سناریوهای پیش روی ایران و حماس

امیر فیروزی‌راد

هر چند که به نظر می‌رسید در حال حاضر حماس از دوستان نزدیک ایران است و ایران هم یکی از کمک‌رسانان اصلی این گروه در مدت اخیر بوده، اما تحلیلگران مسائل فلسطین معتقدند که این گروه هنوز هم عضوی قطعی از اردوی ایران نیست و امکان اینکه در نهایت حماس رو به غرب آورد و بخشی از مذاکرات صلح با اسرائیل شود هم وجود دارد.

پایگاه تحلیلی فونستر زاند کربنیک، در گزارشی در این‌باره یادآور شده است: «روابط نزدیک ایران و حماس تقریبا از یکسال و نیم پیش شروع شد و در واقع ایران تا اواخر دهه 80 میلادی تنها روی گروه‌‌های شیعه در منطقه متمرکز بود، گروه شیعه حزب‌الله لبنان و البته سازمان جهاد اسلامی فلسطین و تماس با گروه‌های سنی همچون حماس تنها یک موضوع حاشیه‌ای بود.» اولین تغییر در پی جنگ اول خلیج‌فارس در سال 1991 روی داد.

جایی که ایران تصمیم گرفت از تعریف خود به عنوان یک کشور اسلامی ـ انقلابی به سمت تبدیل شدن به قدرت برتر منطقه حرکت کند. ایران ابتدا اقدام به دعوت از نمایندگان حماس برای شرکت در اجلاس و سایر اتفاقات مهم در داخل ایران کرد و مقداری کمک اقتصادی به این گروه رساند، به علاوه با کمک متحد خود در لبنان یعنی حزب‌الله 415 عضو حماس را که در سال 1995 توسط اسرائیل به لبنان اخراج شده بودند تحت آموزش قرار داد. جمهوری اسلامی همواره حمایت خود از گروه‌هایی مثل حماس و حزب‌الله را معنوی می‌داند و هرگونه سازماندهی نظامی و کمک مالی را رد می‌کند.

در آن زمان، حماس تنها یک بازیگر کوچک در فلسطین بود، فعالیت‌های این سازمان تنها با بودجه‌ای در حدود 50 میلیون دلار انجام می‌شد، این رقم بسیار کمتر از بودجه فتح بود که سازمان آزادیبخش فلسطین (PLO) در دست داشت. برتری فتح در آن زمان بر حماس و سایر گروه‌های فلسطینی با به انجام رساندن توافق اسلو و بنیاد نهادن تشکیلات خودگردان فلسطینی تشدید هم شد، اما تغییر دوم در استراتژی منطقه‌ای ایران پس از اشغال عراق در سال 2003 روی داد. در این زمان، شعله‌ور شدن دوباره مبارزات انتفاضه مردم فلسطین و مبارزه سرسختانه حماس در جریان آن باعث شد تا در نهایت این گروه در انتخابات سال 2006 مجلس قانونگذاری فلسطین پیروز شود.

پیروزی حماس در این انتخابات که منجر به تشکیل اولین دولت متشکل از اعضای این گروه در فلسطین شد باعث تقویت نفوذ البته با واسطه ایران در منطقه و تبدیل این کشور به قدرت منطقه‌ای تاثیرگذار در تحولات آن شد. دولت جدید حماس به شکل رو به رشدی روی به ایران آورد و ایران هم همکاریهایش را با دولت فلسطینی افزایش داد. همزمان ایالات متحده، اتحادیه اروپا، روسیه و سازمان ملل دولت جدید فلسطین را تحریم کردند. در واقع اسرائیل، آمریکا و اتحادیه اروپا حماس را گروهی تروریستی می‌دانند و از زمانیکه دولت حماس اعلام کرد که برخلاف توافقات پیشین میان فلسطینیها و اسرائیلیها، اسرائیل را به رسمیت نخواهد شناخت. کمیته چهارجانبه ذکر شده در بالا کمکها و روابط خود با تشکیلات خودگردان فلسطینی را قطع کردند پس از این فعل و انفعالات اسماعیل هنیه نخست وزیر دولت فلسطین برای جلب کمک به ایران، قطر، سوریه و سودان سفر کرد تا با دستی پر از پول و قول‌های مساعد کمک، به کشورش بازگردد. ایران در این زمان قولی 50 میلیون دلاری به فلسطینی‌ها داد. سال گذشته هم ایران ضمانت داد که 250 میلیون دلار دیگر به دولت حماس کمک کند؛ پولی که بیشتر آن باید صرف ساخت نیروی جدید اجرایی در دولت حماس و نوار غزه می‌شد. بعضی این کمک را واکنش ایران به کمک 84 میلیون دلاری آمریکا به نیروی گارد ریاست جمهوری فلسطین تحت رهبری محمود عباس دانسته بودند.

البته کمک‌های ایران، مسکن و درمان‌کننده‌ای برای فشارهای وحشتناک اقتصادی وارد آمده برحماس نبود و به همین دلیل حماس مجبور شد تا در مذاکرات مکه تن به تشکیل دولت اتحاد ملی با فتح دهد. منابع رژیم اسرائیل مدعی هستند ایران همچنین دانش فنی لازم برای ساخت بمب و موشک‌های ضدتانک را در اختیار حماس گذاشته است.

در حال حاضر رفت و آمد از غزه به مصر با وجود کنترل شدید اطلاعاتی توسط مصری‌ها خیلی مشکل نیست اما تحلیلگران، نظریه ارتباط ایران از طریق مصر با غزه را تقریبا غیرممکن می‌دانند. عبدالله حورانی تحلیلگر فلسطینی معتقد است که در جریان موفقیت حزب‌الله در نبرد با اسرائیل در سال گذشته، حماس چندان ابراز خوشحالی نکرد. این واکنش نه چندان گرم بازتاب وجود نوعی چشم و همچشمی در روابط مثلث ایران، حزب‌الله و حماس است و در شرایطی که رابطه ایران با حماس با نیابت حزب‌الله انجام می‌شود این نقصان می‌تواند مورد بهره‌برداری آمریکا و اسرائیل قرار گیرد، به علاوه حماس قدرت را در فلسطین پس از تشکیل دولت وحدت ملی با فتح تقسیم کرده است و طبعا قدرت تصمیم‌گیری مطلق را دیگر در دست ندارد و از طرف دیگر احتمال برهم خوردن اتحاد سوری ـ ایرانی هم در آینده وجود دارد. در حال حاضر هم قدرت ایران در منطقه که در چند سال اخیر رو به افزایش گذاشته بود نشانه‌هایی از افول را نشان می‌دهد به علاوه احتمال برخورد خشن آمریکا با ایران هنوز هم منتفی نشده است. با توجه به همه این واقعیت‌های موجود شاید حماس تصمیم بگیرد که به گفت‌و‌گوهای صلح بپیوندد تا اینکه عضوی از جمعی باشد که تحت فشار همیشگی هستند.