وضعیت و نگرش مذهبی جوانان ایران

هویت دینی جوانان، بی‌گمان بخش مهمی از هویت عمومی آنان است. در مقوله‌ی شخصیت، هویت به معنای خود اساسی و مستمر فرد و مفهوم درونی و ذهنی است که او از خویش به عنوان یک شخص دارد. در این معنا، معمولاً کیفیت و ویژگی‌های شخص، مثل هویت فردی، هویت جنسی، هویت شغلی، هویت دینی و هویت ملی مشخص می‌شود.
شکل یافتگی هویت جوان به معنای آن است که او بداند کیست، چه چیزهایی برای او ارزش به حساب می‌آید و چه راه‌هایی را برگزیده است که در زندگی خود دنبال نماید. طلب و تمایل جوان برای کشف و ساختن هویت خود، نیروی محرکه‌ی بسیاری از دل‌مشغولی‌ها و رفتارهای اوست. هویت فرد از آغاز نوجوانی تا پایان زندگی، او را با انتخاب‌های متعددی که به ناچار با آنها مواجه می‌شود، از مسأله انتخاب رشته تحصیلی تا مسائل اخلاقی و مذهبی درگیر می‌کند.
در این میان هویت دینی به عنوان مفهوم درونی از ارزش‌های معنوی و چگونگی و میزان پای‌بندی و ایمان به حقیقت جاودانه‌ی هستی و خیر و کمال و ارزش‌های انسانی ناشی از این باور و چگونگی عمل کردن به باورهای دینی، نقش اساسی در کیفیت شخصیت فرد دارد.
اهداف مطلوب در هویت دینی جوانان، دستیابی به بینش توحیدی و روحیه و عمل پرستش خداوند، دین‌شناسی و دینداری و رفتار دینی، عدالت‌خواهی و عدالت‌پیشگی، فراگیری مداوم ارزش‌های دینی و باور به سنجش و میزان دنیوی و اخروی است.
براساس آمار جامع گزارش نهایی و نتایج پژوهشی طرح مشاوره ملی با جوانان که به همت سازمان ملی جوانان طبق داده‌های جمع‌آوری شده از نمونه‌های تصادفی 34521 نفر از جوانان شهرهای 28 مرکز استان کشور صورت گرفت و با اطمینان این نتایج را می‌توان به جوانان 14 تا 30 ساله شهری ایران تعمیم داد، مشاهده می‌شود که در جوانان ایران نگرش نسبت به نهادهای مذهبی با سطح درآمد رابطه‌ی معکوس دارد، به این مفهوم که با بالا رفتن سطح درآمد، نگرش نسبت به نهادهای مذهبی منفی‌تر می‌شود. میانگین گرایش اقشار کم‌درآمد نسبت به دو گروه دیگر با درآمد بالا و متوسط، بالاتر است. البته نگرش مثبت این گروه به نهادهای مذهبی جای خوشبختی دارد، اما باید با ایجاد فرصت‌های بهتر و امکانات رفاهی بیشتر برای این قشر، نگرش ایشان را هم به نهادهای مذهبی حفظ نمود و حتی ارتقاء داد. چرا که اگر فشار اقتصادی عمدتاً بر دوش همین مردم طبقات پایین و زحمت‌کش جامعه است، افزایش یابد ممکن است چنین روحیه خوبی را از دست بدهد. نگرش گروه‌های با درآمد متوسط هم در مقایسه با قشر پردرآمد نسبت به نهادهای مذهبی بهتر است.
جوانانی که تحصیلات بالاتری دارند(فوق لیسانس و بالاتر) نگرش مثبت کمتری نسبت به اعتقادات دینی داشته‌اند. در مورد مقایسه‌ی نگرش جوانان شهرهای بزرگ کشور نسبت به نهادهای مذهبی، نتایج به دست آمده حاکی از آن است که جوانان اصفهانی در مقایسه با جوانان شهرهای دیگر نسبت به نهادهای مذهبی نگرش منفی‌تری دارند. از این نظر جوانان تهرانی پس از اصفهانی‌ها قرار می‌گیرند. جوانان شیرازی، مشهدی و تبریزی نگرش مثبت‌تری در مقایسه با سایر جوانان نسبت به نهادهای مذهبی دارند.
نگرش جوانان متأهل در مقایسه با جوانان مجرد نسبت به اعتقادات دینی مثبت‌تر است. نگرش مثبت نوجوانان مدارس راهنمایی، در مقایسه با جوانان دبیرستانی، پیش‌دانشگاهی، در مورد هیأت‌های مذهبی بیشتر است. نگرش مثبت جوانان پیش‌دانشگاهی به اماکن مقدس کمی بیش از نگرش جوانان دبیرستانی اما کمتر از جوانان دوره‌ی راهنمایی است. در حالی که هر چه سن دانش‌آموزان جوان و سطح تحصیلی آنان بالاتر می‌رود، نگرش مثبت آنان نسبت به فرهنگ و تمدن ایران قوت بیشتری می‌گیرد. نگرش دانش‌آموزان کل کشور و مراکز استان‌ها نسبت به اعتقادات قلبی دینی در یک سطح می‌باشد، تنها استثنا در این میان نگرش دانش‌آموزان تهرانی است که در مقایسه با دیگران از نظر اعتقادات قلبی در سطح پایین‌تری قرار دارند. نگرش دانش‌آموزان نسبت به اعتقادات رسمی دینی نیز چندان مثبت نیست.
نگرش به هیأت‌های مذهبی با سطح تحصیلی خانوادگی رابطه‌ی معکوس دارد. هرقدر دانش‌آموزان از موقعیت تحصیلی خانوادگی بهتری برخوردار باشند، نگرش مثبت کمتری نسبت به هیأت‌های مذهبی دارند، نگرش به اماکن مقدس با سطح تحصیلی خانواده رابطه‌ی معکوس دارد. هر قدر دانش‌آموزان از وضعیت تحصیلی خانوادگی بهتری برخوردار باشند، نگرش مثبت کمتری نسبت به اماکن مقدس دارند. این به آن معناست که جدا از تأثیر سایر عوامل، مدارس ما توفیق کافی در تقویت نگرش مثبت به نهادهای مذهبی در دانش‌آموزان را ندارند.
در پیش‌بینی هویت دینی جوانان شاهد هستیم که در تحلیل دگرسیون، هویت ملی، پیش‌بینی‌کننده‌ی نیرومندی برای هویت دینی جوانان است. نگرش مثبت به مسأله فلسطین و همدردی با مردم آن کشور عامل پیش‌بینی‌کننده‌ی دیگری برای هویت دینی جوانان است. نیرومندی هویت شغلی جوانان نیز عامل سومی است که پیش‌بینی‌کننده‌ی دیگر هویت دینی آنان است. نگرش مثبت جوانان به ولایت فقیه و انقلاب اسلامی نیز پیش‌بینی‌کننده‌ی هویت دینی آنان است.
نگرش جوانان به نهادهای مذهبی و انقلابی حاکی از اعتقادات دینی آنان و در عین حال گله‌مندی از نهادهای مذهبی است. این گله‌مندی‌ها در میان دختران جوان بیش از پسران است. جوانان 19 تا 24 ساله، جوانان مشغول به تحصیل، گروه قابل توجهی از جوانان اصفهانی، تهرانی و مشهدی در مقایسه با سایر شهرها، از این بابت گله‌مندی بیشتری به نهادهای دینی دارند. این به آن معناست که برای رشد بیشتر هویت دینی و افزایش نگرش مثبت جوانان به نهادهای دینی، یکی از راه‌های ضروری آن است که در رفع مشکلات جوانان در بهبود عملکرد نهادهای دینی کوشش بیشتری به عمل آید. تحقیقات نشان می‌دهد که دانش و اطلاعاتی که در برخی از نهادهای مذهبی ارائه می‌شود و روش‌های عملکرد این نهادها جذابیت کافی برای نوجوانان و جوانان ندارد. علاوه بر این اگر آموزش‌های مستقیم و غیرمستقیم دینی با آموزش‌های مربوط به اعتلای هویت ملی نوجوانان و جوانان در آمیخته شود، تأثیری مثبت بر آنان خواهد داشت.