گذشته و آینده روابط مسکو ـ توکیو

میخائیل گورباچف رئیس‌جمهوری شوروی سه‌شنبه گذشته برای یک دیدار رسمی 4 روزه وارد توکیو شد. گورباچف اولین رئیس اتحاد شوروی است که از ژاپن دیدار می‌کند. مقام‌های سیاسی دو کشور امیدوارند که با این سفر دوران نوینی در روابط دو جانبه آغاز شود.
هم‌‌اکنون در توکیو امید برای حل و فصل اختلاف‌های ارضی بر سر تعیین مالکیت چهار جزیره شمالی ژاپن که از سال 1945 تاکنون در تصرف شوروی قرار داشته، ایجاد شده است.
گورباچف در ملاقاتی با «ایچیرو اوزاوا» دبیرکل وقت حزب لیبرال دموکرات ژاپن در ماه گذشته در مسکو، ‌ابراز علاقه کرد که با مقام‌های ژاپنی به بحث و تبادل نظر پردازد.
با توجه به ناآرامی‌های سیاسی و مشکلات عدیده اقتصادی که گورباچف هم‌اکنون با آنها دست بگریبان است، بطور حتم مشخص نیست که رهبر کرملین چه طرح جدیدی را به منظور بهبود مناسبات دو کشور در طول سفرش به توکیو، پیشنهاد کرد.
بر اساس برنامه‌هائی که برای این سفر تنظیم شد،‌ قرار بود گورباچف چهار دور مذاکره با «توشیکی کایفو» نخست‌وزیر ژاپن داشته باشد. علاوه بر آن، یک سخنرانی در مجلس این کشور ایراد و با گروهی از مقام‌های اقتصادی و روسای کمپانی‌های ژاپنی مذاکره کند.
اخبار توکیو حاکی است که «گورباچف» و «کایفو» علاوه بر مذاکره بر سر مالکیت چهار جزیره شمال ژاپن در رابطه با بهبود روابط اقتصادی بین دو کشور و همکاری‌های تجاری، تکنولوژیک و فرهنگی به بحث و تبادل نظر پرداختند.
صاحب‌نظران امر معتقدند که برای سر و سامان دادن به وضع اقتصادی شوروی، مسکو نیاز مبرمی به دریافت کمک‌های مالی کشورهای غربی دارد. از نظر مقام‌های کرملین، ژاپن منبع خوبی برای تامین نیازهای مالی شوروی است و بدون شک یکی از مهمترین دلائل سفر گورباچف به توکیو اخذ چنین کمک‌هائی است.
اختلاف ارضی بین شوروی و ژاپن
مهمترین مانعی که در طول 46 سال گذشته همواره سد راه گسترش روابط بین دو کشور بوده، مسأله جزایر مورد منازعه واقع در شمال هکایدو است. چهار جزیره هابومای، شیکوتان، کوناشیری و اتوروفو از سال 1945 یعنی بلافاصله بعد از جنگ جهانی دوم، در تصرف شوروی قرار داشته است. در این مدت ژاپن بطور مرتب درخواست استرداد این جزایر را که از نظر جغرافیائی و استراتژیکی از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند مطرح ساخته و امضای پیمان صلح بین دو کشور را منوط به حل اختلاف‌های ارضی دانسته است.
عدم موفقیت در حل و فصل مشکلات ارضی دو کشور،‌ ژاپن را از همکاری‌های جدی اقتصادی با شوروی و مذاکره پیرامون مسائل امنیتی آسیا و حوزه اقیانوس آرام تاکنون بازداشته است. دولتمردان توکیو همواره بر این عقیده بوده‌اند که مسائل سیاسی و اقتصادی را نمی‌توان منفک از یک دیگر حل و فصل کرد.
گفتنی است طبق اولین توافق مرزی بین ژاپن و شوروی که در سال 1855 به عمل آمد، حق حاکمیت جزایر هابومای، شیکوتان، کوناشیری و اتوروفو به ژاپن سپرده شد و روسیه تزاری کنترل جزایر کوریل واقع در شمال اتوروفو را برعهده گرفت. همزمان جزیره ساخالین که در غرب جزایر کوریل واقع شده، تحت نظارت و کنترل دو کشور در آمد. سپس در پیمانی که در سال 1875 منعقد شد، حاکمیت جزایر ساخالین به روسیه و قسمت شمالی جزایر کوریل به ژاپن انتقال یافت.
این حاکمیت تا اوت 1945 بدون هیچ تغییری باقی ماند تا آنکه در اوت 1945 بلافاصله پس از بمباران اتمی شهرهای ناکازاکی و هیروشیما توسط آمریکا، شوروی از موقع استفاده کرد و پیمان بیطرفی را که در سال 1941 با ژاپن منعقد کرده بود، لغو و به این کشور اعلام جنگ کرد.
شوروی متعاقباً جزایر کوریل، هابومای و شیکوتان را تصرف کرد. از نظر دولت ژاپن، جزایر اتوروفو و کوناشیری طبق معاهده 1875 جزو جزایر کوریل بوده و بر سر حق حاکمیت آن تا زمان جنگ جهانی دوم اختلاف نظری بین دو کشور وجود نداشته است.
در سال 1956 پس از آنکه شوروی و ژاپن یک اعلامیه مشترک مبنی بر عادی‌سازی روابط سیاسی را امضاء کردند، مسکو آمادگی خود را برای بازگرداندن دو جزیره هابومای و شیکوتان در مقابل عقد پیمان صلح اعلام کرد،‌ لیکن توکیو همچنان بر حق حاکمیت دو جزیره دیگر اصرار ورزیده و از عقد پیمان صلح سرباز زد.
تمدید معاهده امنیتی بین ژاپن و آمریکا در سال 1960 مقام‌های شوروی را بر آن داشت که نسبت به حق حاکمیت جزایر موضع سرسختانه‌تری اتخاذ کنند.
در سال 1973 «کاکوئی تاناکا» نخست‌وزیر وقت ژاپن به مسکو سفر کرد و با «برژنف» رئیس‌جمهوری شوروی ملاقات کرد. طبق اطلاعیه مشترکی که توسط سران دو کشور به امضاء رسید، به اختلاف‌های ارضی به عنوان مشکلاتی که از زمان جنگ جهانی دوم بین دو کشور حل نشده باقی مانده، ‌اشاره شد ولیکن طرف شوروی‌ بعدها وجود چنین مسأله‌ای را به کلی تکذیب کرد.
پس از روی کار آمدن گورباچف در سال 1985 و مطرح شدن سیاست‌های نوین در شوروی، مقام‌های سیاسی ژاپن به فکر بازپس‌گیری چهار جزیره یاد شده افتادند.
در سپتامبر 1988 گورباچف در سخنرانی مهمی که در کرانسویارسک سیبری ایراد کرد، به سیاست‌های جدید خود در قبال منطقه آسیا و اقیانوس آرام اشاره کرد و خواهان همکاری اقتصادی با کشورهای منطقه در توسعه سیبری و منطقه خاور دور شوروی شد.
وی در این سخنرانی با تاکید بر اهمیت نقش اقتصادی ژاپن در منطقه اظهار امیدواری کرد که توکیو در آینده به عنوان مهمترین شریک تجاری مسکو در آید.
مذاکره جدی بین مقام‌های دو کشور در سال 1988 در این زمینه آغاز شد. در دسامبر 1988 «شوارد نادزه» به توکیو مسافرت کرد و کمیته‌ای تشکیل شد که در رابطه با عقد پیمان صلح بین دو کشور به بحث و تبادل نظر پردازد.
در پاسخ به سفر وزیر امور خارجه شوروی «آنو» همتای ژاپنی وی در ماه مه 1989 به مسکو مسافرت کرده و توسعه روابط دو جانبه و امضای پیمان صلح را مشروط به حل مشکلات ارضی بین دو کشور دانست.
در ملاقات «اوزاوا» با «گورباچف» در 25 مارس 1991 پس از آنکه «اوزاوا» از وی خواست که حق حاکمیت ژاپن را بر چهار جزیره به رسمیت شناسد. گورباچف پاسخ داد که این از جمله مسائلی است که قصد دارد در رابطه با آن در حین سفر خود به توکیو با دولتمردان ژاپنی مذاکره کند.
پس از «الکساندر بسمر تنیخ» وزیر خارجه شوروی در اواخر مارس امسال به «توکیو» سفر کرد و به مقام‌های ژاپنی خاطرنشان ساخت که زمان آن فرا رسیده که شوروی در رابطه با اختلاف‌های ارضی خود با ژاپن تصمیم‌گیری کند.
شایان توجه است که در روز 10 آوریل 1991 «کایفو» نخست‌وزیر ژاپن رسما اعلام کرد، در صورتی که در طول سفر «گورباچف» به توکیو وی حق حاکمیت ژاپن به چهار جزیره را به رسمیت شناسد، مسکو می‌تواند در دو مرحله این چهار جزیره را به توکیو مسترد کند.
طبق این طرح ژاپن امیدوار است جزایر «هابومای» و «شیکوتان» را در هنگام سفر و دو جزیره دیگر را در زمانی که بعد تعیین خواهد شد، پس بگیرد.
گسترش روابط اقتصادی بین ژاپن و شوروی
روابط اقتصادی بین ژاپن و شوروی در دوران بعد از جنگ جهانی دوم به دلیل اختلاف‌های ارضی فی‌مابین رشد چندانی نیافته است. در حالیکه دولتمردان ژاپنی تاکید می‌ورزند که پیش از آغاز پروژه‌های مشترک بین دو کشور، می‌باید مساله استرداد 4 جزیره شمالی ژاپن حل و فصل شود. شوروی‌ها معتقدند که می‌توان قبل از حل و فصل اختلاف‌های ارضی، روابط بازرگانی دوجانبه را افزایش داد.
طبق آمار موجود، در حال حاضر ژاپن سومین شریک تجاری شوروی پس از آلمان و فنلاند است. مبادلات تجاری دوجانبه در سال 1990 به 9/5 میلیارد دلار بالغ شد که این رقم معادل تبادلات بازرگانی توکیو با کشورهای کوچکی چون سوئیس و یا هلند است.
دولتمردان کرملین برای سر و سامان دادن به وضع آشفته اقتصادی شوروی مایلند از کمک‌های مالی و تکنولوژیک ژاپن بهره‌مند شوند. توسعه منابع طبیعی قسمت خاور دور شوروی، یافتن راه‌هائی برای بکارگیری تکنولوژی نظامی در صنایع ماهیگیری و اکتشافات فضائی، از جمله رشته‌هائی است که مسکو مشتاق جذب مساعدت کمپانی‌های ژاپنی است.
شوروی نیاز مبرمی به توسعه منابع نفتی منطقه خاور دور خود دارد، زیرا پیش‌بینی می‌شود این قسمت در اواسط دهه 1990 به دلیل عقب‌افتادگی صنایع نفتی این کشور با کمبود شدید انرژی روبرو شود. توسعه منابع نفت و گاز در اطراف جزیره ساخالین از جمله پروژه‌های عظیمی است که به دلیل کمبود بودجه و عقب‌افتادگی تکنولوژی در شوروی، سالیان دراز به تعویق افتاده است.
گفتنی است، احداث سکوی نفتی در اطراف این جزیره به دلیل یخ‌های غول‌پیکر شناور در زمستان، مستلزم هزینه گزاف و تکنولوژی بسیار پیشرفته‌ای است. صاحب‌نظران امر پیش‌بینی می‌کنند که رهبر شوروی در حین سفر به توکیو، برای اجرای این پروژه درخواست اخذ 55/2 میلیار دلار وام کم‌بهره از بانک نیمه دولتی صادرات و واردات ژاپن خواهد کرد.
دورنمائی از آینده
معضلات عظیم اقتصادی شوروی و اثرات سوء آن در عرصه سیاسی این کشور، ‌گورباچف را بر‌ آن داشته که با نزدیک شدن به کشورهای پیشرفته آسیائی و اقیانوس آرام، تلاش کند که طرح‌های عمرانی مشترکی را با آنها راه‌اندازی کرده و بر مشکلات اقتصادی فائق آید.
بدلیل آنکه 80 درصد کل منابع انرژی شوروی در منطقه سیبری واقع شده، مسکو به شدت نیازمند گسترش صنایع آن منطقه غنی و استفاده از انرژی موجود در محل و همچنین انتقال انرژی به قسمت‌های صنعتی واقع در غرب این کشور است.
در این راستا رهبر کرملین در عرض 6 سال زمامداری خود تلاش کرده که مخاصمه‌های دیرینه خود را با چین حل و فصل کرده، با کره جنوبی رابطه سیاسی برقرار کرده و درصدد توسعه مناسبات سیاسی اقتصادی با ژاپن برآید.
«میخائیل گورباچف» در دیدار رسمی و تاریخی خود از پکن در ماه مه 1989 به مخاصمه‌های 30 ساله بین دو کشور خاتمه داد و با انتشار بیانیه مشترک بر اصل همزیستی مسالمت‌آمیز در روابط دوجانبه تاکید کرد. مضافا آن که روابط کامل سیاسی بین کرملین و سئول در سه ماه پیش آغاز شد و هم‌اکنون رابطه تجاری بین دو کشور در حال افزایش است. در این راستا کره جنوبی اخیرا مبلغ 3 میلیارد دلار اعتبار به مسکو اعطا کرد.
بدیهی است به دلیل وضع مناسب‌تر ژاپن نسبت به چین و کره جنوبی از نظر سطح امکانات پولی و تکنولوژیک، مسکو تمایل بیشتری دارد که با توکیو مناسبات تجاری خود را توسعه دهد. ولیکن علیرغم درخواست مکرر مقام‌های کرملین از شرکت‌های ژاپنی برای همکاری در پروژه‌های عمرانی بزرگ آنها در راستای سیاست‌های دولت این کشور تاکنون قدم عمده‌ای در این زمینه برنداشته و شروع طرح‌های مشترک را منوط به حل مشکلات ارضی بین دو کشور کرده‌اند. آنچه مسلم است سفر آتی «میخائیل گورباچف» به توکیو آغازگر روابط نوین بین دو کشور خواهد بود ولیکن بنظر نمی‌رسد به دلیل وجود اختلاف‌ها در ساختار اقتصادی دو کشور، تحول عمده‌ای در روابط تجاری و اقتصادی دو کشور ایجاد شود.
مضافا آن که برخی از مدیران اقتصادی ژاپن سرمایه‌گذاری را در شرایط بی‌ثبات اقتصادی و سیاسی فعلی شوروی صلاح ندیده و پیش‌بینی می‌کنند که میزان تولیدات صنعتی به ویژه نفت این کشور در حال تنزل بوده و احتمالا شوروی در سال‌های 1993 تا 1994 به یک واردکننده نفت تبدیل خواهد شد.
چنانچه اختلاف‌های ارضی دو کشور حل و فصل شود، روابط اقتصادی دو جانبه به طور چشمگیری رشد خواهد کرد و در نتیجه قرار گرفتن امکانات مالی بالقوه و تکنولوژی بسیار پیشرفته ژاپن در خدمت منابع عظیم و دست نخورده زیرزمینی سیبری، شکوفائی اقتصادی برای این منطقه بهمراه خواهد‌ آورد.