فریضه‌ای برای انقلاب و ظلم‌ستیزی

‎تعریف امر به معروف و نهی از‎ ‎منکر‎
‎تعریف مشهور نزد گروهی از فقها‎ ‎این است که معروف عبارت از کار نیکویی است که انجام دهنده آن را بشناسد یا به انجام‎ ‎آن راهنمایی شود و منکر نیز هر کار زشتی را گویند که انجام دهنده آن را بشناسد یا‎ ‎این که آن را به وی بشناسانند. درباره این تعریف توجه به این نکته ضروری است که‎ ‎منظور از حسن و قبح اعمال شامل هر دو حوزه عقل و شرع می باشد چرا که شرع و عقل در‎ ‎قضاوت درباره نیکی و زشتی کردارها، لازم و ملزوم یکدیگرند.‏
‎ ‎وجوب امر به معروف و نهی از منکر‎ ‎دارای شرایطی است که به این صورت در درجه اول امر به معروف و نهی از منکر کننده‎ ‎باید نیکی و بدی را از نظر اسلام بداند تا در امر و نهی خود اشتباه نکند. در مرتبه‎ ‎دوم احتمال بدهد که امر و نهی او تاثیر دارد و در مرحله سوم نیز باید گناهکار و ترک‎ ‎کننده واجب اصرار بر ادامه گناه داشته باشد یعنی آثار پشیمانی و ندامت در بین نباشد‎ ‎و در نهایت نیز در امر به معروف و نهی از منکر مفسده ای نباشد.‏
‎ ‎پس از وجوب شرایط امر به معروف و‎ ‎نهی از منکر و به عبارتی واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر، انجام به این فریضه‎ ‎دارای مراتب و مراحلی است که در گفتار علما و فقها به اتفاق رای و بدون اختلاف نظر‎ ‎آمده است. این مراحل عبارتند از انکار با قلب، انکار با زبان، انکار با عمل. طبق‎ ‎نظر فقها بین سه مرتبه امر به معروف و نهی از منکر ترتیب رعایت حفظ شود بدین معنا‎ ‎که نخست قلبی و در صورت بی فایده بودن زبانی و در مرحله آخر عملی باشد. بعد از‎ ‎آشنایی خلاصه وار با امر به معروف و نهی از منکر به بخش اصلی تحقیق یعنی فقه سیاسی‎ ‎شیعه و نظریه امر به معروف و نهی از منکر خواهیم پرداخت.
‎امر به معروف و نهی از منکر از‎ ‎دیدگاه آیات و احادیث
‎ ‎امر به معروف و نهی از منکر در‎ ‎قرآن نیز مورد توجه ویژه ای بوده است. از آیات الهی و احادیث معصومین این گونه‎ ‎استنتاج می شود که خداوند در هیچ برهه ای از تاریخ جامعه بشری بویژه مسلمانان را بدون‎ ‎رهبر و ولی قرار نداده است. مثال معروف قرآنی در اثبات این ادعا آیه‎ "‎اطیعوالله و‎ ‎اطیعوالرسول و اولی الامر منکم‎" ‎می باشد که نشانگر تداوم وجود رهبر و ولی در‏‎ ‎جامعه اسلامی است‎.
‎قرآن مجید یکی از وظایف اصلی رهبر‎ ‎و ولی جامعه اسلامی را امر به معروف و نهی از منکر می داند. در آیه 157 سوره اعراف‎ ‎کلام الهی می فرماید‎: "‎امر به معروف و نهی از منکرشان بکن‎" ‎همچنین در آیه 79‏‎ ‎سوره مائده خداوند چنین می فرماید: مورد لعن و نفرین الهی قرار گرفتند آنان که از‎ ‎طایفه بنی اسرائیل کافر شدند و بر زبان داوود (ع) و عیسی بن مریم (ع) نیز مورد لعن‎ ‎واقع شدند این بدان جهت بود که گناه کرده، عصیان ورزیده و متجاوز شدند. اینان در‎ ‎اجرای نهی از منکر متناهی نمی شدند، پذیرا نبودند و بی تردید عمل زشتی را مرتکب‎ ‎می شدند. درس مهمی که از این آیه فهمیده می شود این است که ترک امر به معروف و نهی از‎ ‎منکر موجب لعن و نفرین الهی می شود و موجب خسران در جامعه خواهد شد‎.
‎همچنین در کلام الهی می خوانیم که‎"‎و‎ ‎المؤمنون و‎ ‎المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یامرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و‎ ‎یقیمون الصلاه و‎ ‎یؤتون الزکاه و یطیعون الله و رسوله اولئک سیرحمهم الله ان الله‎ ‎عزیز حکیم.‎" ‎یعنی مردان مؤمن و زنان مؤمنه دوستان یکدیگرند و بین آنها‎ ‎رابطه‎ ‎و صله‎ ‎مودت و عواطف محبت آمیز حکمفرما است، امر به معروف و نهی از منکر می‎ ‎کنند،‎ ‎نماز را‎ ‎به پا می دارند، زکات را ادا می نمایند، خدا و پیغمبر را اطاعت می کنند‎. ‎اینها هستند که البته رحمت‎ ‎الهی شامل حالشان می شود. خداوند غالب و حکیم‎ ‎است (سوره‎ ‎توبه، آیه،71)‏
‎ ‎رسول اکرم (ص) در حدیثی می فرماید‎ ‎که همیشه و همواره مردم در خیر و نیکی به سر خواهند برد، مادام که امر به معروف و‎ ‎نهی از منکر کنند و در نیکی و نیکوکاری و تقوا همیاری و همکاری داشته باشند. پس اگر‎ ‎چنین نکردند برکات از آنان سلب خواهد شد و یاوری در آسمان و زمین نخواهند داشت‎. ‎همچنین امام علی (ع) در وصیتنامه خود به امام حسن (ع) فرمودند: امر به معروف و نهی‎ ‎از منکر را ترک نکنید که در آن صورت اشرار جامعه بر شما حکومت خواهند یافت. سپس هر‎ ‎چه دعا کنید و از خدا طلب یاری بکنید، مستجاب نخواهد شد‎.
‎همچنین در حدیث دیگری از امام‎ ‎محمد باقر (ع) می خوانیم که "بها تقام الفرائض، و تأمن المذاهب و تحل المکاسب، و ترد‎ ‎المظالم، و تعمر‎ ‎الارض، و ینتصف من الاعداء، و یستقیم الامر." یعنی به‎ ‎وسیله این اصل، سایر‎ ‎دستورها زنده می شود، راهها امن می گردد، کسبها حلال می شود،‎ ‎مظالم به صاحبان اصلی برگردانده‎ ‎می شود، زمین آباد می گردد، از دشمنان انتقام گرفته‎ ‎می شود، کارها رو به راه می شود.‏
‎ ‎امر به معروف و نهی از منکر از‎ ‎دیدگاه امام خمینی(ره)‏
‎ ‎یکی از نمودهای بارز امر به معروف‎ ‎و نهی از منکر در زندگی سیاسی مسلمانان مربوط به جنبشهای اسلامی می باشد. اصولا‎ ‎جنبشهای یادشده حرکتهای اجتماعی مسلمانان مبارزی هستند که بر اساس وظیفه دینی به‎ ‎کنش سیاسی همت گماشته اند. باید توجه داشت که اصل امر به معروف و نهی از منکر در‎ ‎درون خودتوانایی پرورش اندیشه های اصلاحی وبهبود اوضاع جوامع مسلمان را دارد چرا که‎ ‎می تواندحضور مستمر و کنش سیاسی مداوم فعالان سیاسی مسلمان و به طور متقابل رفتارهای‎ ‎دیگر مسلمانان را با ایجاد بینشهای عالی سیاسی و در پرتو اطلاع رسانی سیاسی تضمین‎ ‎کند‎.
‎جنبشهای اسلامی در قبال منکرات و‎ ‎مخاطبان گوناگونی واکنش نشان داده اند. گاه منکر، حضور نظامی و سلطه خارجی کافران در‎ ‎دارالاسلام بوده است و گاهی نیز نخبگان سیاسی فاسد داخلی و پایمال کردن حقوق‎ ‎محکومان توسط حاکمان شکل دهنده جنبشهای اسلامی بوده است. در واقع می توان چنین گفت‎ ‎که بعضی اوقات منکر سیاسی بالفعل است و برای همگان محسوس و آشکار و گاهی نیز آنچنان‎ ‎پیچیده و مرموز است که فقط با بصیرت مصلحان بزرگ اجتماعی دیده می شود‎.
‎با عنایت به مطالب گفته شده و‎ ‎آشکار شدن این نکته که امر به معروف و نهی از منکر یکی از وظایف مهم و اصلی امام و‏‎ ‎رهبر جامعه اسلامی است که در قرآن نیز بر آن تاکید شده است، مروری بر آرا و نظرات‎ ‎امام خمینی(ره) درباره امر به معروف و نهی از منکر خواهیم داشت زیرا همچنان که‎ ‎می دانیم امام خمینی (ره) به عنوان یک مصلح بزرگ بود که رهبری جنبش اسلامی را به دست‎ ‎گرفت و با استفاده از اصل امر به معروف و نهی از منکر ظلمت تیره شاهنشاهی را از بین‎ ‎برد‎.
‎انقلابیون مسلمان ایران به رهبری‎ ‎امام خمینی (ره) و با توجه به اصل امر به معروف و نهی از منکر به ایفای وظیفه خویش‏‎ ‎در یک حرکت اجتماعی و سیاسی پرداختند و زمانی که مشاهده نمودند اسلام ناب محمدی به‏‎ ‎خطرافتاده است احساس تکلیف کردند و وارد میدان شدند. حال سئوال این است که چگونه‏‎ ‎امر به معروف و نهی از منکر به انقلابیون در رسیدن به اهدافشان کمک کرد؟ اصل امر به‎ ‎معروف و نهی از منکر را می توان به عنوان یک استراتژی انقلاب و جنبش تلقی نمود که‎ ‎کلیه مراحل آن‎ - ‎تنفر قلبی، بیان تفاهمی با زبان و اقدام عملی - با رعایت تقدم و‎ ‎تاخر آمده است. این ترتیب اولویت در اقدامات امام خمینی (ره) برای مبارزه با رژیم‎ ‎شاهنشاهی آشکار بود‏‎.
‎امام خمینی (ره) در سال 1341 در‎ ‎اجتماعی از علما و روحانیون در پاسخ به این سئوال که چگونه می توانیم با شاه به‎ ‎مبارزه برخیزیم در حالی که توان مقابله با رژیم شاه را از حیث تجهیزات نظامی و تانک‎ ‎و هواپیما نداریم؟ فرمودند که هیچ یک از این ابزار را ضروری نمی دانند بلکه از‎ ‎تبلیغات و بیداری مردم به عنوان سلاحی کارساز در مقابل این دشمن نام بردند. ایشان‎ ‎به این امر اشاره کردند که با آگاهانیدن مردم و منکر محض نشان دادن رژیم پهلوی و‎ ‎افشای ظلم و فساد و تبهکاری این رژیم، خود به خود پایه مشروعیت حکومت متزلزل خواهد‎ ‎شد‎.
‎نکته جالب توجه این است که امام‎ ‎در برخورد با رژیم شاه مراتب امر به معروف را رعایت می کند بدین نحو که ابتدا به طور‎ ‎غیر علنی شاه را نصیحت می کند. سپس به تدریج لحن امام خشن تر می شود و همین مسئله منجر‎ ‎به دستگیری و تبعید ایشان می شود. امام خمینی(ره) در سالهای 1356و 1357 پیوسته در‎ ‎توصیه به دانشجویان خارج از کشور می فرمایند: شما این منکرات شاه و عوامل آن را در‎ ‎خارج منعکس کنید. بنابراین ایشان در براندازی رژیم شاه به روش از میان بردن مشروعیت‎ ‎رژیم نزد افکار عمومی و جهانی متکی بودند و بر خلاف تئوریهای رایج آن زمان مبنی بر‎ ‎وقوع انقلاب از راههای خشونت آمیز بر روش خاص خویش مبنی بر امر به معروف و نهی از‎ ‎منکر اصرار می ورزیدند‎.
‎چنان که مشاهده کردیم در امر به‎ ‎معروف و نهی از منکر، منکر اجتماعی توسط مصلحان دینی و رهبران مذهبی شناسانده و‎ ‎توصیه به مقابله می شود. سپس توسط مردم به صورت عمل اجتماعی فراگیر دنبال می شود‎. ‎بنابراین منکر شناسی توسط یک رهبر و مصلح صورت می گیرد و بدون وجود چنین رهبری آغاز‎ ‎و فرجام موفقیت آمیز جنبش اسلامی غیر ممکن خواهد بود.‏‎ ‎حال سئوالی‎ ‎که به ذهن می رسد این است که آیا بعد از به نتیجه رسیدن جنبش اسلامی، امر به معروف و‎ ‎نهی از منکر به نقطه پایانی خود می رسد؟
‎ ‎امام خمینی (ره) در این زمینه‎ ‎می فرمایند‎: "‎گمان نکنید کار ما تمام شده است و ما پیروز شده ایم. این گمان موجب‎ ‎می شود که سستی پیدا شود. انسان تا در یورش است قوی است. گمان پیروزی سستی می آورد‎. ‎
اگر گمان کنید که پیروز شدید باید بروید سراغ کسب و کارتان و بی اعتنا باشید راجع‎ ‎به مقدراتتان، من خوف این را دارم که شکست بخورید. امام (ره) معتقد بودند که برترین منکر زمان معاصر غلبه بر اجانب است‎ ‎و در این زمینه فرمودند: از این جهت که شما می خواهید اطاعت امر خدا را بکنید. نهی‏‎ ‎از منکر بکنید. بزرگترین منکر غلبه اجانب بر ما است این منکر را باید نهی کنید‎.‎
‎ ‎حضرت امام در موقعیتهای مختلف‎ ‎دیگر نیز به معرفی انواع منکرات پرداختند که توجه به آنها بسیار جالب توجه خواهد‎ ‎بود. از آن جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: اهانت به مراجع اسلامی، اجحاف به‎ ‎مردم (توصیه به تجار و اصناف در جهت بالا نبردن قیمت اجناس)، تخریب جنگلها، آزار‎ ‎اسرا، تجاوز از حدود شرعی در کلام و استعمال تریاک. با توجه به‎ ‎منکرات اشاره شده در خواهیم یافت که بسیاری از این موارد هم اکنون در ابعاد داخلی و‎ ‎بین المللی محل بحث بسیاری هستند. برای مثال می توان به بحث تخریب جنگلها اشاره کرد‏‎ ‎که تحت عنوان تغییرات آب و هوایی مطرح می شود. همچنین می توان آزار و اذیت اسرا را مورد توجه قرار داد و در این زمینه به رسواییهای آمریکا در گوانتانامو و ابوغریب‎ ‎اشاره کرد. در بعد داخلی نیز می توان به اجحاف به حق مردم توسط کسبه و اصناف اشاره‏‎ ‎کرد‎.
‎نتیجه‌گیری‎
‎با توجه به مطالب گفته شده در طول‎ ‎این نوشتار می توان چنین نتیجه گرفت که امر به معروف و نهی از منکر در زندگی و رفتار‎ ‎سیاسی مسلمانان از نقش و اهمیت بسیار بالایی برخوردار می باشد. آنچنان که مشاهده‎ ‎کردیم یکی از روشهای بسیار تاثیرگذار اسلامی در مبارزه با ظلم و حکام ظالم همین اصل‎ ‎می باشد. با استفاده از این روش هزینه جنبشهای اسلامی بسیار کم و درمقابل تاثیرگذاری‎ ‎آنها بیشتر می شود. علاوه بر موارد یاد شده اصل یاد شده در ابعاد سیاسی، اجتماعی‎ ‎مسلمانان دارای پیآمدهای بسیار مهمی می باشد که در ادامه به صورت خلاصه وار به آنها‎ ‎خواهیم پرداخت‎:
‎استواری پایه های دین: استاد شهید‎ ‎مرتضی مطهری(ره) در این باره می فرماید: (امر به معروف و نهی از منکر، یگانه اصلی‎ ‎است که ضامن بقای اسلام است‎... ‎اصلاً اگر این اصل‎ ‎نباشد، اسلامی نیست‎... ‎آیا یک کارخانه بدون بازرسی و رسیدگی دائمی مهندسین متخصص‎ ‎که ببینند چه وضعی دارد، قابل بقاست؟ اصلاً آیا ممکن است یک سازمان همین طور به حال‎ ‎خود باشد، هیچ در باره اش فکر نکنیم و در عین حال به کار خود ادامه دهد؟ ابداً‎. ‎جامعه هم، چنین است. امام حسین(ع) نیز در کلامی زیبا به همین نکته اشاره می کند و‎ ‎می فرماید: (اگر امر به معروف و نهی از منکر اجرا گردد، همه واجبات، چه آسان و چه‎ ‎سخت، پا بر جا خواهد بود. بی توجهی به این مسئولیت اجتماعی، باعث رنگ باختن معنویات‎ ‎و چیرگی هواهای نفسانی در فرد و جامعه می شود و در نتیجه، زمینه برای حاکمیت‎ ‎هواپرستان و ستمگران فراهم خواهد شد‎.
‎افزایش امنیت: اگر محیط خانه،‎ ‎مدرسه، دانشگاه، کارخانه، بازار، شهر و جاده ایمن نباشد و اموال و نوامیس مردم هر‎ ‎لحظه از سوی دزدان، زیاده خواهان و اراذل و اوباش تهدید شود، ترس و اضطراب و آشفتگی‎ ‎بر همگان سایه خواهد انداخت و آرامش و آسایش عمومی از بین خواهد رفت و جرأت هر کاری‎ ‎از مردم گرفته خواهد شد. اجرای مقررات دینی و قوانین اجتماعی و نظارت دائمی‎ ‎دستگاههای مربوط مانند نیروهای انتظامی و نیز مراقبت های عمومی صالحان و نیکان، از‎ ‎زیاده خواهی ها و تجاوز فرصت طلبان و سوء استفاده کنندگان جلوگیری خواهد کرد و‎ ‎امنیت و آرامش عمومی را به ارمغان خواهد آورد‎.
‎کسب حلال: بعضی افراد برای پیدا‎ ‎کردن پول به هر کاری متوسل می شوند. اینان به علت ناآگاهی و یا تربیت نادرست، به‎ ‎دنبال کسب حلال نیستند و تنها در این فکرند از راه هایی مانند تقلّب، رشوه، احتکار،‎ ‎قاچاق، گران فروشی یا کم فروشی و غیر آن، بر درآمدهای خود بیفزایند. بی توجهی به‎ ‎این دست از خلافکاریها، سبب رواج درآمدهای نامشروع در بین مردم و رخنه لقمه های‎ ‎حرام در زندگی افراد می شود که زیان ها و آسیبهای جبران ناپذیری را به دنبال خواهد‎ ‎داشت. بنابر این باید از راه امر به معروف و نهی از منکر، ناآگاهان را به شغلهای‏‎ ‎حلال و درآمدهای مشروع آگاه ساخت و آنان را از کارهای خلاف باز داشت‎.