وضعیت گذشته و حال مهاجران یهودی(بخش چهارم)

از سوی دیگر، در این مرحله از مهاجرت، تعداد مهاجران یهودی شوروی به گونه‌ای قابل توجه کاهش یافت. در آگوست 1985، این تعداد به پائین‌ترین سطح خود طی 13 سال رسید. در این ماه، فقط 11 تن مهاجر از آن کشور وارد فلسطین شدند. این در حالی است که اسرائیل معتقد بود شوروی بزرگترین ذخیره مهاجران یهود را داراست؛ زیرا بزرگترین رقم یهودیان در کل اروپای شرقی در شوروی زندگی می‌کنند.
جدول زیر تعداد یهودیان اروپای شرقی را نشان می‌دهد.⁵²
مهاجرت یهودیان اتیوپی (فلاشا)
مهاجرت یهودیان اتیوپی از ماه نوامبر 1984 تا اوایل 1985 به طول انجامید. در اینجا، باید به تاریخچه مهاجرت یهودیان اتیوپی (فلاشا) اشاره کرد. در 1955، اولین گروه از یهودیان اتیوپی وارد اسرائیل شد. این گروه شامل 15 تن جوان یهودی بین 11 تا 17 سال بود. گروه دوم، در 1956 وارد اسرائیل شد. هدف، گذراندن یک دوره آموزشی در اسرائیل و بازگشت به اتیوپی بود تا فرزندان طایفه یهودی این کشور را آموزش دهند. در پی سقوط هایلاسلاسی در اتیوپی و روی کار آمدن منگیستو هایلا ماریام (1974)، اسرائیل تبلیغات گسترده‌ای را به منظور نجات یهودیان اتیوپی از دست حکومت مارکسیستی جدید آغاز کرد. این تبلیغات، در پی پذیرش یهودیت طایفه یهود اتیوپی از سوی اوفود یا یوسف، خاخام بزرگ یهودیان، در 1977، صورت گرفت.
با روی کار آمدن ائتلاف لیکود (1977)، اسرائیل فشارهای خود را بر حکومت منگیستو هایلا ماریام افزایش داد. این فشارها در 1984ـ1981 نتیجه داد و بر اثر بحرانی شدن وضع سیاسی ـ اقتصادی اتیوپی، 7 هزار تن از یهودیان این کشور طی عملیاتی به نام «عملیات موسی» به طور مخفیانه به اسرائیل منتقل شدند. این تعداد از مهاجران، از مجموع 10 هزار مهاجری بودند که در اردوگاههای مخصوص در جنوب سودان تجمع کرده بودند تا به اسرائیل منتقل شوند ـ حدود 3 هزار تن از آنان بر اثر گرسنگی و بیماری جان خود را از دست دادند.
سرانجام تعداد این مهاجران از 1955 تا مرحله شروع «عملیات سلیمان» انتقال حدود 15 هزار تن رسید.⁵³ عملیات مذکور برای انتقال حدود 15 هزار یهودی مهاجر از اتیوپی به اسرائیل بود که برای اجرای آن مقدمات وسیعی فراهم شده بود. این عملیات از طریق یک پل هوایی به مدت 35 ساعت به اجرا درآمد. «عملیات سلیمان» از طریق تماسهای گسترده مقامات اسرائیلی و اتیوپی و با همکاری آمریکا اجرا شد.⁵⁴
سرانجام، اوضاع سیاسی و نظامی اتیوپی بر اثر پیشروی قوای شورشی به سمت آدرس آبابا تا آنجا بحرانی گردید که منگیستوهایلا ماریام در 21 مه 1992، به زیمبابوه پناه برد. به محض فرار رئیس جمهوری از آدرس آبابا، «عملیات سلیمان» به اجرا درآمد. در جریان این عملیات، دفتر نخست وزیر مقر مذاکرات پی در پی، با حضور موشه آرنز، وزیر دفاع، براک شاهاک، وزیر امور خارجه، دیودلوی، وین مرهاف، آریل شارون و دیگر مقامات سازمان جهانی یهود شد. این سازمان، علاوه بر پیگیری عملیات، مسئولیت برآوردن نیازهای مربوط به انتقال مهاجران یهودی از فرودگاه بن گورین به مراکز متعدد جذب مهاجران را برعهده داشت^.55
اوری لوبرانی و سفیر اسرائیل در آدیس آبابا به عنوان دو مقام اسرائیلی به سافیا گابراکیدن رهبر کنونی اتیوپی، مذاکرات ویژه‌ای به عمل آوردند. به دنبال توافق به دست آمده، وزیر دفاع اسرائیل تصمیم گرفت که معاون رئیس ستاد کل ارتش اسرائیل را به آدیس آبابا اعزام کند تا فرماندهی عملیات را برعهده گیرد. به هر حال، در ساعت 45/4 بعدازظهر روز 24 مه 1991، اولین هواپیمای حامل مهاجران در یک فرودگاه نظامی نزدیگ فرودگاه بن گورین به زمین نشست. سپس مقامات بلند پایه اسرائیل و در راس آنها نخست وزیر از مهاجران استقبال کردند.⁵⁶
هزینه عملیات فوق بین 135 تا 150 میلیون دلار آمریکا اعلام شد. 37 فروند هواپیما، شامل 18 فروند هرکولس، 6 فروند بوئینگ 707 نیروی هوایی اسرائیل، 3 فروند هواپیمای جمبوجت، 4 فروند هواپیمای بوئینگ 767 و 5 فروند بوئینگ 757 شرکت هواپیمایی ال آل اسرائیل و یک فروند هواپیمای اتیوپی از نوع 767، در این عملیات شرکت کردند. این هواپیماها، در مجموع از ساعات اولیه بامداد روز 24 مه 1991، حدود 41 پرواز انجام دادند که تا بعدازظهر روز بعد، حدود 14500 مهاجر را به اسرائیل منتقل کردند. این مهاجران پس از رسیدن به اسرائیل به 10 منطقۀ استقرار یهودیان واقع در شمال، جنوب و پایتخت منتقل شدند.⁵⁷
برپایۀ برخی اطلاعات مربوط به مهاجرت، از 1968 تا 1989، در مجموع حدود 460 هزار یهودی وارد اسرائیل شدند. دیگر اطلاعات نیز حکایت از انتقال 550 هزار مهاجر در همان فاصله دارد.⁵⁸
مهاجرت بزرگ یهودیان در 1989
در بیانیۀ تأسیس دولت اسرائیل آمده است:
«دولت اسرائیل درهای مهاجرت یهودیان را خواهد گشود تا همه تبعیدیان گرد هم آیند. ملت یهود در سراسر جهان باید خود را برای زندگی در کنار همکیشان خود و کمک به آنها در مسئولیت مهاجرت و سازندگی آماده کند تا آرزوی همیشگی، یعنی رهایی اسرائیل، تحقق یابد.»59
بن گورین نیز در مورد مهاجرت یهودیان می‌گوید:
«پیروزی نهایی اسرائیل در گرو مهاجرت گسترده یهودیان است. ساختن اسرائیل فقط بر مهاجرت وسیع یهودیان متکی است.»⁶⁰
در پی اعلام سیاست پروسترویکای گورباچف، صهیونیست‌ها به تلاش وسیعی دست زدند تا دولت شوروی را به پذیرش مهاجرت یهودیان این کشور وادارند. اسحاق شامیر، نخست وزیر پیشین اسرائیل، تحقق این مهاجرت را بشارت داد و گفت:
«اتحاد شوروی پیش‌بینی می‌کند که صدها هزار یهودی طی سال‌های آینده این کشور را ترک خواهند کرد. همچنین انتظار می‌رود که قانون جدیدی مبنی بر خروج یهودیان شوروی بدون کسب مجوز قبلی تصویب شود.»⁶¹
شش ماه پس از سخنان اسحاق شامیر، دولت شوروی مقررات و قید و بندهای مربوط به مهاجرت یهودیان این کشور را لغو کرد. این اقدام، در پی مذاکرات طولانی بین مقامات اسرائیل و شوروی که از 1985 شروع شد، صورت گرفت. در ابتدا، این مذاکرات جنبه محرمانه داشت. در 16 ژوئیه 1985، میان یوری ورنتسف و اووادیالوفیر، سفیران شوروی و اسرائیل، در پاریس ملاقات محرمانه‌ای صورت گرفت. مطبوعات اسرائیل به نقل از ورنتسف مطالب زیر را فاش کردند:
«قطع روابط اتحاد شوروی با اسرائیل در 1967، خطایی مخاطره‌آمیز بود. اما این خطا قابل اصلاح نبود، مگر آنکه شرایط جدیدی رخ می‌داد که از سرگیری روابط را توجیه کند.»
مذاکرات بین اسرائیل و شوروی با ملاقات ادوار شوارد نادزه، وزیر امور خارجه شوروی، و شیمون پرز، نخست وزیر پیشین اسرائیل، در اکتبر 1985، شکل جدی‌تری به خود گرفت. همچنین در 18 آگوست 1986، بین نمایندگان شوروی و اسرائیل در هلسینکی مذاکرات ویژه‌ای صورت گرفت.
گورباچف نیز در اواخر آوریل 1987، هنگام دیدار از سوریه، به احتمال از سرگیری روابط شوروی و اسرائیل، در چارچوب روند حل و فصل بحران خاورمیانه، اشاره کرد. ملاقات دیگر بین آناتولی دوبرنین، رئیس بخش روابط خارجی کمیته مرکز حزب کمونیست، و شیمون پرز در مه 1988 در منزل اوگا پرونگمان، رئیس کنگرۀ جهانی یهودیان، صورت گرفت. در 28 ژوئیه 1988 نیز یک هیئت کنسولی اسرائیل وارد مسکو شد. رئیس این هیئت هنگام ورود به مسکو اظهار داشت: «ورود این هیئت اولین گام در راه بهبود روابط اسرائیل و اتحاد شوروی محسوب می‌شود.» همچنین در اوایل ژانویه 1989، ملاقاتی بین شواردنادزه، وزیر امور خارجهی شوروی، و موشه آرنز در پاریس انجام شد که شوارده نادزه در پی آن از تصمیم دولت متبوع خود برای بالا بردن حجم حضور دیپلماتیک شوروی در تل‌آویو سخن به میان آورد. در فوریه 1989 نیز ملاقات دیگری بین شواردنادزه و موشه آرنز در قاهره صورت گرفت.
امتناع مسکو از رای دادن به قطعنامه تعلیق عضویت اسرائیل در مجمع عمومی سازمان ملل متحده، در 17 اکتبر 1989، از جمله نشانه‌های بهبود روابط بین شوروی و اسرائیل شناخته شد.⁶² این در حالی است که مذاکرات شوروی و اسرائیل در زمینه روابط بازرگانی منجر به انعقاد چند موافقت‌نامه تجاری بین مسکو و تل‌آویو شده بود. از این‌رو، مهاجرت یهودیان در اوایل 1990، به گونه‌ای متمرکز شروع شد. طبق آمار «مرکز آمار اسرائیل» تعداد مهاجران یهودی طی یک سال (از 30 فوریه 1989 تا 20 سپتامبر 1990) به حدود 155 هزار تن رسید که 88 درصد آنان از یهودیان شوروی بودند. این بالاترین رقم مهاجران در فاصله زمانی یک سال از زمان مهاجرت دست جمعی 1951ـ1948 به شمار می‌رود.⁶³
بر پایه اطلاعات فوق، جمعیت اسرائیل در 1990، به 4755000 نفر رسید که 7/81 درصد از این جمعیت (3842000) یهودی بودند. این آمار نشان می‌دهد که رشد جمعیت اسرائیل در 1989، 6/1 درصد بوده است.⁶⁴
در فاصله 1991ـ1990، تعداد 360 هزار یهودی به اسرائیل مهاجرت کردند. از این تعداد، 200 هزار نفر در 1990 یعنی سالی که شاهد اوج‌گیری بی‌نظیر مهاجرت یهودیان شوروی بود ـ به اسرائیل مهاجرت کردند. فروپاشی غیرمنتظرۀ نظام شوروی، بحران اقتصادی و نیز بروز بحران امنیتی که تا پیش از پیدایش پرسترویکا سابقه نداشت، از عوامل این مهاجرت بی‌نظیر بود.
در بررسی جزئیات این مهاجرت عظیم این نکته آشکار می‌شود که 71 درصد مهاجران بالای سن 15 سال قرار داشتند. به علاوه، حدود 25 درصد از این مهاجران تخصص داشتند، 19 تن از دانشمندان علوم اتمی شوروی نیز در شمار آنان بودند.⁶⁵
اسحاق پرژ، وزیر پذیرش مهاجران در دولت اسرائیل، اعلام کرد که حدود 170 هزار مهاجر یهودی جدید در 1991 وارد اسرائیل شدند که از این تعداد 145 هزار تن از شوروی بودند. او توضیح داد که این تعداد در مقایسه با 1990، 23 درصد کاهش داشته است. او به نقل از سیمحادنیتس، رئیس سازمان جهانی یهودیان، اعلام کرد که اسرائیل انتظار داشت 220 هزار یهودی شوروی در 1991 به اسرائیل مهاجرت کنند. او افزود که علت اصلی کاهش تعداد مهاجران به مشکلات موجود بر سر راه جذب مهاجر، بویژه در زمینه اشتغال، باز می‌گردد. سیمحادنیتس به این نکته اشاره کرده بود که فروپاشی شوروی ممکن است روند مهاجرت را شدت بخشد.⁶⁶
در همین زمینه، سازمان جهانی یهودیان اعلام کرد که 486 تن از یهودیان کشورهای تازه استقلال یافته شوروی در 26 دسامبر 1991 از طریق دریا وارد اسرائیل شدند. مهاجران با یک کشتی اجاره شده به وسیله یک سازمان مسیحی هوادار اسرائیل وارد بندرگاه حیفا شدند. این، اولین گروه از مهاجران یهودی بود که پس از 1989 از طریق دریا وارد اسرائیل می‌شد.⁶⁷
رئیس سازمان جهانی یهودیان در خصوص کاهش پیش‌بینی شده مهاجران، دولت اسحاق شامیر را مسئول دانست. برخی آمارهای رسمی اسرائیل نشان می‌دهد که تعداد مهاجران یهودی در 1992 به 145 هزار تن رسید، در حالی که پیش‌بینی‌های قبلی رقم 400 هزار مهاجر را نشان می‌داد. سیمحا دنیتس اظهار داشت:
«دهها هزار تن از مهاجران به دلیل افزایش رقم بیکاری در اسرائیل، مهاجرت خود را به تعویق می‌اندازند. متوسط بیکاری در اسرائیل 10 درصد می‌باشد که در 20 سال گذشته بی‌سابقه بوده است.»⁶⁸
اسرائیل برای ایجاد تسهیلات لازم در مهاجرت یهودیان، ایستگاه ویژه‌ای برای عبور آنان در مناطق اروپای شرقی از جمله بوداپست، بخارست، ورشو، فراهم کرد. در هلسینکی، نیز ایستگاه ویژه‌ای به همین منظور ایجاد شد.⁶⁹ همچنین شرکت هواپیمایی ال آل اسرائیل از فوریه 1992، روزانه 16 پرواز مستقیم را از شوروی، به اسرائیل آغاز کرد.⁷⁰
سیمحادنیتس در 29 دسامبر 1991، در زمینه بسیج امکانات مربوط به جذب یهودیان شوروی اظهار داشت:
«اسرائیل این آمادگی را دارد که یک میلیون تن از یهودیان مهاجر کشورهای تازه استقلال یافته اتحاد شوروی [سابق] را جذب کند.» او گفت که اگر اوضاع شوروی به لحاظ سیاسی، اقتصادی و نظامی بحرانی شود و اقلیتها، بویژه یهودیان، در معرض خطر قرار گیرند، اسرائیل آماده است یک میلیون نفر از آنان را جذب کند. او افزود: «سیاست ما بر این پایه استوار است که در کوتاهترین زمان، بیشترین تعداد ممکن از مهاجران یهودی را جذب کنیم و اکنون 2/1 میلیون تن از یهودیان اتحاد شوروی برای انتقال به اسرائیل آمادگی دارند.»⁷¹
او در مورد کاهش تعداد مهاجران یهودی گفت که تعداد مهاجرانی که در آوریل 1992 به اسرائیل مهاجرت کردند، در مقایسه با ماههای آخر 1989 کاهش شدیدی داشته است. یوری جاردون، مسئول مهاجرت در سازمان جهانی یهودیان، نیز اظهار داشت: