در پیچ‌وخم‌های یک ‌نقشه راه

* آقــــای نگاهداری، شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان یک مرکز سیاستگذاری کلان در کشور، چه رویکرد و چه مأموریتی نسبت به نهادینه کردن «فرهنگ» دارد؟
** بحث «فرهنگ» یکی از اصلی‌ترین محورهای مأموریتی شورای عالی انقلاب فرهنگی است. اساساً باید فلسفه وجودی شورای عالی انقلاب فرهنگی را در زمینه‌های علمی - فرهنگی جست‌وجو کرد. شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان یک مرکز سیاستگذاری کلان و تعیین کننده در جهت‌‌گیری‌های اصلی کشور در زمینه علمی و فرهنگی تاکنون سعی کرده نقش فرماندهی و مدیریت فرهنگی - علمی کشور را به بهترین وجه ایفا کند.
* شورای عالی انقلاب فرهنگی چه برنامه‌ریزی‌هایی دارد تا جایگاه «فرهنگ» در نظام و گفتمان تصمیم‌گیری‌ها ارتقا یابد؟
** نقشه جامع علمی کشور، نقشه مهندسی فرهنگی و سند تحول و نوسازی نظام آموزشی، سه مأموریت کلان شورای عالی انقلاب فرهنگی است که در راستای نهادینه کردن فرهنگ و مدیریت آموزشی - علمی کشور تدوین و برنامه‌ریزی شده‌اند.
* هر یک از این سه برنامه‌ای که نام بردید اکنون در چه مرحله‌ای از تدوین و شکل‌گیری است؟ آیا هیچکدام به مرحله اجرا رسیده‌اند؟
** در حال حاضر نقشه جامع علمی کشور به تصویب رسیده و آماده ابلاغ در حوزه‌های علم و فناوری است.
امسال واحدهای مختلف دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی بسیج شدند تا پیش‌نویس اولیه نقشه مهندسی فرهنگی را به جامعه دانشگاهی، حوزوی و نخبگان کشور ارائه دهند تا با مشارکت آنها بتوان این نقشه را نیز نهایی کرد. بدین منظور ستاد راهبری نقشه مهندسی فرهنگی نیز تشکیل شده که بنده هم عضوی از این ستاد هستم.
سند تحول و نوسازی نظام آموزشی کشور که سومین مأموریت شورای عالی انقلاب فرهنگی در زمینه نهادینه کردن علم و فرهنگ در جامعه است، اکنون سند فلسفه تعلیم و تربیت آن آماده شده و بزودی در دستور کار شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار خواهد گرفت و به دنبال آن هم سند تحول و نوسازی نظام آموزشی که پیش‌نویس آن آماده شده به تصویب خواهد رسید و امیدواریم سال آینده هم شاهد تصویب نقشه مهندسی فرهنگی باشیم.
* نقشه جامع علمی کشور چه اهدافی را دنبال می‌کند؟
** در واقع ما با نقشه جامع علمی کشور به دنبال طراحی نقشه راه علم و فناوری برای کشور هستیم.
سرمایه‌های انسانی و اقتصادی هر کشوری محدود است. اگر بخواهیم بهترین بهره را از سرمایه‌های اقتصادی و انسانی خود ببریم باید نقشه راهی داشته باشیم تا براساس آن سرمایه‌های خود را در زمینه‌های استراتژیک و اولویت‌دار متمرکز کنیم. با یافتن حوزه‌های دارای اهمیت راهبردی می‌توانیم سرمایه‌های انسانی‌مان را به آن سمت هدایت کنیم.
با نقشه جامع علمی کشور علاوه بر اینکه می‌توانیم به اهداف علمی و فناوری که در سند چشم‌انداز نظام تعبیه شده دست یابیم حتی می‌توانیم در برخی حوزه‌ها در دنیا مرجعیت علمی و فناوری پیدا کنیم و این امر، به هیچ وجه دور از انتظار نیست و بارقه‌هایی از این حرکت علمی قابل مشاهده است. در حال حاضر، شیب رشد علمی ما 11 برابر متوسط شیب رشد علمی در جهان است و این نویدبخش جهشی است که در حوزه‌های علم و فناوی کشور شکل گرفته و اگر چنین شیب رشدی را حفظ کنیم به قله‌های رفیعی در عرصه علم و فناوری دست پیدا خواهیم کرد و این امر محقق نخواهد شد مگر به وسیله یک نقشه راه تدوین شده‌ای که مورد اجماع نخبگان علمی کشور هم باشد.
* برای تدوین و طراحی نقشه جامع علمی کشور چقدر از حضور نخبگان و اساتید دانشگاهی و حوزوی بهره گرفته شد؟
** نقشه جامع علمی کشور با مشارکت حدود 2 هزار نفر از صاحبنظران، اساتید دانشگاهی و حوزوی طراحی و تدوین شد. مشارکت این نخبگان برای ما هدف بود نه ابزار. اگر چنین اجماعی در تصمیم‌گیری رخ نمی‌داد قطعاً در مرحله اجرا هم با مشکل مواجه می‌شدیم، چرا که نخبگان، دانشگاهیان و حوزویان اصلی‌ترین مخاطبان و مجریان نقشه جامع علمی کشور هستند.
* نقشه جامع علمی کشور که قطعاً مبتنی بر جهان‌بینی اسلامی و ارزش‌های ایرانی ما است به لحاظ نظری چه تفاوت‌های ماهوی‌ای با مدل‌های غربی دارد؟
** ما به لحاظ جهان‌بینی اسلامی - ایرانی خود، از نظر انسان‌شناختی، هستی‌شناختی و معرفت شناخـــتی تفاوت‌های بنیادین با جهان‌بینی غربی داریم و به تبع آن نیز اولویت‌های راهبردی و استراتژیک ما متفاوت از غرب خواهد بود.
به لحاظ هستی‌شناختی، ایمان به معاد در جهان‌بینی اسلامی ما، موجب می‌شود تا هدف ما در رشد علم و فناوری، تکامل و سیر انسانی به سوی خدا تعریف شود در حالی که غایت علم و فناوری در جهان بینی غربی دستیابی به بیشترین رفاه در این دنیای مادی است.
در حوزه انسان‌شناختی، در نگاه غربی، انسان تک ساحتی و تنها دارای بعد مادی تعریف می‌شود در حالی که در دیدگاه اسلامی، انسان دارای ابعاد غیرمادی و روحانی است.
از نظر معرفت‌شناختی، ما معتقدیم که وحی و شهود نیز یکی از منابع معرفت است در حالی که در جهان‌بینی غربی چنین باور و اعتقادی وجود ندارد.
بنابراین با توجه به تفاوت‌هایی که به لحاظ معرفت‌شناختی، هستی‌شناختی و انسان‌شناختی با دنیای غرب داریم، مطمئناً نقشه راه علم و فناوری ما نیز که یکی از اصلی‌ترین مسیرها برای رسیدن به سعادت بشری است، متفاوت از نقشه علمی در کشورهای غربی خواهد بود.
به این اعتبار، فصل اول نقشه جامع علمی کشور به بحث مبانی نظری و ارزشی حاکم بر علم و فناوری کشور اختصاص دارد که مبادی بنیادین این بحث بر همه فصول دیگر نقشه جامع علمی کشور، سایه‌گستر است.
* نقشه جامع علمی کشور از چه فصول و بن‌مایه‌هایی برخوردار است؟
** فصل اول نقشه جامع علمی کشور به مبانی نظری و ارزشی حاکم بر علم و فناوری کشور دلالت دارد.
فصل دوم به چشم‌انداز علم و فناوری کشور اختصاص یافته است. تمرکز ما در این فصل، سند چشم‌انداز بیست ساله نظام بوده است که هدف آن دستیابی به رتبه اول منطقه و رسیدن به مرجعیت علمی در برخی از حوزه‌های راهبردی است.
فصل سوم نقشه جامع علمی کشور بر اهداف و شاخص‌های کلان جامعه علم و فناوری تمرکز دارد. درواقع در این بخش سعی کردیم علاوه بر اهداف کیفی، شاخص های کمی را هم مد نظر قرار دهیم و میزان رشد و پیشرفت علم و فناوری کشور را ارزیابی کنیم.
فصل چهارم این نقشه به اولویت‌های علم و فناوری مربوط می‌شود.
از آنجایی که سرمایه‌های اقتصادی و انسانی ما محدود است بنابراین مجبوریم با توجه به مبانی نظری و ارزشی‌مان و نیازهایی که در عرصه اجتماعی داریم از یک سو و حرکت در مرزهای دانش از سوی دیگر، اولویت‌های علمی و فناوری خود را تعیین کنیم.
درواقع حرکت در مرزهای دانش و رفع نیازهای جامعه دو مأموریت اصلی نقشه جامع علمی کشور است، چرا که اگر لایه اول مخاطبان نقشه جامع علمی کشور را جامعه دانشگاهی و حوزویان و نخبگان تشکیل می‌دهند، مردم لایه دوم مخاطبان این نقشه راه هستند. بنابراین آن علم و فناوری‌ای که رفع نیازهای مردم را مد نظر نداشته باشد و به رفع چالش‌ها و مشکلات اصلی جامعه کمک نکند، برای ما هم دارای اهمیت و اولویت راهبردی نخواهد بود.
* یکی از آفت‌هایی که می‌تواند متوجه چنین برنامه‌ها و اسناد ملی باشد این است که بعد از تصویب، به کنج دبیرخانه‌ها و در قفسه کتابخانه‌ها جای گیرد. درواقع می‌خواهیم بدانیم شورای عالی انقلاب فرهنگی چه راهکارهایی برای ساری و جاری شدن نقشه جامع علمی کشور در جامعه پیش‌بینی کرده است؟ و چطور اجرایی شدن این برنامه‌ها را پیگیری خواهد کرد؟
** فصل آخر نقشه جامع علمی کشور به بحث راهبردها اختصاص دارد. در این نقشه راه، به 12 راهبرد کلان اشاره شده که ذیل هر راهبرد 30 الی 40 اقدام ملی ذکر شده است که مسیر حرکت ما را برای دستیابی به اهداف نقشه جامع علمی کشور جهت‌دهی می‌کند.
برای اینکه آن آفتی که شما گفتید سراغ نقشه جامع علمی کشور نیاید، ستادی برای راهبری نقشه جامع علمی کشور در متن خود نقشه به تصویب رسیده است که دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزرای علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، آموزش و پرورش، رئیس کمیسیون آموزش و تحقیقات و بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی، معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور و رئیس شورای تحول علوم انسانی عضو این ستاد راهبری هستند. در حقیقت مأموریت این ستاد در دو حوزه دنبال می‌شود؛ یکی بحث نظارت بر حسن اجرای نقشه جامع علمی کشور و دیگر نظارت بر تحقق اهداف نقشه جامع علمی کشور.
* نقشه جامع علمی کشور همچون هر برنامه دیگری برای اجرایی و جاری شدن در جامعه نیاز به یک سری بسترها و الزامات دارد. آیا این مقدمات و بسترسازی‌ها انجام گرفته است؟
ی** کی از وظایف این ستاد راهبری بسترسازی برای اجرایی شدن و تحقق اهداف نقشه جامع علمی کشور است. به عنوان مثال اگر نیاز هست که طرح و لایحه‌ای آماده شود و به تصویب مجلس یا هیأت دولت برسد تا مانع یا چالشی از پیش روی اجرایی شدن این نقشه برداشته شود، این ستاد راهبری موظف به پیگیری است. یا اینکه اگر برای حسن اجرای نقشه جامع علمی کشور نیاز به تقسیم کار یا هماهنگی بین دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی و دیگر مراکز وجود دارد، این ستاد راهبری زمینه‌های کار مطلوب را فراهم خواهد کرد.
* اگر بخواهیم ملموس و عینی‌تر صحبت کنیم، اگر شما در جایگاه رئیس یک دانشگاه یا مدیر یک پژوهشگاه بودید و نقشه جامع علمی کشور را به شما ابلاغ می‌کردند، چطور آن را اجرایی می‌کردید؟
** اجرایی شدن این نقشه باید در تعاملی پیوسته بین ستاد راهبری نقشه جامع علمی کشور با هر یک از آن مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌ها و وزارتخانه‌های ذیربط انجام شود. نمی‌توان کل مسئولیت را در ستاد راهبری تصویر کرد یا کل مسئولیت را برعهده رئیس آن پژوهشگاه یا مرکز تحقیقاتی گذاشت، بلکه وظیفه این ستاد راهبری تعامل با این مراکز و تهیه نقشه مأموریت‌های علمی هر یک از این واحدها با همکاری خود آنها است.
به عنوان مثال سرمایه‌گذاری و میزان تخصیص بودجه‌ها، نوع گزینش پژوهشگر و تربیت دانشجوی دکتری و رشته‌هایی که در آن سرمایه‌گذاری خواهد شد و دیگر فعالیت‌های آن مرکز علمی و تحقیقاتی براساس اولویت‌هایی که در نقشه جامع علمی کشور تعیین و تصویب شده، جهت‌دهی و مدیریت خواهد شد.
* آیا براساس نقشه جامع علمی کشور سرفصل و محتوای دروس در دانشگاه‌ها و مدارس تغییر خواهد کرد؟
** در برخی از حوزه‌ها شاید نیاز به این تغییر باشد. در حوزه‌هایی همچون حوزه‌های علوم انسانی که به رویکردهای تحولی در نقشه جامع علمی کشور تأکید شده است، یکی از هسته‌های اصلی تحول می‌تواند تحول در محتوای دروس با توجه به ارزش‌های اسلامی و بومی ما باشد و به این اعتبار یکی از پایگاه‌های شروع تحول در علوم انسانی، بحث فلسفه‌های مضاف و تبیین فلسفه علوم مختلف براساس جهان‌بینی اسلامی است که این امر، وظیفه سنگینی را برای مراکز دانشگاهی، پژوهشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه ایجاد می‌کند چرا که تا تولید بومی نداشته باشیم نمی‌توانیم ادعای تحول در علوم انسانی را مطرح کنید.
* چه زمانی شیرینی و حلاوت چنین برنامه‌های ملی‌ای به کام ملت می‌نشیند؟ درواقع می‌خواهیم بدانیم نقشه جامع علمی کشور در چه بازه زمانی‌ای به بار می‌نشیند؟
** زمانی که برای نقشه چشم‌انداز و نقشه علم و فناوری در نظر گرفته شده، ایران 1404 است. اگر این نقشه به درستی اجرایی شود، ما آثار آن را تا آن سال خواهیم دید. البته بازه زمانی در برخی حوزه‌ها کوتاه‌مدت و میان مدت است. به عنوان مثال یکی از حوزه‌هایی که می‌توان حلاوت آن را در مدت زمان کوتاه‌تری به کام مردم چشاند، بحث تجاری‌سازی علم و فناوری است.
در نقشه جامع علمی کشور بر این امر تأکید شده که چرخه علم و فناوری باید کامل و تا مرحله نهایی تولید ثروت و درآمد طراحی شود و این تولید ثروت در کشور است که باعث افزایش برخورداری مردم از سطح رفاه اجتماعی می‌شود.
اگر بتوانیم نقشه جامع علمی کشور را به درستی اجرایی کنیم می‌توانیم اقتصاد خود را که «منابع پایه» است به اقتصاد «دانش پایه» متحول کنیم. این رشد اقتصادی ناشی از رشد علم و فناوری، سطح زندگی مردم را ارتقا خواهد داد.