ترکیه و پازل عراق

ناصر پورحسن
آنگونه که هوشیار زیباری وزیر امور خارجه عراق اعلام کرده، نشست وزرای خارجه همسایگان عراق به علاوه اعضای دائم شورای امنیت و برخی کشورهای دیگر اوایل ماه آینده میلادی در مصر برگزار می‌شود و به این صورت تلاش مقامات ترکیه برای میزبانی این نشست به نتیجه نرسید. آنکارا به علت هزینه‌های بسیار زیادی که طی چهار سال گذشته در عراق متحمل شده به دنبال کسب امتیازاتی است. بدون شک ترکیه را باید یکی از بزرگترین بازندگان جنگ عراق به حساب آورد. حضور یک صدام ضعیف در عراق، برای آنکارا بهترین گزینه بود، زیرا صدام برخلاف سایر همسایگانش هرگز اجازه تعرض به خاک ترکیه را به خود نمی‌داد، این کشور عضو پیمان ناتوست و تجاوز به خاک آن براساس ماده پنجم اساسنامه ناتو تعرض به خاک همه اعضا محسوب می‌شود. از سوی دیگر ممنوعیت ورود نظامیان دولت عراق به شمال این کشور در سال‌های دهه 1990به بعد موجب شده بود که نظامیان ترکیه به بهانه سرکوب کردهای معارض خود (پ‌ک‌ک) این منطقه را به جولانگاه خود تبدیل کنند و حتی با حضور دائم ارتش ترکیه یک نوار امنیتی در شمال عراق ایجاد شده بود. مخالفت آنکارا با استفاده نیروهای آمریکایی از خاک ترکیه برای حمله به عراق، سرآغاز از دست دادن امتیازات برای مقامات این کشور بود. دولت ترکیه قصد داست در سال 2003 با بازی‌های دیپلماتیک، از واشنگتن امتیازات بیشتری بگیرد، اما این باج‌خواهی با استفاده آمریکا از سرزمین کشورهای عربی برای آنکارا عواقب بسیار بدی داشت. طبیعی بود که آمریکا پس از سقوط صدام، با حمایت از کردهای عراق، از آنکارا تلافی کند. در حالی که ترکیه از آمریکا درخواست کرد تا نیروهای ترک برای تعقیب پ‌‌ک‌ک وارد شمال عراق شوند، کاندولیزا رایس از عبارت «مرزهای ترکیه با کردستان» و نه عراق یاد کرد که برای دولت ترکیه بسیار گران آمد. نخستین نتیجه سقوط صدام، عدم اجازه حضور نیروهای ترکیه در شمال عراق بود. تحولاتی که هم‌اکنون در شمال عراق در جریان است یک تهدید بزرگ برای آینده ترکیه محسوب می‌شود. با توجه به حساسیت‌هایی که سایر کشورهای منطقه و خود مردم عراق دارند، جلال طالبانی رئیس جمهور عراق و مسعود بارزانی رئیس منطقه کردستان عراق بارها اعلام کرده‌اند که قصد اعلام استقلال شمال عراق را ندارند. با این وصف اقداماتی که آنها انجام می‌دهند عملا به معنی استقلال این منطقه است. هم‌اکنون پارلمان کردستان عراق دارای اختیارات بسیار گسترده‌ای است و حتی می‌تواند برخی از اصول قانون اساسی جدید عراق را آنگونه که خود می‌خواهد و براساس شرایط کردستان عراق تغییر دهد. ترکیه به خوبی به پیامدهای استقلال اعلام نشده شمال عراق آگاه است و مقامات ترک پیام دستور مسعود بارزانی برای پایین کشیدن پرچم ملی عراق در شمال این کشور را قبل از سایر عراقی‌ها گرفتند. دومین پیام سقوط صدام، تغییر سرنوشت حاکمیت سیاسی در منطقه کرکوک است. این منطقه سرشار از ذخایر نفت است اما به رغم اینکه اکثر جمعیت آن را کردها تشکیل می‌دادند، صدام در دهه 90 آن را در اختیار کردها قرار نداد و هر چند بالاتر از منطقه پرواز ممنوع مدار 36 درجه بود، اما با معامله‌ای که در بخش‌هایی از مناطق تحت اختیار اتحادیه میهنی کردستان انجام شد، کرکوک در اختیار دولت مرکزی عراق باقی ماند. صدام برای آنکه ترکیب جمعیتی کرکوک را تغییر دهد، بسیاری از اعراب جنوب را در این منطقه ساکن کرد. این سیاست «عربیزه» کردن عمدتا شامل شیعیان جنوب عراق می‌شد. با افزایش جمعیت اعراب، برتری کردها در کرکوک از بین رفت و البته سیاست عربیزه کردن برای اقلیت ترکمن این منطقه که تحت حمایت ترکیه است، بد نبود. دولت جدید عراق ـ بسیاری از پست‌های کلیدی دولت و بخش عمده‌ای از پارلمان عراق در دست کردهاست ـ در 29 مارس اعلام کرد به هر خانواده عرب که بخواهد به محل سابق زندگی خود برگرد تسهیلاتی از جمله 15 هزار دلار خواهد داد. با برگزاری رفراندوم در منطقه کرکوک، آخرین امید ترکیه در این منطقه نیز از بین خواهد رفت. اگر چه عبدالله گل وزیر خارجه این کشور گفته بود که ما حمایت‌های لازم سیاسی و اخلاقی از ترکمن‌ها در کرکوک به عمل می‌آوریم، اما هم تعداد کردها درگذشته در کرکوک زیاد بود و هم تعداد بیشتری از آنها طی سه سال گذشته در این منطقه مستقر شده‌اند و به این صورت کردها برنده اصلی رفراندوم در کرکوک خواهند بود.
سومین پیامد عمده سقوط صدام، کاهش فرصت‌های اقتصادی شرکت‌های ترکیه در شمال عراق است. اگرچه هنوز ترک‌ها در این منطقه فعال هستند، اما با توجه به تسهیلاتی که کردها برای دیگر شرکت‌های خارجی فراهم کرده‌اند، این منطقه از انحصار ترک‌ها خارج می‌شود. دولت آمریکا به کردها اجازه داده که مستقیما با شرکت‌های خارجی که در زمینه نفت سرمایه‌گذاری می‌کنند، وارد معامله شوند.
قبل از سقوط صدام، شمال عراق ملک انحصاری شرکت‌های ترکیه بود. آنها در بخش‌های مختلف از جمله راه‌سازی در کردستان عراق فعال بودند. به نوشته سایت اینترنتی آسیاتایمز، تعداد شرکت‌های فعال ترکیه در شمال عراق هم‌اکنون به 300 عدد می‌رسد که نسبت به گذشته کاهش یافته است. باید افزود که شمال عراق یک بازار مصرفی و ترانزیتی برای کالاهای ترکیه نیز بود اما حالا کالاهای غربی جایگزین کالاهای ترکیه می‌شوند. چهارمین پیامد سقوط صدام، کاهش اهمیت استراتژیک ترکیه است. تا چهار سال پیش ترکیه به عنوان بخشی از ناتو، برای خود یک موقعیت استثنایی قائل بود، اما حالا این امتیاز را به میزان زیادی از دست داده است، زیرا آمریکایی‌ها با توجه به خاک عراق دیگر نیاز کمتری به پایگاه‌های ترکیه از جمله اینجرلیک دارند.
می‌توان به عنوان پنجمین پیامد سقوط صدام به کاهش جایگاه ترکیه در بحران خاورمیانه نیز اشاره کرد. پیش از این ترکیه به عنوان متحد استراتژیک اسرائیل نام برده می‌شد اما تحولات داخلی عراق باعث شده که برخی از کشورهای مهم عربی از جمله عربستان در این رابطه وارد عرصه شوند و به این صورت ترکیه به حاشیه رانده شده است.
تحولات مختلف در شمال عراق در حالی صورت می‌گیرد که ترکیه برای ورود به اتحادیه اروپا تحت فشار قرار گرفته تا امتیازاتی به اقلیت‌های قومی از جمله کردها بدهد. کردها در 13 استان ترکیه سکونت دارند و طی دهه‌های گذشته دولت مرکزی ترکیه حقوق قومی آنها را بسیار محدود کرده بود و حتی آنها را نه کرد، بلکه «ترک‌های کوهستانی» می‌نامید. پس از تشکیل حزب پ‌ک‌ک به رهبری عبدالله اوجالان درگیری‌های خونینی بین کردها و نظامیان دولت مرکزی ترکیه انجام شد که در نتیجه آن بیش از 30 هزار نفر کشته شدند. ترکیه سال‌ها در استان‌های کردنشین مقررات اضطراری را اجرا می‌کرد و حتی پس از دستگیری اوجالان ـ با کمک سازمان اطلاعات اسرائیل ـ و زندانی شدن وی در جزیره ایمرالی، مقررات مذکور شدت یافت، اما طی سه سال اخیر دولت مرکزی ترکیه امتیازاتی برای کردهای خود قائل شده و حتی اجازه داده که آنها دارای رسانه‌هایی به زبان کردی شوند. به نظر می‌رسد که ترکیه با یک پارادوکس بزرگ مواجه شده است، زیرا برای عضویت در اتحادیه اروپا ـ که آرزوی چندین دهه‌ای آن است ـ مجبور است که به کردها امتیازاتی بدهد اما از سوی دیگر از تحولات شمال عراق نگران است. زیرا کردهای ترکیه نیز خواستار امتیازاتی مشابه هستند و به این صورت تمامیت ارضی آن تهدید می‌شود. آنکارا تلاش می‌کرد تا خود را به آمریکا نزدیک کند و با میزبانی نشست‌هایی چون نشست استانبول، بر بخشی از مشکلات مذکور فائق آید، اما باز هم موفق نشد.