است.
2- وجود پایگاه و تسهیلات نظامی ابرقدرت‌ها، به خصوص آمریکا، در داخل و چهار طرف منطقه استراتژیک خاورمیانه.
3- حضور واحدهای نظامی دریایی ابرقدرت‌ها در آبهای بین‌المللی خاورمیانه.
بنابراین تفاوت عمده‌ای بین حجم نیروهای نظامی ایالات متحده در خاورمیانه با سایر ابرقدرت‌های دیگر در دهه 90 وجود دارد. امروزه نیروهای آمریکایی به عنوان نقطه قوت حضور خارجی در منطقه به حساب می‌آیند. البته باید گفت که این حضور وسیع تا حدودی ناشی از عقب‌نشینی نیروهای شوروی سابق و بسته شدن پایگاه‌های نظامی این ابرقدرت، کاهش حضور روسیه در حد مشاورین نظامی بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، محدود بودن حجم نیروهای انگلیسی (هم‌پیمان سنتی آمریکا) و فرانسه در خاورمیانه است. نیروهای آمریکایی از شبکه‌های وسیع تسهیلات نظامی در تمام نقاط آبی و خاکی خاورمیانه به استثنای ایران، لیبی و سوریه برخوردار هستند.
بر اساس اظهارات خود آمریکائی‌ها واحدهای نظامی این کشور در 63 پایگاه نظامی مستقر در 11 کشور خاور دور، خلیج‌فارس و شاخ آفریقا متمرکز هستند و از تسهیلات ویژه‌ای هم در کشورهای شمال آفریقا (تونس، مراکش و الجزایر) برخوردار هستند. علاوه بر آن واحدهایی هم از نیروهای نظامی آمریکا در مرکز و جنوب آسیا و همچنین اطراف و داخل افغانستان و اندکی هم در پاکستان مستقر هستند.
گرفتاری‌ها و حوادثی که منطقه شاهد بوده است
جنگ دوم خلیج‌فارس در سال 1991 صدمات و لطمه‌های زیادی را به منطقه خاورمیانه و به طور مشخص‌تری بر خلیج‌فارس وارد کرد که این امر از دو بعد قابل بررسی است: 1- ارائه تسهیلات نظامی به نیروهای آمریکایی در پایگاه‌ها، ایستگاه‌ها، بنادر، فرودگاه‌ها و اردوگاه‌های کشورهای منطقه که ارتباط عمیقی با آمریکا داشتند یا حتی برخی از دولت‌ها که به نظر می‌رسد روابط سیاسی قوی با آمریکا نداشته‌اند خطوط هوایی، بندرگاه‌ها و فرودگاه‌های نظامی خود را در اختیار آمریکا گذاشتند و در بعضی از مواقع در مانورهای نظامی مشترک شرکت کردند.
2- افزایش شمار پایگاه‌های اصلی نظامی آمریکا به 5 پایگاه مهم تنها در کشورهای حوزه خلیج‌فارس.
از این جهت این پایگاه‌ها مهم تلقی می‌شوند که جزو پایگاه‌های عملیاتی و مستقل آمریکائی‌ها هستند و تمام عملیات‌های هوایی، خشکی و دریایی خود را از این پایگاه‌ها به طور سریع در جهات مختلف بدون نیاز به فراهم نمودن ساز و برگ‌های نظامی زیاد، انجام می‌دهند.
واحدهای نظامی آمریکا در داخل منطقه
مهمترین مواضع حضور نظامی آمریکا و انگلیس در خاورمیانه، به خصوص در کشورهای اطراف عراق عبارتند از:
1- بحرین: پایگاه «الجفیر» در نزدیکی منامه یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی در خلیج‌فارس به حساب می‌آید که ناوگان‌های جنگی بزرگ آمریکا در این پایگاه قرار دارند. همچنین مرکز فرماندهی نیروهای ویژه واشنگتن هم محسوب می‌شود. حدود 860 تا 1200 نیروی نظامی به همراه نیروهای نظامی انگلیس در این پایگاه‌ها متمرکز هستند. 2- کویت: عناصر مختلفی از نیروهای آمریکا در تمام پایگاه‌های نظامی اصلی کویت متمرکز هستند. به طوری که نیروهای مشترک کویت و آمریکا در پایگاه هوایی احمد جابر، اردوگاه «الدوحه»، جزیره فیلیکا، فرودگاه‌ها و آب‌های الاحمدی به طور مشترک حضور دارند. ولی مهم‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در کویت پایگاه «السالم» و «اریفگان» است که نیروهای هوایی و پیاده ارتش آمریکا در آن حضور دارند شمار نیروهای آمریکایی مستقر در کویت 10 هزار نفر به همراه 522 دستگاه تانک، سه گردان نظامی و 75 هلی‌کوپتر آپاچی و 52 گروه کماندویی است.
3- اردن: روابط قوی نظامی بین اردن و ایالات متحده فرصتی را فراهم نموده تا آمریکا از حضور نظامی قوی‌ در این کشور برخوردار باشد. در حال حاضر 1200 تن از نیروهای هوایی آمریکا در پایگاه الشهید و آبهای العقبه حضور دارند و نیروهای شرکت کننده در مانورهای نظامی مشترک این کشور با آمریکا حدود 10 هزار سرباز هستند. 4- قطر: نیروهای نظامی آمریکا در قطر در حال حاضر از سازمان‌دهی قوی برخوردار هستند، به طوری که انبارهای تسلیحاتی، ساز برگ‌های نظامی و تسهیلات ویژه نظامی در اردوگاه «السیلیه»، فرودگاه الدوحه و منطقه ام‌سعید از بزرگترین پایگاه‌های آمریکا در قطر به حساب می‌آیند که در این بین پایگاه «العدید» جزو مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در خلیج‌فارس تلقی می‌شود (به خصوص بعد از این که آمریکا مرکز فرماندهی نیروهای خود را از فلوریدا به این پایگاه منتقل کرد) شمار نیروهای نظامی آمریکا در قطر 3000 نفر، تعداد 175 دستگاه توپ و تانگ، تعدادی هم هواپیماهای جاسوسی و حجم زیادی مین و ساز و برگ‌های نظامی است.
5- عربستان سعودی: تسهیلات مختلف نظامی که عربستان در اختیار نیروهای آمریکایی قرار داده است از سال 1990 به بعد با رشد فزاینده‌ای روبه‌رو بوده است. به طوری که در بعضی از سطوح رتبه نخست را در میان کشورهای منطقه از آن خود کرده است. پایگاه‌های ملک عبد‌العزیز در ظهران، پایگاه دریایی ملک‌فهد در جده، پایگاه هوایی ملک‌خالد، پایگاه نظامی الریاض و الطائف به طور کامل در اختیار نیروهای نظامی آمریکا است اما پایگاه هوایی امیر سلطان در جنوب ریاض از قوی‌ترین مراکز حضور نظامی آمریکا در عربستان سعودی است. به طوری که حدود 5100 سرباز آمریکایی در خاک عربستان مستقر هستند و به نظر می‌رسد فرماندهی نیروهای هوایی آمریکا در خلیج‌فارس که برخی از عناصر خود را به قطر منتقل کرده است از امکاناتی نظیر 42 جنگنده اف 15، اف 16 و اف 117 برخوردار هستند. چیزی حدود 200 سرباز انگلیسی و 130 فرانسوی کار هدایت هواپیماهای ترنادو و میراژ و ناوگان‌های سربازبری را بر عهده گرفتند.
6- عمان: بعد از جنگ مشترک نظامی آمریکا و انگلیس در افغانستان، عمان به عنوان یکی از مراکز فعال حضور نظامی آمریکا در منطقه محسوب می‌شود. امکانات ویژه نظامی آمریکا در آب‌های «قابوس» در مسقط و آبهای صلاله و فرودگاه بین‌المللی السیب متمرکز هستند. همچنین نیروهای نظامی آمریکا در پایگاه هوایی ‌المثنی و التیمور حضور فعال دارند. به خصوص پایگاه نظامی «المصیره» یکی از قوی‌ترین مواضع حضور نظامی آمریکا – انگلیس در خلیج‌فارس به حساب می‌آید. حدوداً 3000 نیروی نظامی آمریکا اعم از هوایی و دریایی و پیاده در عمان حضور دارند.
7- امارات: پایگاه هوایی الظافرة در ابوظبی، فرودگاه بین‌المللی فجیره و شماری از بنادر نظیر آب‌های «الزاید»، «رشید» و «جبل» در دبی و آب‌های الفجیره با حضور 500 نظامی آمریکایی و هواپیماهای جاسوسی در اختیار ایالات متحده آمریکا قرار دارد. 8- یمن: آمریکا در چارچوب حملات ضد تروریستی، عناصر ویژه‌ای از نیروهای خود را برای این مهم در خاک یمن به کار گرفت در کنار آن آمریکا از تسهیلات نظامی سنتی در یمن بهره برد و آب‌های استراتژیک عدن که ایستگاه اصلی خدمات سوخت رسانی و حفاظت فیزیکی واحدهای دریایی آمریکا به حساب می‌آید، در اختیار کاخ سفید است.
آفریقا:
1- جیبوتی: جیبوتی پیش از آن که در اختیار نیروهای نظامی آمریکا باشد در اختیار نیروهای فرانسوی است به طوری که حدود 3900 سرباز متشکل از نیروهای دریایی، هوایی با برخورداری از تمامی امکانات نظامی نظیر هلی‌کوپتر و انبارهای تسلیحاتی و توپ و تانگ در جیبوتی حضور دارند.
نیروهای دریایی و هوایی آمریکا نیز از تسهیلات ویژه‌ای در بنادر و فرودگاه‌های جیبوتی برخوردار هستند. در این بین نیروهای زیادی از فرانسه در منطقه شاخ آفریقا به خصوص در اردوگاه «المنیر» حضور دارند. علاوه بر آن پایگاه نظامی اطلاعاتی آمریکا به همراه هواپیماهای بدون خلبان موسوم به (بریداتور) جهت کسب اطلاعات و جاسوسی در این کشور مستقر هستند.
2- مصر: آمریکا در سطوح مختلف روابط عمیقی به خصوص در بعد نظامی با مصر دارد از همکاری‌های تسلیحاتی و نظامی و انجام مانورهای مشترک نظامی گرفته تا اعطای تسهیلات ویژه نظامی آمریکا به مصر ادامه پیدا کرده است. از این بی می‌توان به حضور نیروهای آمریکا در بنادری نظیر بورسعید و «السوئز»، «الغردقه» و کشتی‌های مشترک در سواحل شمالی این کشور اشاره کرد ولی مهم‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در مصر پایگاه هوایی غرب قاهره است.
آسیا:
1- ترکیه به عنوان تنها کشور خاورمیانه عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) از روابط نظامی قوی‌ با ایالات متحده برخوردار است. پایگاه هوایی اینجرلیک با 1700 سرباز و 36 جنگنده از انواع مختلف به عنوان مهم‌ترین و بزرگ‌ترین پایگاه نظامی ناتو در منطقه به حساب می‌آید که عمدتاً این پایگاه به منظور کنترل منطقه پرواز ممنوع شمال عراق تأسیس شد و در حال حاضر این پایگاه و پایگاه‌های دیگر در خدمت نیروهای آمریکایی است تا در مواقع نیاز از این مراکز عملیاتی نظامی خود را آغاز کند.
2- اسرائیل: روابط نظامی آمریکا و اسرائیل بر پایه پیمان‌نامه‌های گسترده دیپلماتیک فی‌مابین است و همکاری نظامی پیچیده‌ای را با هم دارند. آمریکا پایگاه‌های نظامی بزرگی در اسرائیل دارد که مهم‌ترین آنها پایگاه 51, 53 و 54 است. به عبارت دیگر اسرائیل انبار تسلیحات نیروهای هوایی، دریایی و نیروهای ویژه آمریکا به حساب می‌آید.
پایگاه‌های نظامی آمریکا در مناطقی مثل دیه‌گو گارسیا و پایگاه‌های شمال دریای مدیترانه از این جهت حائز اهمیت هستند که نیروهای آمریکایی یا انگلیسی در عملیات‌های احتمالی به عراق و به طور کلی به خاورمیانه از آنها استفاده خواهند برد. از طرف دیگر پایگاه‌های اصلی آمریکا در مواقع نیاز می‌توانند هواپیماهای بمب‌افکن «بی 52» را در عملیات‌های خود در خاورمیانه به کار گیرند. به هر حال نیروهای آمریکا به شکل گسترده‌ای از تسهیلات ویژه نظامی دریاها، خشکی‌ها و فضای کشورهای خاورمیانه به استثنای ایران، لیبی و سوریه برخوردار هستند. یعنی حجم حضور نظامی بین‌المللی در خاورمیانه بیشتر از آن چیزی است که گزارشات و بیانیه‌های رسمی و غیر رسمی اظهار داشته‌اند. ناوگان‌های جنگی بزرگ متعلق به ابرقدرتها به خصوص آمریکا به طور دائم در آب‌های بین‌المللی اطراف یا درون منطقه متمرکز هستند پایگاه‌ها و تسهیلات نظامی وسیعی در تمام کشورهای منطقه دارند تا بتوانند در مواقع ضروری واحدهای نظامی دریایی، هوایی و زمینی خود را به منظور دستیابی به اهداف مورد نظر بسیج کنند (به عنوان مثال ناوگان ششم آمریکا در دریای مدیترانه و نیروهای دریایی فرانسه در آبهای دریای سیاه نمونه عینی این امر است.)
‌ ناوگان هفتم آمریکا در اقیانوس هند و دریای عرب به عنوان مرکز فرماندهی واحدهای نظامی این کشور، واحدهای نظامی دریایی فرانسه در اقیانوس هند در کنار پایگاه دریایی آمریکا در جیبوتی و پراکندگی نیروهای انگلیسی در اقیانوس هند و دریای سرخ از حضور گسترده نیروهای غربی در منطقه حکایت می‌کند. بر اساس گزارشات موثق این ناوگان و تشکلات نظامی به خصوص پایگاه‌های آمریکا از نیروهای دریای، پیاده و هواپیمای جنگنده از انواع مختلف برخوردار هستند تا در عملیات‌های واکنش سریع خاورمیانه از آنها استفاده شود.
بر اساس همین گزارشات مجموعه وسیعی از هواپیماهای جنگنده آمریکایی بر روی ناوهای «یو اس‌اس جوج واشنگتن» در دریای عرب و «یو ‌اس‌اس جورج واشنگتن» در دریای مدیترانه، مستقر هستند که در صورت حمله به عراق ناوهای هواپیمابر «یو اس‌اس هاری ترومن» که در حال حرکت به سوی منطقه است، «یو اس‌اس کیتی هاک» و «یو اس‌اس کونستلیشن» به این واحدها افزوده خواهند شد. در حال حاضر تراکم نیروهای آمریکایی در آب‌های مجاور خاورمیانه 51 کشتی جنگی حامل 55 هزار سرباز، 350 هواپیما و حدوداً 800 موشک کروز از نوع تام هاک است. همچنین این واحدها از سلاح‌های متعارف و پیچیده مدرن و در عین حال ویرانگر برخوردار هستند که آمریکا می‌تواند در هر گونه حمله نظامی همچون جنگ خلیج‌فارس در سال 1991 م از آنها بهره ببرد. اما جدال واقعی بر سر این است که آیا این نیروها از سلاح‌های بیولوژیکی و هسته‌ای برخوردار هستند یا نه؟ هنوز اطلاعات کافی مبنی بر این که کشتی‌های جنگی آمریکا واقعاً چه موادی را به منطقه حمل کرده‌اند در دست نیست و خود آمریکائی‌ها نیز هیچ‌گونه اطلاعاتی را در اختیار آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار نداده‌اند. به عنوان مثال هواپیماهای فرانسوی در جیبوتی کاملاً بازرسی شدند و معلوم شد که هیچ گونه سلاح کشتار جمعی را به منطقه منتقل نکرده‌اند. همچنین کسی تاکنون نتوانسته ادعا کند که ناوگان‌های نظامی انگلیس سلاح‌های هسته‌ای به منطقه وارد کرده‌اند.
مشکلات حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه
بدون شک حضور نظامی آمریکا در منطقه‌ای صورت گرفته است که در سطوح ملی، جریان‌های سیاسی قومی دولت‌ها با افکار چپ‌گرا، راست‌گرا و مذهبی به این کشور (آمریکا) به چشم یک بیگانه نگاه می‌کنند و از دید آنها آمریکا خطر بزرگی برای امنیت منطقه به خصوص کشورهای مسلمان و عربی و تهدیدی جدی برای دو دستگی و چند دستگی خاورمیانه محسوب می‌شود.
امروز آمریکا به فکر توازن قوا و حل قضیه اعراب – اسرائیل به نفع اسرائیل است و بیش از هر چیز امنیت ملی این کشور را بر امنیت دولت‌های دیگر ترجیح می‌دهد. همین امر باعث شده تا جریان‌های مذهبی در خاورمیانه، وجود بیگانگان را تحمل نکنند و بعضاً اقدامات مسلحانه تند و خشنی را علیه واحدهای نظامی آمریکا به خصوص در خلیج‌فارس و برخی از کشورهای عربی به کار گیرند. واقعیت امر این است که حضور نیرو نظامی خارجی در خاورمیانه و مناطق مجاور آن از دید برخی کشورها وجودی بیگانه محسوب نمی‌شود یعنی برخی از حاکمان کشورهای منطقه بر این باورند که حضور فعلی آمریکا به منزله اشغال‌گری دهه‌های پنجاه و شصت نیست بلکه این حضور بین‌المللی بر اساس معاهدات و پیمان‌نامه‌های مشترک دفاعی دو‌جانبه یا چند‌جانبه بین آمریکا و تعداد زیادی از کشورهای منطقه که از وضعیت نظامی قوی و تسهیلات ممتازی برخوردار هستند یا گذرگاه حیاتی هواپیماها و کشتی‌های جنگی به حساب می‌آیند. (شبیه آنچه که در اروپای غربی، شرق آسیا، استرالیا در جنوب اقیانوس هند یا پایگاه‌های نظامی فرانسه در آفریقا است). با توجه به این که جریان‌های حاکم و با نفوذ منطقه بی‌مهابا از حضور نظامی آمریکا استقبال می‌کنند نمی‌توان گفت: که آیا از منظر ارزشی، قضیه حضور نظامی بین‌المللی در منطقه مسأله منفی است یا مثبت؟ و آنچه که از شواهد امر پیداست آثار منفی این حضور بیشتر از آثار مثبت آن است.
شعار اساسی سازمان القاعده با عنوان «مشترکین را از منطقه خارج کنید» مستقیماً ایالات متحده را هدف قرار داه بود اما متأسفانه برخی از تحلیل‌گران منطقه معتقدند که تأمین امنیت خلیج‌فارس با بیرون راندن نیروهای غرب امکان‌پذیر نیست (به خصوص که امروز بیشتر کشورهای منطقه پیمان‌نامه‌های مختلف نظامی و اقتصادی با آمریکا و کلاً کشورهای اروپایی و غربی امضا کردند). مشکل اساسی دیگر این است که سطح مخالفت‌ها و حساسیت‌های کشورهای خاورمیانه یا برخی از ابرقدرت‌ها متفاوت است برخی از این دولت‌ها فقط شفاهاً ابراز انزجار می‌کنند و در عمل کار خود را انجام می‌دهند مثل ترکیه که از طرفی خود را مخالف حضور آمریکا در خاورمیانه می‌داند از طرف دیگر پایگاه‌های خود را در اختیار آمریکائی‌ها می‌گذارد فقط برخی کشورها مثل ایران، عراق، لیبی، سوریه و سودان محکم و استوار در حرف و عمل در برابر آمریکا ایستادند. که همین امر موجب شروع جنگ عراق و آمریکا در سال 1991 م و یک سلسله عملیات‌های نظامی مختلف بین این دو کشور شد. از طرف دیگر کشورهایی نظیر لیبی و ایران را تحت تحریم‌های شدید اقتصادی، نظامی و بعضاً سیاسی قرار دادند و نهایتاً امروز تمام تلاش‌ها و اقدامات خود را در خاورمیانه جهت محاصره ایران از چهار طرف (خلیج‌فارس، ترکیه، افغانستان، کویت) شروع کردند. نکته آخر این که آمریکا از طرفی برخی کشورهای منطقه را دشمن خود تلقی می‌کند و از سوی دیگر آنها را برای در اختیار گذاشتن پایگاه‌های نظامی خود تشویق می‌کند یعنی دو بعد (حضور و دشمنی) را با هم انجام می‌دهد.