تحکیم پایههای پژوهش: نیاز توسعه
برای رسیدن به یک کشور آرمانی که آرزوی هر ایرانی است، باید پایههای علمی و تحقیقاتی کشور را قدرتمندتر از پیش کرد و به امر تحقیقات اهمیت بیشتری داد. شرایط موجود ایران سبب شده تا تحقیقات در جایگاه نادر و ویژهای قرار گیرد.در هیچ دورهای این شرایط استثنایی و نیاز به برنامهریزی و توسعه تحقیقات و پژوهش، ایجاد مراکز تحقیقاتی سازماندهی و پرورش کادر علمی جهت ضمانت استقلال ملی و برآوردن نیازهای انرژی، صنایع، نفت، پتروشیمی، بهداشت و درمان، کشاورزی، ارتباطات، حمل و نقل، آموزش و پرورش، معماری، شهرسازی، فرهنگ و علوم انسانی و اجتماعی احساس نمیشد. به عبارت دیگر از نظر تحقیقاتی، کشور در موقعیتی قرار دارد که انگیزهها و اهداف جهت انجام تحقیقات، مفهوم عینی به خود گرفته است.
نیازهای بازار داخلی، بالا بردن کیفیت جهت ورود به بازارهای خارجی، کمبودها و... همگی حاکی از نیاز به تحقیق و توسعه دارد.
سیری در آمار و ارقام نشان میدهد که متاسفانه در سالهای گذشته کشور در جایگاه خوبی از نظر تحقیقات قرار نداشته است. نسبت بودجه تحقیقاتی به تولید ناخالص ملی در ایران در سال 67 علیرغم بهبود هزینه سرانه تحقیقات نسبت به سالهای گذشته 21 درصد برآورد شده درحالی که سهم تحقیقات از درآمد ناخالص ملی کشورهایی نظیر آلمان، سوئد و ژاپن به حدود 3 درصد میرسد.
در آمار دیگری در مورد تعداد محققان چنین آمده است که در ژاپن 4800 محقق در ازای هر یک میلیون نفر، در آمریکا 3300 نفر، آلمان 3000 نفر، کره 1100 نفر، آرژانتین 380 نفر، هند 150 نفر، فیلیپین 100 نفر، و ایران در سال 1368، 90 نفر بوده است.
آمارها نشان میدهند در کشورمان به امر تحقیق پرداخته نشده است.
دکتر نوعی معاونت پژوهشی دانشگاه فردوسی لازمه تحقیقات در کشور را داشتن نیروی محقق، تجهیزات مورد نیاز و ایجاد فرهنگ تحقیقات گروهی ذکر میکند و با تاکید بر این مطلب که فرهنگ کار گروهی در کشور ما چنان که باید جا نیفتاده است میگوید:
«امروز تحقیقات فردی راه به جایی نمیبرد و شاید وقت تلف کردن باشد بلکه باید در هر مورد دو موضوع علمی گروهی از محققان در رشتههای مختلف جمع شده و در یک موضوع به تحقیق بپردازند.
وی علت دیگر افت تحقیقات در کشور را عدم هماهنگی بین مراکز تحقیقاتی و صنعت دانسته و میگوید: اگر تحقیقات شکلی به خود بگیرد که در خدمت صنعت باشد ضمن این که باعث رشد و شکوفایی صنعت کشور خواهد شد سبب میشود که صنایع نیز برای تحقیقات بودجهای در نظر بگیرند تا موضوع کمی هزینه تحقیق و پژوهش نیز خود به خود حل شود.
وی اضافه میکند: «پایگاه اصلی تحقیقات دانشگاه است و باید از دانشگاه توقع تربیت نیروی محقق را داشت ولی متاسفانه دانشجویان ما کمتر به این امر علاقه نشان میدهند و دلیل آن نبودن، جو تحقیقاتی در دانشگاه میباشد که دلایلی متعددی دارد، یکی عدم علاقه استادان به تحقیقات است و علت اصلی آن مشکلات مادی میباشد. وقتی یک استاد و عضو هیئت علمی به دنبال چند ساعت حقالتدریس باشد تا زندگی خود را بهتر اداره نماید کجا به دنبال تحقیق میرود و چه وقت محققپرور خواهد شد؟
دکتر خدیوی زند علت اصلی این امر را مشکلات اداری و اجتماعی میداند و میگوید: شاید یکی از دردآورترین موضوعات موجود در جامعه پژوهشهای ناتمام یا پروژههای تحقیقاتی است که هیچ وقت شروع نمیشوند. و موانع اداری و اجتماعی در راه آنها قرار میگیرد و آموزشهای تکراری و کهنه و بیهدف و سطحی ذهن کنجکاو و خلاق و پرامید دانشجو را سرشار از ناامیدی کرده و تحقیقات در نظر او یک امر محال و دلسردکننده میآید.
وی که استاد روانشناسی دانشگاه است، میافزاید: در دانشگاهها که به عنوان مراکز تحقیقات به آنها توجه میشود متاسفانه علل زیادی برای دلسردی محقق وجود دارد. ارزشهایی که تحقیر میشوند، عقایدی که فرصت بیان پیدا نمیکنند و اذهان کنجکاوی که امکان بروز نمییابند از دلایل عدم رشد تحقیقات است.
حمید نعیمی که خود را مهندس الکترونیک معرفی مینماید، میگوید: «حقیقت این است که تحقیقات یک امر زمانبر است و موضوعی نیست که امروز به آن پرداخت و فردا یا یک هفته و یا یک ماه حتی یک سال دیگر جواب دهد بلکه موضوعی است که آغاز آن دست محقق است و پایان آن دست عوامل داخلی و خارجی مختلفی میباشد و از طرفی نیازمند بودجه نیز هست. یک محقق باید بتواند از تسهیلات مالی بانکها نیز استفاده کند ولی بانکها بودجه و تسهیلات را به کارهایی تخصیص میدهند که هر چه زودتر به بازدهی برسد.»
مهندس فیلابی مدیر گروه تحقیقات کشاورزی سازمان پژوهشهای علمی و صنعتی ایران در این باره میگوید: «عوامل مختلفی در این امر دخالت دارند. از جمله نیروی متخصص، کمبود امکانات مالی و عدم تأمین شغلی برای محققین است. یک محقق باید حداقل امکانات اولیه زندگی مانند مسکن را داشته باشد تا انگیزهای برای کار داشته باشد، ولی با تمام این حرفها علت اصلی در جای دیگری است و آن عدم هماهنگی ارگانهای تحقیقاتی است به عنوان مثال در تحقیقات کشاورزی، مراکزی مانند وزارت کشاورزی، دانشکده کشاورزی سازمان پژوهشهای علمی صنعتی و وزارت جهاد سازندگی کار تحقیقاتی انجام میدهند و هر یک بودجهای را صرف مینمایند در حالی که اگر همه این مراکز در شورایی درهم آمیخته شوند حتماً با صرف هزینه کمتر به نتایج بهتری نیز دست خواهند یافت. و همینطور با استفاده از امکانات یکدیگر میتوانند تا حد ممکن مشکل کمبود امکانات را حل کنند. در حال حاضر استعدادهای تحقیقاتی داریم ولی پرورش این استعدادها به شکل درست صورت نمیگیرد ما برای تحقیقات میتوانیم روی این استعدادها حساب کنیم.»
وی در ادامه میافزاید: «تجهیزات آزمایشگاهی به طور نسبی خوب است ولی استفاده بهینه نمیشود و در انحصار ادارات خاص قرار دارد و استفاده از آنها مستلزم مشکلات دست و پاگیر اداری است و همانطور که عرض کردم باید یک مرکز هماهنگکننده و یک شورای تحقیقاتی این مشکل را حل کند و شاید احداث مجتمعهای تحقیقاتی و شهرکهای پژوهشی گامی در جهت رفع این مشکل باشد.»
وی ادامه میدهد: «محقق نباید به زمان و مکان خاص محدود باشد یکی از افتهای تحقیقات محدود بودن محققان است. یک نفر که در یک موضوع تحقیق میکند باید اولاً از دنیای اطراف خود اطلاع داشته باشد و در جریان آخرین دستآوردهای عملی دنیا درباره آن موضوع خاص باشد که در این باره بانک اطلاعاتی وجود دارد ولی موضوع دریافت یک مقاله چند صفحهای در یک موضوع چند هزار ریال هزینه در بر دارد که کمتر کسی تمایل به صرف چنین هزینهای دارد. از دیگر افتهای تحقیقات کار فردی است. متاسفانه فرهنگ کار گروهی به طور کلی در کشور ما جا نیفتاده است.»
آقای محرری که خود را فوق لیسانس اناتومی معرفی میکند میگوید: «اصلیترین عامل افت پژوهش و تحقیقات در کشور ما نبودن امکانات مالی است. وقتی یک دانشجو و یا یک عضو هیئت علمی برای امرار معاش زندگی خود باید به کار بیشتر بپردازد کجا میتواند به تحقیق و پژوهش بپردازد؟ و حتی در صورتی که یک نفر علاقه شدیدی هم به امر پژوهش داشته باشد آیا علاقه تنها میتواند به تحقیق بپردازد؟ مسلماً به کتاب، آزمایشگاه مجهز به تجهیزات مورد نیاز و استادان قوی و پربار نیاز دارد. متأسفانه در مورد دانشجویان مثلاً در همین رشته زیستشناسی دانشجو لیسانس میگیرد و حتی یک «میکروسکوپ» الکترونی نمیبیند و در بین دانشجویان فوق لیسانس نیز همین طور و حتی دانشجویان دوره دکترا وقتی در این رشته از علوم پایه یکی از ضروریترین وسایل تحقیقات وجود خارجی ندارد و صرفا مکانیسم و اصول عمل آن در تئوری به دانشجو گفته میشود، چگونه میتوانیم توقع تحقیق و تفحص داشته باشیم؟»
وی میگوید: «از طرفی همیشه مشکلات اولیه زندگی چون مسکن پوشاک و خوراک و... وجود داشته که ما را از پرداختن به موضوع تحقیقات بازداشته است.»
وی ادامه میدهد: «یکی دیگر از آفتهای تحقیقات این است که دانشگاههای ما به عنوان مادر تحقیقات متأسفانه آموزشی هستند نه تحقیقاتی، عموم امکانات موجود در آنها برای آموزش مورد استفاده دارد نه تحقیقات و بیشترین سعی دانشگاههای ما در این است که متخصص پرورش دهند نه محقق و به همین جهت است که در کارهای تئوری از خیلی از کشورهای جهان پیشرفتهتر هستیم ولی در کار عملی متأسفانه ضعیف هستیم.
آقای خلخالی دانشجوی سال سوم زیستشناسی که خود نیز در امر پژوهش هم سابقهای دارد، میگوید: «در میان دانشجویان به عنوان افرادی که میتوان به عنوان محققان آینده روی آنها حساب کرد انگیزهای برای تحقیق وجود ندارد، اگر هم باشد آنقدر مشکلات متعدد وجود دارد که باعث دلسردی و زدگی میشود. همچنین فرهنگ محققپروری در جامعه ما وجود ندارد و از طرفی مشکلات اداری نیز که کلی از وقت و انرژی یک محقق صرف خود میکند در این سیر دخالت دارد. وی که سازنده دستگاه «میکرومانی پولاتور» که در جنینشناسی، سلولشناسی و ژنتیک کاربرد دارد میباشد خطاب به دانشجویان و استادان میگوید: «ارزشهای وجودی هر انسان از یک سو و توجه به گذشته درخشان ایران و اینکه پس از قرون وسطی اروپا، علم از ایران آغاز شده است و ارزشهای موجود که هر از چندگاهی میدرخشند بر این موضوع دلالت دارد که ما دارای نیروی بالقوه زیادی هستیم که اگر اندکی اعتماد به نفس و پشتکار وجود داشته باشد و موانع بیرونی به طور نسبی از میان برود میتوانیم این استعداد بالقوه را به فعلیت برسانیم که از آن بهرههای زیادی عاید کشور خواهد شد.»
وی میافزاید: کنفرانسهای پربار علمی و مجامع علمی که به معرفی پروژهها میپردازند ضمن ایجاد انگیزه برای محقق میتوانند ارتباط جوانان را با استادان و صاحبنظران علوم مختلف برقرار نماید و رشد و شکوفایی استعدادهای بالقوه را به دنبال داشته باشد.»
آنچه مسلم است این که عوامل تعدد دیگری نیز وجود دارد که سد راه تحقیقات در کشور است. و تا زمانی که نظام آموزش عالی در کشور به جای متخصصپروری به محققپروری تغییر سیستم ندهد نمیتوان انتظار داشت که تحقیقات جای خود را در کشور باز کند حال کی و چه وقت چنین خواهد شد؟
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
