جنبش اسلامی سودان (بخش چهارم)

ش-کسرائی
درگذشت مهدی در سودان
مهدی اندکی پس از فتح خارطوم درگذشت و رهبری قیام به مرد شماره 2 فرقه وی واگذار شد که عنوان خلیفه اختیار کرده بود. دولت مهدی مجبور بود با دشمنان خارجی خود به مبارزه‌ای دائمی بپردازد، جنگ با ارتش انگلیس- مصر که هنوز در نواحی سوکین و «وادی حلفا» را در دست داشت از 1885 تا 1886 (1264-1265 هـ) ادامه داشت. در فاصله 1887 و 1889 (1266-1268 هـ) مهدیون با پادشاهان اتیوپی در شرق و با سلطان دارفو در غرب می‌جنگیدند. در سال 1981 (1270 هـ) آنها مجبور شدند با ارتش انگلیس و مصر در ساحل دریای سرخ و شورشیان در «کر دوفان» و «دارفور» بجنگند.
شکست نیروهای مهدی
در سال 1986 (1275 هـ) مبارزه دولت مهدی با دول اروپایی وارد مرحله حساسی شد. در همین سال بریتانیا و فرانسه وارد عملیات مستقیم علیه دولت مهدی گردیدند. بریتانیا نیروهای خود را از شمال به فرماندهی «کیچز» و فرانسه از غرب به فرماندهی «مارشان» وارد صحنه نبرد کردند.
روز 10 ژوئیه 1898 (1277 هـ) مارشان به «فاشودا» رسید و در آنجا متوقف شد. روز 2 سپتامبر کیچز وارد «ام درمان» پایتخت حکومت مهدی شد. در آنجا نبردی تعیین کننده میان نیروهای انگلیس و مصر علیه مهدیون درگرفت. در این نبرد کیچز برای اولین بار از مسلسل استفاده کرد. مهدیون که به تفنگ‌های کهنه و نیزه و خنجر مسلح بودند با روحیه‌ای محکم پیش میرفتند و به مرگ بی‌اعتنا بودند. بیش از 20 هزار نفر از آنان در جنگ کشته شدند. در نتیجه، ارتش مهدیون به شکست کامل دچار شد و بقایای آن بسوی غرب و داخل «کردوفان» عقب نشستند. در آن هنگام «کیچز» آنها را تعقیب نکرد ولی نیروهای خود را به شتاب به سوی جنوب روانه ساخت و روز 19 سپامبر 1889 (1277 هـ) وی به سوی فاشودا (کدوک کنونی) پیش‌روی نمود.
بدین ترتیب بود که قیام هفده ساله مهدی که اولین قیام اسلامی در سودان بود با شکست مواجه شد و نیروهای خارجی همچنان سرزمین سودان را به اشغال خود در آوردند ولی مردم مسلمان سودان به مبارزات خود علیه اشغالگران انگلیسی و مصری ادامه دادند تا اینکه سودان در سال 1334 به استقلال کامل دست یافت.
جنبش اسلامی در سودان
جنبش اسلامی در سودان در سال 1948 (1327 هـ) فعالیت خود را آغاز کرد. این جنبش فعالیت خود را در موسسات آموزشی شروع کرد و تا حد زیادی عکس‌العملی نسبت به کمونیسم و لائیک بود.(1) برخی از دانشجویان سودانی برای تحصیل به مصر عزیمت می‌کردند و در مصر با افکار اخوان المسلمین آشنا می‌شدند و پس از بازگشت از مصر با خود اندیشه‌های اخوان المسلمین را می‌آوردند جنبش اسلامی از فعالیت موسسات آموزشی و دانشجویان سودانی بوجود آمد. جنبش اسلامی سودان که از سوی گروهی از روشنفکران پایه‌گذاری شد فشارهایی به احزاب سیاسی وارد کرد تا قانون اساسی اسلامی را در سودان بمورد اجرا بگذارند.
جنبش اسلامی، جوانان را با اندیشه‌های اسلامی آشنا ساخت و این حرکت تا سال 1964 (1343 هـ) پس از انقلاب اکتبر که در آن حکومت ژنرال عبود سرنگون گردید ادامه یافت. این جنبش به حیات خود ادامه داد تا اینکه نجات ملی ابعاد تازه‌ای به این جنبش بخشید.
دکتر حسن الترابی یکی از رهبران جنبش اسلامی در سودان معتقد است که بیداری اسلامی در سودان تفسیر مجدد از اسلام بر اساس مقتضیات زمان و دنیای معاصر است. این بیداری در واقع یک حرکت تجدیدی است و اصلاح اسلام نیست.
دکتر ترابی می‌گوید که جنبش اسلامی در سودان تنها یک جنبش سیاسی نیست بلکه یک جنبش مذهبی است که تربیت افراد را بعهده دارد. وی در مورد این نکته که جنبش اسلامی مخالف دمکراسی است توضیح میدهد که در اسلام سیاست یک عمل اخلاقی است، و جنبش اسلامی یک پدیده مردمی و توده‌ای و بسیار دمکراتیک است.
به عقیده الترابی جنبش اسلامی در سودان انتخابات برگزار می‌کند و رهبر جنبش انتخاب میشود. در جنبش اسلامی خانواده حاکم وجود ندارد، اسلام از حکومت مطلقه و خانواده حاکم و قدرت فردی اجتناب می‌ورزد.(2)
تاسیس حرکت اخوان المسلمین در سودان
در سال 1928(1307 هـ) حرکت اخوان المسلمین در مصر توسط حسن البنا پایه‌گذاری شد. این حرکت در مدت کوتاهی فعالیت خود را به کشورهای عربی دیگر از جمله فلسطین، سوریه، لبنان و عراق منتقل کرد. بعلت مجاورت سودان با مصر، حرکت اخوان المسلمین در دهه 1940 در سودان تاسیس گردید. صادق المهدی یکی از شخصیتهای سیاسی سودان در کتاب رساله الاستقلال سال 1946 (1325 هـ) را سال تاسیس شعبه اخوان المسلمین در سودان اعلام کرده و مینویسد یکی از رهبران اخوان المسلمین مصر به نام «عبدالحکیم عابدین» در سال 1946 به سودان آمد و شعبه این حرکت اسلامی را در سودان به رهبری «علی طالب الله» تاسیس کرد. صادق المهدی در کتاب خود در مورد تاسیس حرکت اسلامی دیگر در سودان مینویسد:
«در دانشگاه خارطوم حرکت دیگری به نام «حرکت افرادی اسلامی به رهبری برادرانی چون بابک کرار، ادم فضل‌الله، محمد یوسف و محمد جعفر سخیت و دیگران به وجود آمد.»(3)
نظر محمد احمد محقق سودانی با صادق المهدی یکسان نیست بلکه وی آغاز این حرکت را به سال 1944 (1323 هـ) یعنی دو سال پیش از تاریخ مورد نظر صادق المهدی مربوط می‌داند و آمدن دو اخوانی مصری در سال 1946 (1323 هـ) به سودان را سرآغاز توسعه فعالیت این حرکت در سودان می‌داند آنها توانستند علاوه بر «ام‌درمان» و خارطوم در 25 شهر و منطقه دیگر سودان شعبه‌هایی را باز کنند.(4)
در سالهای 1950 (1329) حرکت »انصار السنه المحمدیه» در شهر «ام درمان» تاسیس شد که اساسنامه آن بر مبنای نشر دعوت اسلامی صحیح تنظیم شده بود. جمعیت اسلامی دیگری هم بود که «حزب‌الله» نام داشت.
اعدام دسته‌جمعی سران اخوان‌المسلمین مصر به اتهام دست داشتن در طرح ترور جمال عبدالناصر در 26 اکتبر 1954 (1333 هـ) و زندانی شدن بسیاری از اعضای این گروه باعث شد که اخوان‌المسلمین سودان تظاهراتی در شهرهای مختلف سودان به راه انداخته و مراسم نماز غائب بر ارواح شهدای اخوان مصر در سودان برگزار کنند.(5)
در سالهای پس از این واقعه، که مرکزیت اخوان مصر به سوریه انتقال یافت، «الرشید الطاهر» بریاست اخوان‌المسلمین سودان برگزیده شد. اعضای اخوان‌المسلمین سودان قانون اساسی اسلامی برای سودان در هفت بخش تنظیم کردند.