نگهداری و تحصیل یتیمان شیعه الگویی موفق در لبنان

سیدمحمد ابطحی
شیعه ماجرای سخت و تلخی در تاریخ لبنان داشته است. قبل از آغاز جنگهای داخلی، بدلیل تسلط مسیحیان مارونی بر این کشور و تقسیم ناعادلانه امکانات، مناطق شیعه‌نشین در جنوب بقاع - بنا به اعتراف کتب رسمی آمار لبنان - 12% از امکانات عمرانی و اقتصادی را به آنان اختصاص می‌داده‌اند و از طائفه شیعه به عنوان طائفه محروم یاد می‌شده است. با شروع جنگهای داخلی، اولین حرکت مسیحیان در سال‌های 1355 و 1356 حمله به مناطق شیعه‌نشین قسمت شرقیه بیروت (مسلخ - برج حمود - النبع) - بود که طی آن تعداد فراوانی از مردمان شیعه کشته و خانواده‌های آنان کوچ داده شدند. وقتی در سال 1357 منطقه نوار مرزی لبنان توسط اسرائیل اشغال شد و سعد حداد دولتکی بنام لبنان آزاد درست کرد، مزدوران خود را از میان طائفه مسیحی انتخاب کرد تا در حمله به منطقه جنوب لبنان و بقاع غربی که بیش از 85% آن شیعیان بودند به کشتار دسته‌‌جمعی آنان دست یازند و در نتیجه خانواده‌های آنان به اجبار به بیروت مهاجرت نمودند و سنگ بنای ضاحیه جنوبی را گذاشتند.
در اشغال گسترده لبنان توسط اسرائیل در سال 1361 میلادی که از جنوب لبنان تا دروازه بیروت و سپس تا منطقه مسلمان‌نشین بیروت پیشروی کرد، نیز ارتش اسرائیل بیشترین همکاریها را از میلیشیای مسیحی دریافت کرد و در نتیجه تمامی مناطق شیعه‌نشین جنوب لبنان به تصرف درآمد و در طی سه ماه اشغال سراسری دوباره بیشترین قربانی را مردان شیعه دادند و بیشترین آوارگی را خانواده‌های آنان تحمل کردند. و اسف‌بارتر آنکه در جنگ داخلی شیعه تعداد قربانیان این طائفه افزونتر گردید. بنابر آمار موجود - که هنوز تعداد کشته‌شدگان جنگ‌های لبنانی قطعی نشده - بیش از نیمی از مجموعه آن را شیعیان تشکیل می‌دهند.
از سوی دیگر بدلیل آنکه تعلیم و آموزش در لبنان، دولتی نیست و مؤسسات و طوائف خود به آموزش فرزندان خود اقدام می‌کنند و تنها دولت در سالهای آخر مقاطع تحصیلی امتحان از آنان می‌گیرد و مدرک می‌دهد، درس خواندن و آموزش برای ایتام و خانواده‌های محروم شیعه تقریبآ محال می‌نمود.
بدلایلی که ذکر شد یکی از مهمترین مسائلی که مورد توجه رهبران شیعه لبنان قرار گرفت توجه به سرپرستی ایتام و آموزش آنان بود که در آینده سیاسی، شیعیان که بیشترین ضربه را از جنگهای داخلی و صهیونیستی متحمل شده بودند از صحنه‌های اجتماعی خارج شوند و نهایتآ شیعه بعنوان یک مجموعه بی‌فرهنگ و محروم باقی نماند. وجود مؤسساتی بنام مبرات خیریه که در آن فرزندان یتیم شیعه نگهداری می‌شوند و علاوه بر سرپرستی آنان، به وضعیت تحصیلی و رشد فرهنگی‌شان رسیدگی می‌شد از ثمرات این اندیشه است.
پایه‌گذار فکر سرپرستی ایتام شیعه و کمک به رشد تحصیلی آنان امام موسی صدر بود که در آن زمان بنام حرکه‌المحرومین را تأسیس کرد و طی آن به عنوان حرکت و تلاش محرومان شیعه در جهت محرومیت‌زدائی به سرپرستی ایتام شیعه و توجه به تحصیل و رشد فکری آنان تشکیلاتی را سازمان داد که در دوران پس از او توسط خواهر سخت‌کوش وی - خانم ربابه صدر - توسعه یافت و با عنوان مؤسسات امام موسی صدر در شهر صور بیروت تاکنون تعداد زیادی از ایتام شیعه را سرپرستی کرده و به آنان تعلیم و آموزش داده است. از کارهای دیگر این مؤسسه آشپزخانه‌ای است که هر روز برای دانش‌آموزان شیعه در مناطق محروم جنوب غذای پروتینی آماده می‌کند تا به تناوب روستائیان شیعه بتوانند از آن استفاده کنند.
آیت‌‌الله محمدحسین فضل‌الله نیز با اداره شش مرکز نگهداری ایتام و حزب‌الله و مجلس اعلای شیعیان با راه‌اندازی چند مرکز تحصیلی و سرپرستی ایتام شیعه به این مهم می‌پردازند.
چنانچه بنیاد شهید انقلاب اسلامی ایران نیز با تأسیس شعبه‌ای با وظیفه محدودتری به سرپرستی خانواده‌های شهیدان مقاومت به جامعه شیعه انقلابی کمک می‌کند.
از خدمات جانبی دیگر برای رفع این محرومیت وجود مراکز بهداشتی و پزشکی است که از سوی مراکز مختلف شیعه نسبت به ارائه کمک به جامعه شیعه اقدام می‌نماید.
قابل توجه است که مخارج این مراکز عمدتآ توسط مردم پرداخت می‌شود و اصلی‌ترین مبلغ آن در مراسمی که در ماه مبارک رمضان، هر یک از این مؤسسات برپا می‌کنند جمع‌آوری شده و به مصرف می‌رسد. در حقیقت برای اداره ایتام شیعه و توجه به آموزش و تحصیل آنان و در نتیجه ایجاد آینده مطمئن و علمی برای شیعیان، اکثریت جامعه شیعه لبنانی سهیم هستند.
در مجموع، این حرکت برای تضمین آینده فرزندان شیعه مفید به نظر می‌رسد و اگر مورد حمایت بیشتر قرار گیرند و وقت‌های لازم برای رشد فکری و محتوائی ایتام که از کودکی تا بزرگسالی در اختیار این مجموعه‌ها هستند گذاشته شود می‌تواند از بهترین حرکتهای موفق جامعه شیعی لبنان محسوب گردد.