مشکل حقوقی، شیطنت سیاسی

* در حال حاضر امارات متحده عربی در حال ساخت جزایر مصنوعی در خلیج‌فارس است، آیا این کشور مجاز به ساخت این جزایر هست یا خیر؟
** بحث ساخت جزایر مصنوعى توسط امارات در خلیج‌فارس را باید از دو جنبه حقوقى و سیاسى مورد بررسى قرار داد. در چارچوب حقوق بین‌الملل ناظر بر دریاها، ایجاد جزایر مصنوعی در دریای سرزمینی و منطقه انحصاری و اقتصادی بلامانع است. یعنی در مناطقی که تحت حاکمیت دولت ساحلی قرار دارد ایجاد جزایر مصنوعی به لحاظ حقوقی مشکلی ایجاد نمی‌کند. در دریای آزاد نیز ایجاد جزایر مصنوعی به شرط رعایت حقوق دیگران ایرادی ندارد. در مجموع کشورها بر اساس کنوانسیون 1982 حقوق دریاها مى‌توانند در منطقه انحصارى ـ اقتصادى و آب‌هاى سرزمینى خود، جزایر مصنوعى ایجاد کنند.
بنابراین، در صورتى احداث جزایر مصنوعى از نظر حقوق بین‌الملل پذیرفته است که در محدوده آب‌هاى سرزمینى یا منطقه آزاد انحصارى ـ اقتصادى کشور سازنده احداث شود. علاوه بر این در قوانین داخلى اکثر کشورها هم حق ساختن جزایر مصنوعى در دریاى سرزمینى یا منطقه آزاد انحصارى ـ اقتصادى براى استفاده‌هاى تحقیقاتى و اهداف مشروع دیگر به رسمیت شناخته شده است به شرطى که به محیط زیست صدمه‌اى نزند. البته باید به این نکته نیز توجه کرد که ایجاد این جزایر نباید در مسیر آبراه‌های بین‌المللی قرار گیرد و مشکلی برای رفت و آمد کشتی‌ها ایجاد کند.
* به این ترتیب امارات مشکلی برای ایجاد این جزایر ندارد و می‌تواند اقدام به ساخت آنها کند؟
** اینکه امارات می‌تواند یا خیر یک بحث فنی است. در کل نفس احداث جزایر مصنوعى در حقوق بین‌الملل پذیرفته شده است، اما باید دید منطقه‌اى که در آن دست به احداث جزایر مصنوعى زده شده است، از نظر حقوق‌بین‌الملل و حقوق دریاها پذیرفته شده است که این عمل در آن جا انجام شود یا نه؟ از این جهت باید به این نکته اشاره کرد که دولت در صورتى مى‌تواند اقدام به احداث جزایر مصنوعى در منطقه‌ای کند که آن منطقه مورد مناقشه و اختلاف نباشد. درخصوص امارات نیز باید دید دقیقا در چه منطقه‌ای می‌خواهد اقدام به احداث این جزایر بکند. در اینجا مشکل منطقه انحصاری ما و خط مبداء از ساحل است. عرض دریا بین ما و امارات کمتر از 200 مایل است که فاصله چندانی نیست و همین امر این مساله را دچار مشکل کرده که ممکن است امارات وارد محدوده تحت حاکمیت ما شود و این با حاکمیت ما مغایر است.
* آیا ایران و امارات می‌توانند بر سر این موضوع توافق کنند و به طور مثال ایران اجاره یا پولی را دریافت کند و به امارات اجازه احداث این جزایر را دهد؟
** معمولا این کار منطقی نیست و دولت‌ها نیز این کار را نمی‌کنند. ایجاد جزایر مصنوعی در منطقه اماراتی‌ها بیشتر یک بحث فنی است تا اینکه یک بحث حقوقی باشد.
* یعنی با احداث این جزایر اختلاقی بین ایران و امارات پیش نمی‌‌آید؟
** اگر مناطقى که احداث جزایر مصنوعى در آن صورت مى‌گیرد مورد اختلاف باشد، این بحث دیگرى است. تا زمانى که این اختلاف حل نشده، احداث جزایر هم مشکل سیاسى ایجاد مى‌کند و هم مشکل حقوقی. اول باید این مساله مشخص شود که حق حاکمیت در آن منطقه با کدام کشور است وگرنه خود ایجاد جزایر مصنوعى مشکلى ایجاد نمى‌کند. اگر بحث مناطق دریایى مشترک میان ایران و امارات حل شده باشد، ایجاد این جزایر مشکلى ایجاد نمى‌کند. چون در این صورت امارات در منطقه تحت حاکمیت خودش اجازه این کار را دارد، کمااینکه ایران هم مى‌تواند دست به چنین اقدامى ‌بزند. اما نکته این جاست که امارات نسبت به جزایر سه‌گانه ادعا دارد و تاکنون توافقى براى تعیین مرزهاى آبى دو کشور صورت نگرفته است. از نظر ایران، این مناطق تحت حاکمیت ایران است و حریمى‌ هم که براى این جزایر ایجاد مى‌شود یعنى منطقه آزاد انحصارى اقتصادى و منطقه دریاى سرزمینى تحت حاکمیت ایران است. از این نظر نبود توافق هم نمى‌تواند لطمه‌ای به حاکمیت ایران بر این مناطق بزند. چون این مناطق زیر کنترل موثر ایران قرار دارند.
* در صورت بروز اختلاف و مشکل بین ایران و امارات درخصوص احداث جزایر مصنوعی وضعیت به‌چه‌شکل در خواهد آمد؟
** به این دلیل که ایران و امارات به کنوانسیون 1982 حقوق دریاها نپیوسته‌اند در صورت بروز اختلاف درخصوص این جزایر نمى‌توانند آن را به مرجع حل اختلافات دریایى کشورها ارجاع دهند. از طرفی دیگر ایران تمایل ندارد این بحث را در نهادهاى بین‌المللى مطرح کند، چرا که ارجاع این مساله به نهاد‌هاى بین‌المللى، خود تاییدى بر وجود حل اختلاف با امارات است. همچنین در صورت ارجاع آن به نهادهاى بین‌المللى دو راه پیش روى ایران قرار مى‌گیرد، نخست اینکه باید داورى را بپذیرد یا اینکه باید با مذاکره اختلافات را برطرف کند. بنابراین اصلا نباید خیلى به بحث حقوقى مساله پرداخت. در این مقطع ایران باید با استفاده از ابزارهاى سیاسى و تبلیغاتى روى این مساله کار کند. حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه و آب‌هاى سرزمینى و منطقه انحصارى ـ اقتصادى آنها مسلم است، بنابراین قابل بحث نیست. وزارت خارجه باید به صورت فعال در این مساله وارد شود و همه هم از آن حمایت کنند.