گفت‌و‌گوی فرهنگ‌ها موجب کاهش تعصبات می‌شود

 نخستین جلسه نشست‌های گفت و گوی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها با حضور«اسقف رمزی گرمو» اسقف اعظم کلیسای آشوری کلدانی کاتولیک در ایران، «دکتر مصطفی محقق داماد» استاد حوزه و دانشگاه و پژوهشگر،«مهندس پدرام سروش پور» از موبدان زرتشتی و «مهندس آرش آبایی» از نمایندگان دینی کلیمیان برگزار شد.

به گزارش ایسنا، در ابتدای این میزگرد، اسقف «رمزی گرمو» با تشکر از برگزاری چنین جلسه‌ای در مورد ضرورت گفت و گوی ادیان اظهار داشت: موضوع چنین جلسه‌ای بسیار مهم است و این بدان دلیل است که دین از قدیمی‌ترین پدیده‌های بشری است.

وی گفت: انسان‌ها از بدو پیدایش همواره در مورد زندگی، اینکه از کجا آمده‌اند، حقیقت مرگ و پس از آن و از این قبیل امور، سوالاتی کرده‌اند که این سوالات کاشف از آن است که انسان‌ها به دنبال هدف و مقصدی معین هستند که البته دین به آنان پاسخ گفته است.

رمزی گرمو گفت: دین از جمله اموری است که از زندگی انسان تفکیک ناپذیر است، حتی اگر امروزه کسانی در ظاهر می‌گویند ما به دینی اعتقاد نداریم در عین حال به امری وابسته هستند و حس دینی خود را به نحوی ارضا می‌کنند.

بین ادیان اشتراکات فراوانی وجود دارد

وی با اشاره به تعامل میان ادیان آسمانی خاطرنشان کرد: خوشبختانه بین ادیان اشتراکات فراوانی وجود دارد و بنابراین پیروان ادیان وظیفه دارند چنین مشترکاتی را بشناسند و از آن در راه خدمت به بشریت که تشنه معنویت است، استفاده کنند.

گرمو ادامه داد: مشکل اول جهان ما هیچ‌کدام از گزینه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیست بلکه مشکل امروز جهان، مشکل معنوی است. هر جا که معنویت در زندگی حاکم نباشد، تمامی مشکلات ایجاد می‌شود.

وی با اشاره به اینکه هر یک از ادیان آسمانی دارای ارزش‌های فاخر معنوی است، اضافه کرد: خوب است از این ارزش‌ها جهت پر کردن خلاء امروز جهان که در اقصی نقاط آن خلاء معنوی است، استفاده کنیم.

اسقف اعظم کلیسای آشوری کلدانی کاتولیک در ایران افزود: به نظر می‌رسد گفت‌وگوی ادیان زمانی به ثمر خواهد نشست که اختلافات ادیان را شناخته و حرمت آن را نگه داریم. یکی از موانع بزرگ شروع گفت‌وگو، نگاه توهین آمیز و تحقیر آلود به ادیان دیگران است.

رمزی گرمو گفت: امروز یکی از موانع بزرگ برای شروع گفت‌وگو و به ثمر نشستن آن، نگاه توهین‌آمیز و تحقیر آلود به ادیان دیگران است و تا زمانی که چنین دیدگاهی زدوده نشود امیدی برای پیشرفت یا تحقیق گفت‌وگو نخواهد بود.

وی گفت‌وگوی دینی را از آن جهت که با اعتقادات و عمق وجدان انسانی سروکار دارد، حساس توصیف کرد و گفت: هدف گفت‌وگو نباید باطل کردن معتقدات طرف مقابل باشد بلکه ورود در وادی گفت‌وگو باید برای شناخت بهتر یکدیگر و درک و احترام متقابل صورت گیرد.

در ادامه میزگرد درباره ملزومات گفت‌وگوی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، موبد پدرام سروش پور از موبدان زرتشتی به ضرورت بحث گفت‌و گوی میان ادیان پرداخت و اظهار داشت: امروزه چنین بحثی از نیازهای مهم است و اگر چه دیر به این بحث پرداخته‌ایم اما هر زمان بدان بپردازیم، ارزش دارد. موضوع مشخص، این است که تمامی ادیان الهی دارای سه بعد حقیقت، شریعت و طریقت هستند و این سه، مشترک میان تمام ادیان است.

موبد سروش‌پور در تشریح هر یک از ابعاد سه‌گانه ابراز داشت: بعد حقیقت یک دین، بعد ماورایی آن و غایتی است که از دین معرفی شده است و پیامبران اولین کسانی بودند که این امر را دریافتند خصوصیت این بعد، آن است که نه اکتسابی است و نه هیچ‌کس می‌تواند آن را به دیگری انتقال دهد.

وی ادامه داد: بعد طریقت برون مایه‌های فکری و پایه‌های دین تعریف شده که توسط پیامبران به طور خالص ارائه شده است. بعد شریعت نیز بعد جامعه شناختی دین است که به مرور زمان و تحت تحولات جامعه، تأثیر می‌پذیرد. طریقت ادیان ثابت است ولی شریعت با مردم سرو کار داشته و پویایی، ذات آن است.

حقیقت و جوهره تمامی ادیان یکی است

مشترکات ادیان آنقدر زیاد است که می‌توانیم با بزرگ کردن آن، حرکتی مناسب در جهت صلح داشته باشیم.

سروش پور، موفقیت بحث در گفت‌وگوی ادیان را مستلزم پرداختن جداگانه به هر یک از این سه بعد دانست و گفت: قریب به یقین می‌رود که حقیقت و جوهره تمامی ادیان یکی است و به یک نقطه می‌رسد، زیرا مقوله‌های توحید و نبوت و معاد امر مشترک میان تمام ادیان است.

وی گفت: به نظر می‌آید مشترکات ادیان آنقدر زیاد است که ما می‌توانیم آن را بزرگ کرده و بدون اینکه بخواهیم اختلافات ادیان را پر رنگ کنیم، حرکت مناسب در جهت صلح و منفعت داشته باشیم.

سروش‌پور در تشریح خصوصیات دین زرتشت گفت: ما مساله‌ای به نام «اشا= راستی» در دینمان داریم که متبلور کننده برون مایه فکری زرتشت است و بر این اساس باورمان این است که هر انسان سربازی برای اهورا مزدا در جهت گسترانیدن نیکی روی زمین و محو بدی‌ها خلق شده است، البته نابود کردن بدی مد نظر نیست بلکه باید نیکی‌ها چنان گسترانیده شوند که بدی‌ها به خودی خود محو شوند.

وی تصریح کرد: خدایی که زرتشت تعریف می‌کند «اهورامزدا» نام دارد؛ اهورا به معنی هستی بخش و مزدا به معنی دانای بزرگ. نماد اهورایی خداوند روی زمین «اشا» و نماد مزدایی خدا« و هومن» است یعنی اندیشه نیکی که در وجود هر انسان به ودیعت گذاشته شده است. پس انسان موظف است با اندیشه خود راه «اشا» را پیدا کرده و در جهت آن حرکت کند و این هدف زندگی انسان روی زمین است.

سروش‌پور خاطرنشان کرد: ما در نیایش‌های خود می‌گوییم «همازوربیم همازور همااشوبیم، یعنی با یکدیگر هم‌زورباشیم، یگانه باشیم با تمام اشوهای جهان» که در چنین نیایش‌هایی هرگز نامی از ایرانی و زرتشتی نبرده‌ایم بلکه انسانیت انسان فارغ از هر دین مد نظر بوده است.

وی، با اشاره به «اوستا» کتاب مقدس زرتشتیان گفت: این کتاب بعدها از روی «گات‌ها» شکل گرفته و بعد شریعت ما را تشکیل داده است. در طول تاریخ ایران در مرکز تهاجم تمام تمدن‌ها قرار داشته ولی زرتشتیان با فرهنگ خود همه آنها را تحت تأثیر قرار داده‌اند.

ماهیت اختلافات و تنش‌های دینی در گذشته و حال متفاوت است

گفت‌وگو میان ادیان به لحاظ انطباق فضاهای دین سنتی با واقعیات امروزی و درک ماهیت تنش‌ها ضرورت دارد.

در ادامه این میزگرد، مهندس «آرش آبایی» از نمایندگان دینی کلیمیان اظهار داشت: ما قبل از اینکه در مورد ضرورت گفت‌وگوی ادیان بحث کنیم، باید بررسی کنیم و ببینیم چرا امروزه به این فکر افتاده‌ایم؟

وی‌گفت: تا چندی پیش متولیان و عالمان دینی اکثراً امور و روند تحولات جامعه را در دست داشتند ولی با روند نزدیک به جهانی شدن و به خصوص دوران روشنگری که در شرق دیرتر از غرب اتفاق افتاد، انسان‌ها متوجه شدند برخی عالمان سنتی یک نوع تقدس پیامبر‌گونه پیدا کرده و بر این جهت اشتباه آنان حقیقت فرض شده و در نتیجه جامعه عقب نگه داشته شده است. به طور کلی در فضای دین و علم دو روند مخالف یکدیگر مشاهده می‌شود: در علم، هر چه جلوتر می‌رویم، نسل‌های بعدی آگاه‌تر و عالم‌تر هستند و نسبت به گذشتگان خود از کمال بیشتری برخوردارند اما در فضای دین سنتی، گذشتگان از کمال و تقدس بیشتری برخوردارند و با حرکت به سوی آینده، انسان از منابع اولیه آگاهی دینی دور می‌شود. حاصل این تفکر آن شد که هرگونه تردید در افکار و رفتار علمای دین معادل سست ایمانی تعبیر شد و چه بسا متولیان دینی که با ورود به جهان امروز، همچنان بر روش‌ها و افکار گذشتگان که سنخیتی با فضای نوین ندارند، پای می‌فشارند.

این نماینده دینی کلیمیان خاطر نشان کرد: این روند سنتی و کم‌اندیشی گذشتگان سبب شد که آیندگان گسستی میان دین و عرصه‌های اجتماعی احساس کنند و در این دوراهی، یافته‌های علمی و عقلانی خود را بر آموزه‌های دین سنتی ترجیح دهند.

وی، نتیجه چنین روندی را کنار گذاشته شدن رهبران دینی برشمرد و گفت: با تغییر رفتارهای انسان معاصر، متولیان دینی نیز به فکر جبران عقب‌ماندگی‌های خویش افتادند و با توجه به واقعیات موجود، سعی کردند باورهای قدیمی خود را تغییر داده و به روز کنند.

آبایی اضافه کرد: ماهیت اختلافات و تنش‌های دینی در گذشته و حال متفاوت است. در گذشته حاکمان و متولیان دینی درصدد افزایش پیروان و گسترش مرزهای حاکمیت دینی خود از هر طریق( حتی جنگ) بودند، ولی امروزه همان‌گونه که مرزهای کشورها توسط سازمان ملل تثبیت شده و کمتر حاکمی دیگر در فکر کشورگشایی است، افزایش تعداد پیروان یک دین خاص نیز از موضوعیت افتاده است. امروزه اختلافات دینی- به خصوص از ناحیه اصولگرایان افراطی- بهانه‌ای است برای کسب قدرت اجتماعی یا جبران ظلم‌های وارده بر قشرهای خاص جامعه. بنابراین گفت‌وگو میان ادیان از دو جهت ضرورت پیدا کرده است؛ اول، انطباق فضاهای دین سنتی با واقعیات و ضرورت‌های امروزی و دوم، درک ماهیت تنش‌های ناشی از اختلاف ادیان و تلاش برای کاهش آنها. از این رو لازم است متولیان دینی در این فضا وارد عرصه شوند و جایگاه مناسب خود را پیدا کنند.

منشاء اختلافات دینی توسط ملت‌هایی ایجاد شده که دین خود را با سنن قومی و برون دینی آمیخته‌اند.

برای سلام و آشتی میان ادیان باید آموزه‌های واقعی ادیان را معیار قرار دهیم

در ادامه این میزگرد آیت الله دکتر «سید مصطفی محقق داماد» درباره ضرورت گفت‌وگوی میان پیروان ادیان آسمانی اظهار داشت: من معتقدم نگاه به ادیان در دو دیدگاه صورت می‌گیرد یک دیدگاه نگاه به واقعیات دین و نگاه کلامی است، یعنی اینکه این دین از کجا آمده است، پیامبرش که بوده و تعلیماتش چیست و دیدگاه دوم، نگاهی تاریخی است که این دین در چه جامعه‌ای رشد کرده و در میان چه اقوام و چه تمدنی پیشرفت کرده است.

محقق داماد گفت: من عقیده دارم نظام اختلاف میان ادیان در قسم دوم، شکل گرفته و اینکه می‌گوییم ادیان با هم اختلاف ندارند مربوط به قسمت اول است یعنی اینکه ادیان، اختلاف کلامی با یکدیگر ندارند.

وی ادامه داد: عدم اختلاف کلامی میان ادیان آسمانی، ادعای قرآن مجید است که می‌گوید اساس دین اسلام، فرقی با اساس ادیان آسمانی دیگر ندارد.

محقق داماد با بیان اینکه اختلافات توسط ملت‌هایی ایجاد شده که دین خود را با سنن قومی و برون دینی آمیخته کردند، گفت: قومیت و تمدن‌های مختلف نقش موثری در ظهور اختلافات میان پیروان ادیان و حتی میان پیروان یک دین دارد. یقیناً دینی که در خاورمیانه است چون آمیخته با قومیت و سنن ملت‌های منطقه است با دینی که در کشورهای دیگر وجود دارد، فرق دارد. همچنین در بعد اسلام فکر می‌کنم، اسلامی را که یک مصری معرفی می‌کند با اسلامی که شیخ طوسی که فقیهی ایرانی است مطرح می‌کند، متفاوت است و هر یک متبلور کننده فرهنگ و قرائت خاصی از دین است.

وی با بیان اینکه اسلام اندونزی با اسلام ایرانی و اسلام عربی متفاوت است، به نوع ورود دین به این کشورها اشاره کرد و گفت: اسلام در اندونزی با تجارت وارد شده و در فضایی صلح‌آمیز و همراه با رفاه وارد شده بنابراین طبیعی است که دیدگاه این مردم با کشورهای دیگر متفاوت باشد.

محقق داماد تصریح کرد: منشاء تنازعات غالباً عوامل برون دینی است که بشر گاهی هوای نفس خود را با لباس تقدس می‌پوشاند و نوعی توجیه‌گری دینی را اختیار می‌کند که موجب بروز جنگ‌ها و درگیری‌ها می‌شود.

این استاد حوزه و دانشگاه تصریح کرد: برای سلام و آشتی میان ادیان، باید آموزه‌های واقعی ادیان را معیار قرار دهیم که گفت‌وگوی دینی نیز مقدمه آن است.

وی ابراز داشت: خداوند متعال در آیات قرآن ضمن دعوت از پیروان ادیان آسمانی برای تأکید بر مشترکات، لزوم دوری از تعصبات جاهلانه را مورد تأکید قرار می‌دهد و می‌فرماید جوهر اصلی دین را که عشق به خداست، زنده کنید.

در ادامه میزگرد، حاضران به بررسی عوامل تشدید اختلافات و نحوه مواجهه با آن پرداختند.

مشکلات ما از خود دین نیست؛ مشکلات از کسانی است که ادعای تدین می‌کنند. متأسفانه همواره کسانی بوده‌اند که از دین به عنوان یک ابزار برای رسیدن به اهداف دنیوی بهره جسته‌اند. اسقف رمزی گرمو در این بخش اظهار داشت: مشکلات ما از خود دین نیست. مشکلات ما از کسانی است که ادعای تدین می‌کنند.

وی گفت: اصولاً دارای ارزش‌هایی زیبا هستند و همواره پیروان خود را به محبت و انسانیت و خداشناسی و برادری دعوت می‌کنند. متأسفانه همواره از قدیم کسانی وجود داشته‌اند که از دین به عنوان یک ابزار در جهت رسیدن به اهداف شخصی دنیوی و مادی بهره می‌جسته‌اند که امروزه نیز یافت می‌شوند.

وی خاطر نشان کرد: چنین رفتارهایی، دین را لکه‌دار می‌کند و موجب فرار مردم از دین می‌شود. چنین عملکردی از بزرگترین گناهان است.

رمزی گرمو تصریح کرد: کسی که مسوولیت دینی دارد، قبل از آنکه با حرف‌ها و سخنانش مردم را رهنمود کند، باید با رفتارش در این امر پیشقدم شود. در انجیل مقدس از قول حضرت مسیح آمده است که در روز قیامت کسانی که فقط «ای خدا ای خدا» گویند، وارد ملکوت نخواهند شد بلکه ورود در ملکوت از آن کسانی است که اهل عمل باشند.

وی تأکید کرد: جوهره دین، عشق به خداست و انسان باید با پرورش چنین عشقی و در پیش گرفتن اخلاص و فداکاری، سعی در جلب رضایت خداوند کند.

وی همچنین در نقد سخنان دکتر محقق داماد گفت: به نظر من اختلافات کلامی بین ادیان وجود دارد ولی آنچه لازم است، این است که نباید چنین اختلافی باعث دشمنی و تحقیر و توهین شود؛ بلکه باید به اختلافات یکدیگر احترام گذاریم و سعی کنیم مشترکات را بزرگ کنیم تا در آینده مشکل اختلافات هم برطرف شود.

دکتر محقق داماد در پاسخ به اسقف رمزی گرمو گفت: مطلبی را که من در مورد عدم وجود اختلافات کلامی در میان ادیان بیان کردم، طبق برداشتی است که از قرآن کریم داشته‌ام. قرآن کریم فرموده اساس آنچه بر محمد(ص) نازل شده همان است که بر انبیای دیگر نازل شده است (شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا...).

محقق داماد ادامه داد: قرآن کریم در زمان نزول متذکر می‌شود که آنچه هم اکنون در میان یهودیان و مسیحیان است، همان دستورات نازل شده بر عیسی و موسی نیست بلکه چیزهایی بر آن اضافه یا از آن کم شده است. قرآن می‌گوید به واقعیات ادیان برگردید و آنچه را که پیامبران آورده‌اند، پیرو باشید. آنچه من برداشت کرده‌ام چیزی است که امروز دین‌شناسان غیر کلیسایی نیز بدان دست یافته‌اند.

در ادامه میزگرد درباره گفت‌وگوی ادیان، فرهنگ‌ها و تمدن‌ها، مهندس پدرام سروش‌پور از موبدان زرتشتی نیز با اشاره به سخنان مطروحه در بحث گفت: در میان صحبت‌ها به اختلاف ادیان بین اقوام مختلف مثلاً فرق دین در ایران با دین در دیگر کشورها اشاره شد که معتقدم این همان چیزی است که می‌توان نام فرهنگ را برآن گذاشت.

هدف‌غایی ادیان برای انسان یکسان است

سروش‌پور گفت: اعتقاد دارم حقیقت ادیان مشترک است یعنی هدف‌غایی ادیان برای انسان، یکسان است. تنوعاتی که در میان ادیان وجود دارد و آن بر اساس اضافاتی است که در ادیان صورت گرفته، اضافات فرهنگی است. فرهنگ نتیجه تأمل و اندیشه گذشتگان جهت رسیدن به مبانی دینی است و اگر چه اختلافات فرهنگی، اختلاف هستند ولی پیام زیبایی دارند و آن اینکه اشتراکات درونی ادیان در فرهنگ‌های مختلف ظهور یافته است.

وی با تأکید بر اینکه اسلام در ایران آمیخته با فرهنگ ایرانی است، گفت: اسلام وقتی وارد ایران شد با فرهنگ ایرانی شروع به پرورش کرد و شیعه چنان با فرهنگ ایرانی آمیخته شد که حتی می‌شود آن را مذهب ایرانی نیز نامید. نمادی که ایرانیان از آن برای امام حسین(ع) استفاده می‌کنند سرو است نه نخل؛ در حالی که سرو نماد ایرانی و نخل نماد عربی است.

سروش‌پور اضافه کرد: همچنین عدد 72 عدد مقدسی میان شیعیان و زرتشتیان است. کتاب یسنا دارای 72 بخش است و نیز کشتی که زرتشتیان آن را به کمر خود در حالات نیایش می‌بندند، 72 ریسمان دارد.

بزرگ شدن امام حسین(ع) در ایران به آزادی‌خواهی ایرانیان برمی‌گردد

وی با اشاره به روح آزادی‌خواهی که جزو فرهنگ ایرانی است، اظهار داشت: بزرگ شدن امام حسین (ع) در ایران، به آزادی خواهی ایرانیان بر‌می‌گردد. ایران یکی از فرهنگ‌سازترین کشورها از ابتدای تاریخ بوده است و ایرانیان جزو اولین اقوامی بوده‌اند که یکتاپرستی را آغاز کرده‌اند. تأثیرات ابعاد فرهنگی، مساله‌ای با ارزش است و نشان از سیر تکاملی انسان‌ها دارد.

سروش‌پور تصریح کرد: به نظر من باید به جای گفت‌وگوی ادیان یا گفت‌وگوی تمدن‌ها، بحث گفت‌وگوی فرهنگ‌ها را مطرح کنیم. دین به بعد درونی انسان‌ها و تمدن‌ها صرفاً به بعد بیرونی انسان‌ها نظر دارد؛ در حالی که بحث گفت‌وگوی فرهنگ‌ها می‌تواند نیروهای داخلی را در جهت ابعاد بیرونی هم جهت کند.

در ادامه، مهندس آرش آبایی، نماینده دینی هموطنان کلیمی نیز در زمینه عوامل ایجاد اختلافات میان ادیان گفت: تفاسیر مختلف از متون دینی از جمله دلایل اختلافات بوده است.

وی گفت: تفسیر یک متن ضمن روشنگری‌هایی که دارد، چون گاهی سلایق و تعابیر شخصی در آن داخل می‌شود، واقعیت معنا را تغییر داده و گاه وارونه نیز جلوه می‌دهد.

آبایی شرایط سرزمینی را نیز یکی دیگر از عوامل اختلاف نظر دینی برشمرد و گفت: این شرایط موجب شده‌اند که گاه حتی افرادی که دارای عقیده و مبنای مشترکی در یک دین نیز بوده‌اند، دچار اختلاف شوند. مثلاً در دورانی خاص، علمای یهود که در سرزمینی اسلامی بوده‌اند، فتوایی غیر از فتوای علمای یهودی ساکن در مناطق مسیحی نشین داده‌اند.

وی همچنین برخی از اختلافات میان ادیان و صدور احکامی متفاوت با دیگر ادیان را وسیله‌ای برای صیانت از دین و تلاش برای بقای آن نامید و گفت: بخش‌هایی از دین مانند الهیات، مفاهیمی ذاتی هستند که در هیچ زمانی تغییر نمی‌کنند و بخش‌هایی دیگر از آن، قوانینی قراردادی هستند که به خاطر شرایط مختلف زمانی یا مکانی صادر شده‌اند، مثلاً در دین یهود که نسبت به آیین کافران واکنش داشت، آمده که تقدیم قربانی‌های معبد بیت المقدس باید به سمت غرب باشد و این بدان دلیل بوده که در آن موقع کافرانی بودند که آفتاب‌پرست بودند و قربانی خود را پس از طلوع آفتاب از شرق، به سمت شرق تقدیم می‌کردند. چنین بخش‌هایی از ادیان که حائز شرایط خاص زمانی یا مکانی هستند و گاه موجب اختلاف ادیان می‌شوند، اگر فقط به عنوان ظاهر دین تلقی شده و از گفت‌وگوهای بین دینی کنار نهاده شوند، کمتر موردی از تنافر و اختلاف در الهیات بین دینی به چشم می‌خورد.

آبایی تصریح کرد: گاهی هم اشتراکات با دیگر ادیان به خاطر دلیل خاصی بوده، مثلاً در یک زمان علمای یهود اجازه دادند که ذبح‌های آنان مانند مسلمانان رو به کعبه باشد و این بدان دلیل بود که در بغداد قدیم، کشتارگاه یهود و مسلمانان مشترک بوده است.

تعدد احکام و آیین‌های دینی می‌تواند دلیلی برای بروز اختلافات درون دینی شود

وی در تشریح اینکه چرا در یهودیت امروز، احکام پرشماری دیده می‌شود و شرعیات این دین به طور گسترده‌ای حجیم شده است، گفت: یکی از دلایل آن احساس نا امنی نسبت به بقای دین و وضع قوانین ثانویه به خاطر بحران‌های مقطعی بوده است؛ مثلاً زمانی یهودیان از قرائت تورات منع شده بودند. از این رو علمای یهود دستور دادند قسمت‌هایی از کتاب‌های دیگر انبیای یهود که در موضوع با تورات مشترک است در مراسم‌های نیایش خوانده شود. پس از رفع آن بحران، این حکم همچنان در مراسم‌های نیایش یهودی اجرا می‌شود. تعدد احکام و آیین دینی می‌تواند دلیلی دیگر برای بروز اختلافات درون دینی و بین الادیان شود. آبایی تقدس بیش از حد متولیان دینی را نامطلوب خواند و گفت: گاهی چنان تقدسی به عالمان دینی داده می‌شود که همانند انبیاء مصون از خطا فرض می‌شوند و اشتباهات آنان توجیه می‌شود.

وی همچنین دفاع از مرزهای دینی ادیان را مد نظر قرار داد و اظهار داشت: تا زمانی که معتقد به دفاع از مرزهای دینی خود باشیم، ناگزیر به مقابله با روند جهانی شدن هستیم. جهانی شدن، موجب اختلاط و یکپارچگی عقاید شده و محور عناوین و برچسب‌های دینی را دنبال می‌کند. این امر، صرف‌نظر از ارزش مثبت یا منفی آن با مفهوم و رویه ادیان سنتی ما در تضاد است. شاید این نیز یکی دیگر از مباحث مهم گفت‌وگوی دینی باشد.

باید به دو مساله حق بودن و حق بر خطا بودن توجه داشته باشیم

در ادامه میزگرد آیت الله دکتر محقق داماد در زمینه روش تعامل میان ادیان اظهار داشت: ما باید دو مساله حق بودن و حق بر خطا بودن را توجه داشته باشیم. یک وقت بحث می‌کنیم که چه چیزی حق است؟ و گاهی هم در این بحث می کنیم که هر کس حق بر خطا بودن را دارد. ما باید چنین حقی را به دیگران بدهیم و با این وضع است که نزاع ایجاد نخواهد شد.

وی ادامه داد: اگر به این فکر باشیم که حق را از دیگران سلب کنیم یا اینکه طرف را به سوی خود بکشیم، اینجا ابتدای جنگ و نزارع است.

اولین شرط صلح بین ادیان، احترام بین پیروان ادیان و حق بر خطا بودن به دیگران دادن است

در ادامه اسقف رمزی گرمو نیز تأکید کرد: باید مشترکات ادیان بیشتر مورد توجه قرار گیرد و مباحث اختلاف برانگیز کمتر شود. اولین شرط بین ادیان، احترام بین پیروان ادیان و حق بر خطا بودن به دیگران دادن است.

وی اضافه کرد: هدف ما از گفت‌وگو باید پاک و مقدس و در جهت خدمت به خلق و حق‌جویی باشد. نباید در گفت ‌وگو به این فکر باشبم که طرف مقابل را به دین خود بکشانیم. دکتر محقق داماد نیز در این زمینه اظهار داشت: ما باید بنای خود را بر درک همدیگر و نه اقناع یکدیگر قرار دهیم. نباید در گفت‌وگو به این فکر باشیم که طرف مقابل را به دین خود بکشانیم. اگر اینطور باشد به حقیقت خدمت کرده‌ایم.

بحث گفت‌وگوی فرهنگ‌ها مناسب‌تر است

در ادامه موبد سروش‌پور در این زمینه اظهار داشت: پیشنهاد من این است که گفت‌وگوی دینی باید به صورت هدفمند مطرح باشد و پس از آن مجموعه‌ای با شناخت کامل هدف، دور هم جمع شده و چرخ گفت‌وگو را به چرخش درآوردند.

وی گفت: قبل از آنکه خاتمی بحث گفت‌وگوی تمدن‌ها را مطرح کند، بحث گفت‌وگوی ادیان در سطح جهانی در حوزه علمیه قم مطرح شده بود و بدان جهت که بحث گفت‌وگوی ادیان پیچیده و بعضاً به نزاع می‌کشد، بحث گفت‌وگوی تمدن‌ها مطرح شد.

سروش‌پور افزود: برداشت از بحث گفت‌وگوی تمدن‌ها این بود که این مساله رنگ امروزی دارد؛ بر این اساس در این مساله کشورهایی همچون آمریکا که دارای خدمات کمتری در طول تاریخ و فاقد هرگونه پشتوانه فرهنگی بودند، خیلی راحت بر این قضیه تکیه کرده و آن را به نفع خود می‌دیدند و مطمئناً چنین گفت‌وگویی به نتیجه نمی‌انجامد.

این موبد زرتشتی گفت: من معتقدم بحث گفت‌وگوی فرهنگ‌ها مناسب‌تر است زیرا هویت هر ملتی را فرهنگ آن می‌سازد، فرهنگ بالاتر از تمدن است زیرا اعتقادات درونی انسان‌ها یعنی ادیان با نتایج برونی آن یعنی تمدن را در دل خود دارد و قدمتی به درازای تاریخ یک ملت دارد.

وی با اشاره به قدمت فرهنگ زرتشتی در ایران خاطرنشان کرد: اشو زرتشت کتاب «گات‌ها» را که از قدیمی‌ترین کتاب‌هاست و حتی قدمتش از کتیبه‌های کورش نیز بالاتر است به جهانیان عرضه کرده‌اند و این کتاب سراسر مبتنی بر یکتاپرستی است. در این کتاب پایه‌های باورهایی که نشان از فرهنگ ایرانی است، بیان شده‌اند.

سروش‌پور، فرهنگ ایرانی را فرهنگی جاذب و معتدل عنوان کرد و گفت: اقوامی که به ایران مهاجرت کردند غرق فرهنگ ایرانی شدند زیرا فرهنگ ایرانی فرهنگی است که تک‌بعدی نیست بلکه دنیا و آخرت را هم‌راستای یکدیگر می‌داند.

وی افزود: بر خلاف فرهنگ ایرانی در فرهنگ‌هایی مثل فرهنگ هندی بیشتر به بعد معنوی تکیه شده و از این جهان غفلت شده است و در فرهنگ یونانی به عکس بیشتر به بعد این جهانی تکیه شده تا معنویات.

نماینده زرتشتیان ابراز داشت: پیشنهاد نهایی این است که ما می‌توانیم گفت‌وگویی هدفمند را بین ادیان ایرانی یعنی اسلام ایرانی، یهودی ایرانی، مسیحی ایرانی و زرتشت در جهت شناخت و دست یافتن به فرهنگ ایرانی برنامه‌ریزی کنیم.

سروش‌پور ادامه داد: آن‌گاه خواهیم توانست با تکیه بر این پشتوانه چند هزار ساله از ملتی دین دوست و تمدن ساز حرف‌های زیادی را در سطح جهانی برای گفت‌وگو داشته باشیم.

در ادامه مهندس آبایی خاطرنشان کرد: تحقق صلح کامل بین ادیان و رفع تمام اختلافات، انتظار حداکثری از گفت‌وگوی میان ادیان است ولی انتظار حداقلی از آن می‌تواند نفس هم‌نشینی و گفت‌وگو میان متولیان و متفکران دینی ادیان باشد.

یکی از معضلات ابتدایی بین‌الادیانی، شایعات نادرستی است که به ادیان مختلف نسبت داده می‌شود.

وی گفت: یکی از معضلات ابتدایی بین‌الادیانی، شایعات نادرستی است که به ادیان مختلف نسبت داده می‌شود. در حالی که اگر گفت‌وگوی دینی به طور شایسته نهادینه شود، چنین مسایلی رخت بر خواهند بست. از طرف دیگر گفت‌وگو می‌تواند مقدمه‌ای برای رسیدن به جامعه آرمانی خالی از هرگونه نزاع باشد.

لایه‌های خیلی سنتی ادیان هیچ‌گاه حاضر نبوده‌اند پشت میز گفت‌وگوی ادیان بنشینند

وی تصریح کرد: متأسفانه لایه‌های ارتدوکسی و خیلی سنتی ادیان، هیچ‌گاه حاضر نبوده‌اند در پشت میز گفت‌وگوی ادیان بنشینند و اگر هم به چنین مساله‌ای تن داده‌اند، با روحیه تدافعی یا حداقل موعظه‌گرایانه و ارشادی به چنین امری روی آورده‌اند؛ بنابراین به نظر می‌رسد که فرآیند گفت‌وگوی دینی بیشتر توسط اقشار میانه‌رو و واقع‌گرای ادیان صورت گیرد.

دکتر محقق داماد در همین زمینه اظهار داشت؛ ما در طول تاریخ احتجاجات و مناظراتی میان پیروان ادیان داشته‌ایم. این احتجاجات به منظور غلبه بر طرف مقابل و پیروزی برابر بوده اما مساله گفت‌وگو به معنی مصطلح به معنی درک طرف مقابل است و سابقه آنچنانی ندارد. وی گفت: این نگاه زمانی ایجاد شد که حقوق بشر تدوین و کرامت انسانی به عنوان بحثی مطروح در عرصه تحولات جهان مطرح شد که این زمان پس از جنگ جهانی بود.

گفت‌وگوی فرهنگ‌ها موجب کاهش تعصبات می‌شود

محقق داماد همچنین بحث گفت‌وگوی فرهنگ را نیز مناسب دانست و گفت: گفت‌وگوی فرهنگ ها موجب کاهش تعصبات می شود. اصولاً کسانی که دارای مطالعات تاریخی بوده‌اند، دارای تعصبات فکری کمتری هستند و این به دلیل مطالعه بعد فرهنگی جوامع است.

وی همچنین در تأیید اظهارات دکتر سروش‌پور گفت: عزاداری امام حسین (ع) در ایران مقداری با فرهنگ ایرانی خلط شده است. مثلاً چاووشی خوانی که در مراسم عزای امام حسین (ع) بدان پرداخته می‌شود، برگرفته از سیاوش‌خوانی در ایران باستان است و در زرتشت هم مطرح است.

محقق داماد افزود: همین ایرانی‌ها بودند که مساله کربلا را رونق داده و با آن بر سر بنی امیه و بنی عباس کوبیدند.