حسنی مبارک؛ از عرش تا فرش

ترجمه و تنظیم گزارش: توحید اسدی
این روزها جهان عرب شاهد خیزش بی‌سابقه مردمی علیه حکومت‌های استبدادی است. در این میان مصر که هم از نظر سابقه تاریخی و هم به لحاظ استراتژیک نقشی موثر در میان کشورهای عربی و خاورمیانه داشته، روزهای حساس و سرنوشت‌سازی را سپری می‌کند و حتی می‌توان گفت شاید مردم دیگر کشورهای عربی نیم نگاهی به مردم مصر به عنوان رهبر انقلاب‌های آتی خود دوخته‌اند.
به گزارش دفتر مطالعات بین المللی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، حسنی مبارک‌ رئیس‌جمهور کشوری که اکنون در ادامه‌ی درگیری‌ها در کشورهای عرب در آتش خشم و اعتراضات شعله ور شده است، پس از ترور انورسادات بر مسند ریاست جمهوری نشست و سعی داشت ضمن حفظ روابط با رژیم صهیونیستی، در زمینه گسترش صلح در خاورمیانه گامی مثبت بردارد و گروه‌های افراطی تروریستی را در منطقه ریشه کن کند.
مروری بر زندگی حسنی مبارک
حسنی مبارک در ماه مه سال 1928 در استان منوفیه متولد شد. روستای محل تولد حسنی مبارک زادگاه چهار وزیر کابینه مصر بوده است. پدر حسنی مبارک یک کارمند جزء وزارت دادگستری بود.
وی دوران تحصیلات ابتدایی را در روستای محل تولدش سپری کرد و برای ادامه‌ی تحصیلات به شهر شبین المصیلحه رفت.
مبارک پس از پایان تحصیلات مقدماتی به آکادمی نظامی مصر و پس از آن به آکادمی نیروی هوایی این کشور پیوست و در سال 1950 پس از فارغ التحصیل شدن از این آکادمی در مدت کوتاه دو ساله به عنوان خلبان مشغول به کار شد.
وی در آکادمی نیروی هوایی مشغول به تدریس شد و در جنگ داخلی یمن فرماندهی بخشی از نیروهای مصر را برعهده گرفت.
مبارک پله‌های ترقی را یکی پس از دیگری طی کرد و در سال 1972 توانست به مقام ریاست کل نیروهای نظامی مصر دست یابد. یک سال بعد وی با طراحی نقشه‌ی حمله‌ای غافلگیرانه به نیروهای رژیم صهیونیستی در کانال سوئز در اکتبر سال 1973، منجر به ایجاد جنگ یوم کیپور (جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل) شد.
انور سادات، رئیس‌جمهور وقت مصر در سال 1975 مبارک را به عنوان معاون اول خود برگزید. از آنجا که توجه سادات بیشتر بر امور بین المللی معطوف بود تا مسائل داخلی، مبارک زمام امور داخلی را در دست گرفت و رهبری نشست‌های کابینه و مسائل مربوط به اوضاع امنیتی را برعهده داشت.
مسند ریاست جمهوری
در جریان ترور انور سادات در ششم اکتبر سال 1981‌، مبارک در مکان حمله حضور داشت و بدون در نظر گرفتن جراحت جزئی که به دستش وارد‌ شد‌، توانست جان سالم به در برد.
وی پس از تحویل گرفتن مسند ریاست جمهوری بلافاصله گروه‌های افراطی را مورد حمله قرار داد و در این حملات بالغ بر 2500 شبه نظامی دستگیر شدند.
وی در بیشتر موارد خط مشی سادات را در سیاست داخلی و خارجی خود پیش رو قرار داد و در عین حال با انجام سفرهایی به کشورهای خارجی از جمله سوریه‌، عراق‌، آمریکا و چین تجربه‌ی روابط دیپلماتیک و کار در سیستم دیپلماسی را نیز کسب کرد.
این تجربه بعدها در مذاکرات کلیدی قرارداد کمپ دیوید در سال 1978 برای وی بسیار مفید و حائز اهمیت بود.
این موافقت نامه‌ میان رژیم صهیونیستی و مصر برای پایان دادن به مناقشات بین دو کشور امضا شد.
عوامل اصلی که موجب انعقاد این قرارداد صلح میان مصر و رژیم صهیونیستی شد، تلفیقی از مسائل داخلی و خارجی بود. مصر ضمن تلاش برای حفظ اولویت‌های سیاسی خود قصد داشت از نفوذ روسیه در مرحله‌ی بازسازی این کشور بکاهد. دلیل مهم دیگری که به امضای این قرار داد منجر شد‌، هدف مشترک دو کشور برای جلب حمایت آمریکا بود.
در آن زمان مصر به دنبال امضای قرارداد با رژیم صهیونیستی، در روابط خود با اغلب کشورهای عرب دچار مشکل شده بود، لذا مبارک بر آن شد تا روابطش را با اردن‌، عراق‌، عربستان و فلسطین بهبود بخشد.
وی در مذاکراتی که با یاسر عرفات، رئیس سازمان آزادیبخش فلسطین (ساف) داشت، وی را متقاعد کرد تا ضمن سازش و مصالحه‌، اسرائیل را به رسمیت بشناسد.
تغییر سیاست داخلی حسنی مبارک در دهه نهم قرن 20 جرقه‌ی ایجاد نارضایتی در میان مردم مصر به شمار می‌رفت. مصری‌ها که در آن زمان در اوضاع چندان مناسبی به سر نمی‌بردند، با افزایش قیمت مسکن‌، پوشاک‌، اثاثیه و دارو مواجه شدند.
در عین حال وی در مورد مقامات دولت خود حساسیت بسیاری داشت و به محض احراز کوچک‌ترین خطایی از سوی وزیران کابینه، آنها را اخراج می‌کرد. اعضای پارلمان نیز در صورت غیبت غیر موجه در جلسات جریمه می‌شدند.
در دوران حکومت مبارک وابستگی شدید مصر به آمریکا همچنان ادامه داشت و روابط این کشور با شوروی سابق نیز گسترش یافت.
در سال 1987 مبارک در انتخابات ریاست جمهوری مصر برنده شد و دور دوم را به مدت شش سال آغاز کرد.
درگیری‌های بیشتر در خاورمیانه
حمله‌ی عراق به کویت در سال 1990 برانگیخته شدن خشم مبارک را‌ در پی داشت؛ خشمی که باعث شد وی دستور اعزام 5000 نیروی نظامی را به کویت برای جنگ با عراق صادر کند.
در سال 1993‌، وی توانست با کسب 3/96 آرا، دوره دیگری از ریاست جمهوری را آغاز کند.
کسب اکثریت آرا از یک سو حاکی از این بود که مردم مصر از جبهه‌گیری وی در مقابل گروه‌های شبه نظامی خرسند هستند و از سوی دیگر فقدان فعالیت‌های هرگونه جناح مخالف را نشان می‌داد.
گروه‌های شبه‌نظامیان افراطی مستقر در مصر در سال‌های 1992 تا 1995 تلاش‌های نافرجامی برای ترور مبارک داشتند و شدت عمل آنها به حدی بود که دو تن از محافظان وی کشته شدند. اقداماتی که وی علیه افراطیون انجام داد در کناره پاره‌ای دیگر از مسائل، منجر به وارد شدن این اتهام از سوی جامعه بین‌الملل به دولت وی شد که سوء استفاده از حقوق بشر در آن رواج دارد.
در ماه سپتامبر سال 1999 رای دهندگان مصری برای چهارمین بار به مبارک رای دادند.
وی در دوره‌ی جدید با انجام مذاکرات با لبنان و مقامات آمریکا،‌ فلسطین و رژیم صهیونیستی به دنبال کاهش خشونت‌ها و برقراری صلح در منطقه بود.
مبارک در سال 2001 دستور محاکمه‌ی صدها شبه نظامی را که در اقدامات تروریستی دست داشتند صادر کرد. رئیس‌جمهور مصر که در آن زمان کشورش را به دلیل همکاری در جنگ خلیج فارس در بحران مالی یافت،‌ در آخرین سال‌های قرن 20 بر آن شد تا ضمن تحول و اصلاحات اقتصادی نرخ تورم را کاهش دهد. با این حال اصلاحات سیاسی اندکی قابل ملاحظه بود.
انتخابات پارلمانی که با آغاز هزاره‌ی سوم میلادی در مصر صورت یافت‌، تنها توانست 34 کرسی از 454 کرسی پارلمان را برای جناح مخالف به ارمغان بیاورد.
انتخابات ریاست جمهوری سال 2005 نیز پیروزی مبارک را به دنبال داشت، اما تفاوت عمده میان این انتخابات با انتخابات‌های پیشین حضور جدی جناح مخالف بود و این امر انتخابات را از حالت "تائید یک کاندیدا" به "انتخاب از میان چند کاندیدا" مبدل کرد.
در این انتخابات، مبارک با کسب 87 درصد آرا دور دیگری از ریاست جمهوری را آغاز کرد و بلافاصله ایمن نور‌، رقیب انتخاباتی خود از حزب الغد را بر پایه‌ی اتهاماتی بی‌اساس دستگیر کرد. ایمن نور تا اوایل سال 2009 در زندان به سر می‌برد.
اقدامات مبارک در سال‌های اخیر باعث شد برخی وی را فردی مستبد بنامند. با انتشار خبرهای مربوط به فسادهای مالی علاء مبارک‌، پسر حسنی مبارک‌، حمایت‌ها از طرح اصلاحات اقتصادی داخلی به شدت کاهش یافت. پس از آن جمال مبارک، پسر دیگر رئیس جمهور مصر ضمن حضور در عرصه‌ی سیاست، ریاست یک صندوق پولی خصوصی را برعهده گرفت. این موضوع سوالات بیشتری را در خصوص فسادهای مالی در خانواده‌ی مبارک برانگیخت.
به دنبال حضور سیاسی فعال و قدرت نفوذ جمال مبارک،‌ شایعاتی در خصوص قصد وی برای به دست آوردن عنوان ریاست جمهوری دامن گرفت. بسیاری از مردم مصر موضوع جانشینی وی را نوعی دیکتاتوری تلقی کردند.
با گسترش نارضایتی‌ها و به دنبال اعتراضات و انقلاب تونس‌، موج جدیدی از تظاهرات‌های خیابانی و نافرمانی مدنی در مصر به راه افتاد. این تظاهرات‌ها از 25 ژانویه سال جاری نمود عینی به خود گرفته‌اند.
گزارش‌ها مبنی بر این است که علت تظاهرات‌، بیکاری‌، کمبود مسکن، تورم‌، عدم آزادی بیان و اعمال قانون وضعیت فوق‌العاده است. به نظر می‌رسد هدف اصلی تظاهرکنندگان براندازی حسنی مبارک و حکومت وی باشد. مصر در حال حاضر وارد دوره‌ی جدیدی از تحولات سیاسی شده است و انتظار می‌رود که حکومت 28 ساله‌ی مبارک در آستانه‌ی سقوط باشد که در این صورت جهان عرب و بویژه خاورمیانه شاهد تحولی بی‌سابقه خواهد بود.
نکته قابل تامل در این میان این است که آمریکا و هم‌پیمانان غربی مبارک، اکنون موضعی محتاطانه و گاها دوپهلو اتخاذ کرده و در عین حال که از قیام مردم مصر حمایت می‌کنند، نیم نگاهی به مبارک دارند تا در صورت ادامه حکومت وی، این روابط پرسود و بویژه به لحاظ تسلیحاتی را از دست ندهند.