جنگ آب: منازعه بزرگ و فراگیر آینده

* پرسش: گفته می‌شود دسترسی به منابع آب در دهه‌های آینده با توجه به کمبود عرضه آن نسبت به تقاضا، جهان را با دشواری‌های فراوانی مواجه خواهد ساخت. بعضی از این نیز فراتر رفته و مدعی هستند که دسترسی به منابع آب در آینده عامل مناقشات بین کشورهای گوناگون خواهد شد.
ارزیابی شما از این عقاید چیست؟ آیا با این نظریات موافقید. دلایل مواجه شدن جهان با چنین وضعیتی را در صورت امکان با ذکر آمار و ارقام تبیین کنید؟
** پاسخ: بطور طبیعی هنگامی که در یک بازار متعادل، تعادل بین عرضه و تقاضا از بین رود وضعیتی نامتعادل بوجود خواهد آمد که پیامدهای خاص خود را دارد. در مورد آب که عرضه و تقاضای آن ماهیتی ویژه داشته و با داد و ستد دیگر کالاهای مصرفی فرق دارد، بهم خوردن تعادل بدون شک پیامدهای تند و سنگینی را به دنبال خواهد داشت.
زیرا در معادله زندگی آب به مفهوم زیستن و زنده ماندن است، تلاش برای آب، تلاش برای فعالیت و انسان همواره برای بقای خود جنگیده است در چنین روند و شرایطی آب یک پتانسیل قوی برای جنگ و نزاع می‌تواند باشد و البته با برنامه‌ریزی‌های صحیح پتانسیل قوی صلح و دوستی هم می‌تواند باشد.
در بازار زندگی و در مسیر حرکت تکاملی جوامع، آب یگانه عنصر و اصلی‌ترین ماده تعیین‌کننده است و ارزش والا و خاص خود را دارد. کمبود آن نیز خود بر این ارزش افزوده است.
واقعیت این است که آب قابل استفاده و در دست جامعه جهانی بسیار کم است. حجم آب‌های روی کره زمین حدود 36/1 میلیارد مترمکعب و حجم آب‌های شیرین حدود 35 میلیون مترمکعب یعنی 5/2 درصد رقم مزبور تخمین زده می‌شود. از 5/2 درصد حجم آب شیرین جهان 5/1 درصد در قطبین به صورت یخ بوده و بنابراین فقط یک درصد قابل استفاده است که از آن هم حدود 3 درصد آب شیرین تجدیدشونده است.
نگاهی به آمار ذکر شده ابعاد محدودیت آب شیرین را بخوبی نشان می‌دهد. در مقابل این میزان محدود آب شیرین رشد روزافزون جمعیت و رشد مصرف آب در بخش‌های شهری، کشاورزی و صنعت را داریم. از زمان ظهور انسان بر روی کره زمین تا 8000 سال قبل از میلاد مسیح(ع) شمار انسانها از 15 میلیون نفر تجاوز نکرده است.
در حوالی سال تولد مسیح به 200 میلیون نفر و در سال 1955 به 8/2 میلیارد نفر و ظرف 35 سال بعد یعنی سال 1990 به 3/5 میلیارد نفر رسیده است و با یک جهش کمی این جمعیت در 35 سال بعد یعنی سال 2025 به نزدیک 9 میلیارد نفر خواهد رسید.
با این روند افزایش جمعیت و با توسعه‌ای که به تبع آن در صنعت و کشاورزی بوجود آمده و تداوم خواهد یافت، عرصه بر منابع آب تنگ‌تر و سهمیه‌ها محدودتر خواهد شد. در کنار این امر بایستی به بار آلودگی ناشی از آب‌های مورد مصرف پرداخت.
آب مصرفی علاوه بر اینکه خود از دست انتقاع خارج می‌شود موجب آلودگی ده‌ها برابر حجم خود از آبهای سالم طبیعی خواهد شد. و این امر به معنای محدودیت مضاعف است. از طرفی شیرین کردن آب دریاها برای نسل کنونی و آینده جهان با دو مشکل عمده روبه‌روست.
یکی اصل شیرین کردن و نمک‌زدایی آب دریاست که با محدودیت‌های تکنیکی و انتقال روبه‌روست و امکان برآورد نیازها از این طریق بسیار مشکل است و دیگری بحث ‌گرانی و غیراقتصادی بودن آن است که این امر موجب شده است تا در بسیاری از نقاط جهان توان اقتصادی و امکان اجرا برای این کار وجود نداشته باشد.
با اوصافی که ذکر شده میزان آب در دسترس انسان همچنان محدود خواهد ماند و در واقع روز به روز رو به کاهش رفته و محدودتر خواهد شد. ولی رشد جمعیت و میزان مصرف روند افزایشی دارد. بنابراین در این بازار نامتعادل رقابت‌هایی درخواهد گرفت و امکان نزاع‌های سیاسی و حتی فیزیکی در دنیا بر سر مسئله آب بیش از گذشته وجود دارد.
این را از زمینه‌هایی که هم‌اکنون وجود دارد می‌توان حدس زد. برای مثال منابع آبی بسیاری از کشورها مشترک است. در آفریقا 57 رودخانه و حوضه‌های دریاچه وجود دارد که حداقل بین دو کشور مشترک است و در خاورمیانه در بین 9 کشور منطقه و در سراسر جهان حدود 40 درصد مردم در مناطقی زندگی می‌کنند که دارای حوضه‌های مشترک آبی هستند.
اگر به سوابق تاریخی جوامع نیز نگاه کنیم این امر بخوبی مشهود است که آب منشاء بسیاری از نزاع‌ها در دوران‌های گذشته بوده و باعث انقراض سلسله‌هایی و روی کار آمدن سلسله‌های حکومتی دیگر شده است.
زمین، انرژی و آب همواره منابع ذیقیمتی بوده و هستند که جوامع و کشورها بر سر تصاحب و بهره‌گیری از آن با هم جنگیده‌اند به فراخور هر دوره‌ای یکی از این منابع بیش از بقیه محرک و تنش‌زا بوده است با توجه به طی دوره‌های نسبتاً طولانی نزاع و رقابت بر سرزمین و انرژی اکنون این زمینه در مورد آب حساس‌تر و مشکل روز است.
* پرسش: تا به دهه‌های بعد برسیم راه نسبتاً درازی در پیش است و به نظر می‌رسد دسترسی به منابع آب هم‌اکنون علت خصومت بین کشورها و مناطق شده است.
در شرایط حاضر دسترسی به منابع مشترک آب در کدام مناطق و بین کدام کشورها علت خصومت شده است؟ تازه‌ترین مسائل یاد شده کدامند؟ داوری در مورد این نزاع بر عهده چه نهادی در جهان است؟
** پاسخ: در گذشته نسبتاً دور به دلیل حجم قابل توجه آب، حساسیت‌ها به گونه‌ای که امروز هست و با این شدت وجود نداشت. جز در نقاط محدود از جهان شکل خاصی در این ارتباط بروز نکرده است اما در آینده نه چندان دور و قریب دو دهه دیگر، این مطلب به شدت ایجاد حساسیت کرده و آب عامل اصلی بروز بسیاری از اختلافات بین کشورها خواهد شد.
توزیع میزان محدود بارندگی در جهان به طور طبیعی توزیع مناسب و عادلانه‌ای نیست و غالب کشورها از این حیث با مشکلاتی مواجه هستند و لذا زمینه تنش در همه جای جهان کم و بیش وجود دارد. اما در برخی از مناطق که مشکل کمبود نزولات جوی وجود دارد، این تنش بیشتر است. منطقه خاورمیانه یکی از این مناطق است.
سوریه و عراق دو کشور عربی خاورمیانه‌ای و تقریباً هم‌مسلک، سالهای متمادی است از برکت سرشار رودخانه فرات بهره می‌گیرند. عراق از نعمت خدادادی جریان آب دجله نیز برخوردار است. اگر در دهه‌های پیشین از مردم این کشورها سؤال می‌شد که آیا ممکن است آب رودخانه‌های خروشان و حیات‌بخش دجله و فرات روزی محدود شود و سهمیه‌بندی شود، قطعاً جواب‌ها منفی بود.
حتی بسیاری از کارشناسان اهل فن وضع را به گونه جدی امروز تصور نمی‌کردند. رودخانه‌های دجله و فرات از کوههای ترکیه سرچشمه گرفته و فرات پس از عبور از سوریه وارد خاک عراق می‌شود. دجله مستقیماً در کشور عراق جاری می‌شود. ترکیه با برنامه منظمی که برای آب این حوزه تنظیم کرده و بخش عمده‌ای از آن را به اجرا درآورده است، توان کنترل و سهمیه‌بندی کردن آب رودخانه‌های یاد شده را به دست نیاورده است.
سوریه و عراق علیرغم روابط بسیار سرد 15 ساله خود و علیرغم اکراه در همکاری با یکدیگر اینک به نظری مشترک در مقابل مسئله آب شیرین مهار شده توسط ترکیه رسیده‌اند. بحث بر سر تقسیم آب فرات و اعتراض به ایجاد طرح‌های توسعه منابع آب ترکیه، اینک از حد تعارف و مباحث داخلی بین سه کشور مزبور گذشته و ابعادی بین‌المللی پیدا کرده است.
ایجاد نشستهای مشترک باواسطه و بی‌واسطه و درج اخبار و اطلاعات آن در رسانه‌های جهانی مؤید این نظر است که با ایجاد تأسیسات ذخیره و سدهای مخزنی (طرح بزرگ آناتولی) توسط ترکیه در شرایط عادی حدود 35 درصد از سهم آب سوریه و به تبع آن میزان بیشتری سهم آب کشور عراق از آب رودخانه فرات کاهش خواهد یافت و در سالهای خشک این امر باز محسوس‌تر خواهد شد.
در حوزه رود اردن نیز حکایت آب همچنان باقی است. رود اردن نیز به نوبه خود از حساسیت خاصی برخوردار است، ملک‌حسین پادشاه اردن در سال 1990 در نطقی می‌گوید «مسأله آب تنها موضوعی است که می‌تواند منجر به جنگ بین اردن و اسرائیل شود.»
حدود 25 تا 40 درصد منابع پایدار آب اسرائیل از کرانه باختری رود اردن استحصال می‌شود اسرائیل حدود 15 درصد بیش از سهم خود از منابع آب رود اردن استفاده می‌کند و افزون بر 50 میلیون مترمکعب سالیانه افزایش برداشت دارد. اردن با رشد جمعیت 4/3 درصد ظرف کمتر از 10 سال آتی 40 درصد افزایش مصرف آب خواهد داشت.
در حوزه رود نیل نیز وضعیت آسانتر از دو حوزه دیگر که ذکر آن رفت نیست. پطروس غالی وزیر خارجه پیشین مصر در سال 1989 در یک سخنرانی رسمی اظهار داشت، امنیت مصر در دست 8 کشور آفریقایی است که رود نیل از آنها می‌گذرد زیرا جمعیت قریب 60 میلیون نفری مصر به شدت وابسته به رودخانه مصر هستند که 85 درصد سرچشمه آن از اتیوپی منشاء می‌گیرد و مابقی آن از سرشاخه‌های دریاچه ویکتوریا و تانزانیا سرچشمه می‌گیرد و از خاک سودان نیز عبور می‌کند، علاوه بر مصر 8 کشور دیگر نیز در آب این رودخانه که بزرگترین رود جهان محسوب می‌شود مشترک هستند و صد البته هر یک شدت تقاضای افزایش سهم مصرف دارند.
می‌توان گفت چگونگی بهره‌برداری از منابع آب نیل، دجله و فرات و رود اردن و دیگر رودخانه‌های نسبتاً بزرگ در منطقه خاورمیانه پتانسیل‌های بسیار پرقدرتی برای ایجاد تنش و منازعات برون‌مرزی است.
در جهت جلوگیری و رفع تنش‌های روزافزون در مورد آب، دنیا ناچار است که به هدایتی یکپارچه بر منابع آب توجه کند و منابع آب کره زمین بایستی در قالب یک سازمان جهانی که همه کشورها در آن نماینده داشته و دخالت دارند اداره گردد. حقابه‌های سنتی جای خود را به حقابه‌های فعال داده و سرمایه‌گذاری‌های انجام شده و هماهنگ ملاک کار قرار گیرد.
برای رسیدن به این هدف، سازمانی فراگیر زیرنظر سازمان ملل متحد که در آن کشورها نقش فعال داشته باشند مناسب خواهد بود تا بتواند با استفاده بهینه و مناسب از امکانات محدود آب، از تنش‌های موجود بکاهد.
* پرسش: به نظر می‌رسد بررسی مفاد قطعنامه‌های کنفرانس «ریو» در مورد منابع آب این نکته را گوشزد می‌کند که در آینده نوعی مداخله‌جویی در حاکمیت کشورها بر منابع آب متعلق به خودشان توسط کشورهای قدرتمند پیش می‌آید، به ویژه اینکه اصطلاح مدیریت جمعی در این قطعنامه بارها تکرار شده است.
آیا با این عقیده موافق هستید در صورت امکان توضیح بیشتری در این باره دهید؟
** پاسخ: به طور کلی در شرایط کنونی که مرزهای اطلاع‌رسانی و ارتباطات جهانی برداشته شده و روابط و حدود ارتباطی کشورها و دخالت در امر حل‌وفصل منازعات، ایجاد کمکهای جمعی و گروهی برای مناطق حادثه دیده در جهان و... به صورت امری جهانی و فراتر از مرزهای یک یا چند کشور انجام می‌شود، به طور طبیعی زمینه کارهای گروهی و ایجاد تفکرات جمعی در اداره امور آب کشورها نیز امری بدیهی است.
همان‌گونه که در منازعات جهانی و حل‌وفصل این منازعات دیده می‌شود،‌ غالباً جای پای کشورهای قدرتمند در جهت دادن منازعات به نفع خود مشهود است. در منازعات مربوط به آب نیز این موضوع بعید نیست.
اما با توجه به اصل موضوع و اینکه وقتی نزاع بر سر منابع آب درمی‌گیرد، به طور طبیعی نیاز به داوری است که دارای تجربیات کارشناسی و دانش وسیع و اقتدار در این زمینه باشد، این امر از یک سازمان جهانی به خوبی برمی‌آید. از طرف دیگر چنانچه کشوری در داوری جهانی واقعاً به ناحق مغبون شده و جای پای بی‌عدالتی مشاهده گردد، در آن صورت می‌تواند به دادگاه صالحه بین‌المللی مراجعه کند.
مدیریت جمعی صرفاً در جهت رسیدگی به منازعات نیست، بلکه کمک به نحوه بهره‌برداری صحیح و حفظ منابع آب از آلودگی، ارتقاء کیفیت آب، استفاده مکرر از آب و ایجاد زمینه‌های انتقال دانش و تجربه و تکنولوژی تقریباً همخوان را در سطح جهان برعهده خواهد داشت.
* پرسش: آیا ایران با کشورهای همسایه منابع مشترک آب دارد؟ آیا ممکن است کشور ما در آینده با دشواریهایی در جهت تقسیم این منابع با همسایگان مواجه شود؟
** پاسخ: سالانه حجم عظیمی از آب از مرزهای کشورمان به خارج از مرزها تخلیه می‌شود و در مقابل حجم اندکی آب وارد می‌شود و در یک مقیاس کلی در طول مرزهای شرقی، جنوب و جنوب‌ غربی کشورمان میزان آب وارده به کشور به نسبت آب خروجی حدود یک هفدهم است.
در شمال و شمال غرب کشور نیز رودخانه‌های مشترک با کشورهای همجوار وجود دارد مجموعاً در حوالی مرزهای کشور حجم عمده‌ای از آب به شکل جریان‌های سطحی کنترل نشده از کشور خارج می‌شود.
خوشبختانه سرمایه‌‌گذاری‌های مناسب و برنامه‌های منظمی برای استفاده از این جریان سطحی در کشور صورت گرفته است، اما هنوز هم جای کار بسیاری وجود دارد.
منابع مشترک از هر نوع (نفت، گاز، آب) فطرتی تنش‌زا دارد و نیاز به همکاری و هماهنگی ذینفعان دارد. بنابراین در منابع آب نیز که یک منبع حیات‌بخش است پتانسیل ایجاد تنش وجود دارد. لازمه جلوگیری از هرگونه تنش احتمالی این است که برای منابع آب خود سرمایه‌گذاری کلانی انجام دهیم و با انجام سرمایه‌گذاری حقابه‌های سنتی خود را به صورت مدرن تثبیت کنیم.
اگرچه خوشبختانه زمینه تنش همسایگان کشور ما در این زمینه به نسبت دیگر نقاط جهان کم‌تر است، اما به هر حال وجود آن را نمی‌توان نادیده گرفت و بایستی با برنامه‌ریزی‌های صحیح و استفاده کامل از حقابه‌های خود زمینه‌های تنش احتمالی را از بین ببریم.