ترکیه، فرهنگ دینی و انسجام اسلامی

صالح سرخیل

سرزمین ترکیه در طول تاریخ به عنوان یکی از گذرگاههای اشاعه فرهنگ و سنت اسلامی به مغرب زمین و در عین حال پنجره‌ای برای مشرق زمین محسوب می‌شده است که اقوام، جوامع و تمدنهای بسیاری را در دل خود جای داده است.

برخورداری از موقعیت همجواری با سه دریای مدیترانه، سیاه و اژه همچنان این کشور آسیایی- اروپایی را در موقعیت خاصی حفظ نموده است و باعث شده قدرتهای بزرگ نیز همواره نیم نگاهی به مسایل آن داشته باشند و تلاش کنند با عنایت به برخی خواسته‌های سیاسی و اقتصادی زمامداران این کشور، زمینه‌های نفوذ خود در آنجا را گسترش دهند.

یکی از مسایلی که سیاستمداران ترکیه آن را پیگیری می‌کنند مربوط به این مساله به دلایل مختلف نظیر کشمکش قدیم بر سر قبرس با پیشرفت چندانی روبرو نبوده است.

اگرچه اکثر مردم ترکیه مسلمان هستند، اما از زمان ایجاد جمهوری ترکیه که در سال 1923 جانشین سلطنت عثمانی شد، رهبران این کشور به تبعیت از دیدگاه مصطفی کمال پاشا- آتاتورک- بر جدایی دین از سیاست تاکید داشته‌اند و این اصل در قوانین ترکیه، از جمله قانون اساسی مصوب سال 1982، تصریح شده است.

نکته مهمی که باید به آن عنایت شود این است که هرچند که اتخاذ سیاستهای چندگانه از سوی گروهی از سیاستمدارن در سالهای پس از شکل‌گیری ترکیه کنونی و نیز دنباله روی افراطی از برنامه‌های لائیک، جایگاه سنتی این کشور در انتقال فرهنگ اسلامی را تا حدودی لرزان نموده است، اما این کشور همواره بعنوان یکی از کشورهای بزرگ اسلامی و عضو سازمان کنفرانس اسلامی مطرح است که علیرغم برخی سیاستهای محدود کننده همچنان اسلام در بین مردم و گروههای مختلف آن رو به رشد و تعالی می‌باشد.

برای نمونه اخیرا این کشور میزبان برگزاری بیستمین همایش بین‌المللی «وحدت اسلامی» با موضوع ویژگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و تمدنی رسول اکرم(ص) بود که با حضور بیش از 165 متفکر از 45 کشور جهان و هیاتی از ایران با هدف تعمیق وحدت جهان اسلام و با عنوان «تقریب در اندیشه، وحدت در عمل» برگزار شد.

بعلاوه موضع‌گیری و حساسیت مسلمانان این کشور در زمینه‌های مرتبط به جهان اسلام نیز نشاندهنده رشد اسلامگرایی در ترکیه می‌باشد. برای مثال گروهها و تشکلهای اسلامی اعتراضهای وسیعی نسبت به بی‌احترامی پاپ بندیک شانزدهم نسبت به اسلام و نیز حضور او به ترکیه نشان دادند تا جایی که احزاب بزرگ را نیز مجبور به عکس‌العمل جدی نمودند.

این‌گونه تحولات موجب شده برخی از مراکز و احزاب طرفدار قوانین لائیک احساس خطر بیشتری نمایند. بطوری که همین موضوع سبب شده که از هم اکنون نسبت به انتخابات ریاست جمهوری موضع‌گیری‌هایی نمایند و افراد و گروههای مخالف را به چالش بکشند. برای مثال با کاندیداتوری رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه که بعضا گرایشات دینی از خود داشته است مخالفتهای آشکار و پنهان نمایان شده است.

لازم به ذکر است آقای اردوغان، که از سال 2003 سمت نخست‌وزیر ترکیه را در دست دارد، رهبر حزب عدالت و توسعه است و در گروه‌ سیاستمدارانی قرار دارد که دارای گرایش‌های اسلامی هستند. گفتنی است که دوره ریاست جمهوری احمد نجدت سزر، رییس جمهوری کنونی که حقوقدان است و در سال 2000 میلادی و با حمایت تعدادی از احزاب، به این مقام انتخاب شد به زودی خاتمه می‌یابد.

در این زمینه حتی جمعی از مقامات دانشگاهی ترکیه با نامزدی رجب طیب اردوغان برای سمت ریاست جمهوری مخالفت کرده‌اند و با هشداری ضمنی نسبت به این موضوع، پایبندی وی بعنوان رییس جمهوری که باید به اصول نظام سیاسی لائیک ترکیه پایبند باشد را زیر سئوال برده‌اند و نگران آن هستند که در صورت انتخاب به این سمت، آقای اردوغان در صدد حمایت از برنامه‌های دینی برآید.

به هر تقدیر بررسی مسایل جاری در این کشور اسلامی حکایت از آن دارد که مسلمانان ترکیه نیز مانند مسلمین سایر کشورهای اسلامی، با تکیه به فرهنگ غنی دینی همواره خود را پاره‌ای از امت اسلامی دانسته‌اند و ضمن پایبندی و احترام به همه قوانین این کشور، خواستار حفظ و گسترش ارزشهای دینی و انسجام اسلامی بوده‌اند.

این موضوع با توجه به عدم موفقیت نظامی و سیاسی آمریکا و همپیمانانش در منطقه خاورمیانه به ویژه اشغال عراق و افزایش نفرت عمومی نسبت به آنها، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. چرا که طبیعتا غرب به دلیل جایگاه متزلزل خود در منطقه بیش از پیش خواستار تفرقه میان کشورهای اسلامی خواهد بود. لذا سیاستمداران کشورهای اسلامی باید با افزایش آگاهی‌های خود مانع از ایجاد تفرقه بین مسلمانان این کشورها شوند و همچنان منافع عمومی منطقه را در گسترش همگرایی میان امت اسلامی جستجو کنند.