نگاه روسیه به خاورمیانه

مترجم: محمد حسنلو
عقد قراردادی بی‌سابقه بین بخش‌های انرژی کشورهای روسیه (بزرگترین صادرکننده نفت غیر عضو سازمان اوپک) و عربستان سعودی (که حدود 30 درصد ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد) و تجدید روابط دو کشور، امیدواری بسیاری را برای کنترل هرچه بیشتر منابع هیدروکربنی جهان به وجود آورده است. با گسترش روابط بین دو کشور، علاوه بر اینکه روسیه بر توان اقتصادی خود می‌افزاید، می‌تواند به همراه عربستان تأثیر بسزایی در بازارهای نفتی جهان داشته باشد.
"لوک اویل" یکی از بزرگترین شرکت‌های نفتی روسیه و اولین شرکت نفتی این کشور است که فرصت سرمایه‌گذاری و فعالیت در عربستان سعودی را به دست آورده است. ماه گذشته این شرکت براساس قراردادی با دولت عربستان، ملزم به توسعه بخشی از یک میدان گازی در مرکز کشور شده است، در ضمن توافقی 40 ساله بین این شرکت و دولت عربستان برای توسعه و استخراج منابع گاز این کشور صورت گرفته و قراردادی در ماه مارس سال جاری بین دو طرف منعقد خواهد شد. لوک اویل در نظر دارد بیش از 200 میلیون دلار در این پروژه سرمایه‌گذاری کند.
در زمان سلطه اتحاد جماهیر شوروی این کشور چندان از سرمایه‌گذاری و فعالیت در عربستان و در کل، کشورهای مسلمان‌نشین استقبال نمی‌کرد. ولی زمان کنونی می‌تواند مبدأ وقایع جدیدی در روابط بین دو منطقه باشد. قراردادها و توافق‌ها بین روسیه و عربستان سعودی خبر از افزایش نقش و قدرت روسیه در بازارهای جهانی و گسترش روابط بین دو کشور تولید و صادرکننده نفت جهان می‌دهد. یکی از نقاط عطف روابط روسیه و عربستان را می‌توان سفر ولیعهد عربستان، عبدالعزیز، به روسیه در ماه سپتامبر سال گذشته ذکر کرد.
در این سفر دو طرف بر حفظ ثبات و تعادل در بازارهای جهانی و قیمت‌های نفت و نیز نیاز به همکاری‌های متقابل در سیاست‌های نفتی تأکید ورزیدند. در این ملاقات مقامات رسمی دو کشور قراردادی 5 ساله به ارزش 25 میلیارد دلار در بخش‌های نفت و گاز منعقد کردند.
شرکت نفتی لوک اویل پروژه‌های دیگری را در منطقه خاورمیانه و در کشورهایی مثل مصر و عراق دنبال می‌کند. این شرکت هنوز هم درصدد توسعه حوزه‌های نفتی کرانه غربی در عراق که یکی از بزرگترین حوزه‌های نفتی جهان است، می‌باشد. در سال 1997 قراردادی به ارزش 20 میلیارد دلار به مدت 23 سال بین لوک اویل و دولت عراق مبنی بر توسعه حوزه‌های نفتی کرانه غربی منعقد شد. طی این قرارداد شرکت نفتی روسی متعهد به گسترش ذخایر این حوزه نفتی تا حدود هفت تا هشت میلیارد بشکه شد. تحریم‌های اقتصادی سازمان ملل علیه رژیم صدام‌حسین مانع از فعالیت مؤثر شرکت روسی می‌شد. اگرچه دولت عراق این قرارداد را در ماه فوریه سال 2003 چندی قبل از حمله نظامی آمریکا به حالت تعلیق درآورد ولی شرکت لوک اویل هنوز هم برای از سر گرفتن مذاکرات در این حوزه‌های نفتی پافشاری می‌کند.
گذشته از مسائل دیگر، در حال حاضر شرکت در گسترش و توسعه منابع نفتی عراق به یکی از عوامل مهم در اقتصاد و سیاست‌های تجاری مسکو تبدیل شده است. ماه گذشته روسیه اعلام کرد که حاضر است در قبال مشارکت و سرمایه‌گذاری در بازسازی عراق از بدهی‌های این کشور به روسیه چشم‌پوشی کند. پوتین رئیس‌جمهور روسیه اعلام داشت که این کشور حاضر است حدود چهار میلیارد دلار در عراق سرمایه‌گذاری کند.
لوک اویل تنها شرکت نفتی روسی نیست که به‌ طور گسترده در خاورمیانه سرمایه‌گذاری کرده است. اوایل ماه جاری، شرکت نفتی تاتنفت ششمین تولیدکننده بزرگ نفت روسیه در جریان خصوصی‌سازی پالایشگاه نفت توپراش ترکیه بخش اعظم سهام این مجموعه را خریداری کرد. در حقیقت شرکت روسی از طریق خریداری سهام توپراش سعی در احیای موقعیت گذشته خود در عراق دارد. چرا که اوایل سال جاری، توپراش اعلام داشت که قصد دارد 11 تا 7/14 میلیون بشکه نفت خام عراق را در سال 2004 خریداری کند و این میزان با بازگشایی خط لوله کرکوک به ترکیه به 4/29 تا 7/36 میلیون بشکه در سال خواهد رسید.
توپراش قبل از جنگ عراق سالانه حدود 4/29 تا 1/44 میلیون بشکه نفت از عراق خریداری می‌کرد. قبل از جنگ عراق شرکت تاتنفت تحت برنامه نفت در مقابل غذای سازمان ملل در این کشور فعالیت می‌کرد. این شرکت قراردادهایی با دولت سابق مبنی بر حفر 33 حلقه چاه در حوزه‌های نفتی کرکوک و 45 حلقه چاه در حوزه‌های نفتی بای‌حسن در شمال عراق منعقد کرده بود و قصد دارد این قراردادها را مجدداً به جریان اندازد. در حال حاضر واشنگتن از مداخلات شرکت‌های روسی در پروژه‌های نفتی این کشور ممانعت به عمل می‌آورد. به هر حال شرکت‌های نفتی روسی باید تا تشکیل یک دولت مستقل در عراق برای بازبینی این قراردادها انتظار بکشند.
با وجود اهمیت موقعیت روسیه به عنوان تولید و صادرکننده نفت، این کشور همواره از پیوستن به سازمان اوپک خودداری کرده است. علاوه بر این شرکت‌های روسی به خصوص لوک اویل در تلاش برای حفظ تعادل در رقابت برای سرمایه‌گذاری در منطقه خاورمیانه، با شرکت‌های آمریکایی قراردادهای اقتصادی و همکاری‌های متقابل دارند. هفته گذشته لوک اویل اعلام کرد که 795 جایگاه گازرسانی به مبلغ 266 میلیون دلار از شرکت آمریکایی "کونوکو فیلیپس" اجاره کرده است. این شبکه در مناطق نیوجرسی و پنسیلوانیا موجب گسترش بازارهای شرکت لوک اویل در مناطق شمالی ایالات متحده خواهد شد. لوک اویل در سال 2000 جایگاه‌های سوخت‌رسانی شرکت "گتی" را نیز خریداری کرده بود. در حال حاضر لوک اویل مالک بیش از 4700 جایگاه گازرسانی در سراسر جهان است که 2000 جایگاه در ایالات متحده قرار دارد.
لوک اویل در حال حاضر نقش مهمی در بازارهای جهانی نفت خام ایفا می‌کند. در سال 2003 این شرکت حدود 600 میلیون بشکه نفت خام تولید و 7/275 میلیون بشکه را صادر کرد. هم‌اکنون این شرکت در نظر دارد تا سال 2012 تولید سالانه خود را به 808 میلیون بشکه برساند.
به ‌طور کلی با گسترش بازارهای جدید، پروژه‌‌‌های نفتی لوک اویل در شمال غربی روسیه افزایش خواهد یافت. وجود شبکه جایگاه‌های سوخت‌رسانی در ایالات متحده متعلق به شرکت‌های روسی بازارهای این شرکت‌ها را در ایالات متحده تضمین می‌کند.
با افزایش روزافزون تولید و صادرات نفت خام روسیه، این کشور بیش از گذشته توجه خود را بر شرایط و وضعیت خاورمیانه متمرکز کرده است. صادرات نفت روسیه در سال گذشته حدود 4/8 میلیون بشکه در روز بود که این میزان 11 درصد بیش از میزان صادرات سال 2002 است. به هر حال روسیه در نظر دارد تولید نفت خام خود را تا سال 2004 به 430 تا 450 میلیون تن برساند. به ‌طور کلی طی دو سال گذشته روسیه با افزایش تولید خود تأثیر بسزایی در بازارهای جهانی گذاشته است. این روند دلالت بر آن دارد که روسیه با نیم‌نگاهی به خاورمیانه درصدد تبدیل این منطقه به یک مهره مهم در بازارهای نفتی جهان است.