از آزمون و خطا تا تجربه سی ساله

نگاهی به پیشینه طرح از مجلس پنجم تاکنون
نخستین بار در مجلس پنجم طرح استانی شدن انتخابات مجلس با حاشیه‌های فراوان و شائبه استفاده ابزاری در انتخابات در دستور کار نمایندگان وقت قرار گرفت. بر اساس این طرح، نمایندگان هر استان در قبال تمام امور شهرهای آن استان مسوولیت و اختیار داشته و امکان داوطلب شدن از هر شهری برای کل استان وجود داشت؛ همچنین مجموع آرای هر داوطلب در کل استان ملاک راهیابی او به مجلس. مخالفان آن معتقد بودند که روح کلی طرح در تضاد کامل با سیاست تمرکز زدایی بوده و منجر به کاهش نقش نمایندگان شهرستان‌ها در قوه مقننه می‌شود. با همین مخالفت‌ها بود که طرح مذکور موفق به کسب آرای نهایی نمایندگان نشد.
طرح استانی شدن انتخابات در بهمن ماه سال ۸۳ بار دیگر در مجلس ششم مطرح شد. این بار هم این انتقاد مطرح شد که به دلیل جمعیت فراوان مراکز استان‌ها و فاصله فاحش جمعیتی آنها با شهرستان‌های تابعه، با استانی شدن انتخابات اکثر نمایندگان منتخب جزو منتخبین مراکز استان‌ها خواهند بود نه شهرستان‌ها. چرا که در طول تمام ادوار انتخابات آرای بسیاری از کاندیداهای راه نیافته به مجلس در مراکز استان‌ها از آرای نمایندگان منتخب مردم شهرستان‌ها بیشتر بوده است.
با وجود مخالفت مجلس ششم با طرح مذکور، نمایندگان مجلس هفتم هم دوباره به فکر استانی کردن انتخابات مجلس افتادند. در طرح مجلس هفتم آمده بود که حوزه انتخابیه در انتخابات مجلس شورای اسلامی، ‌محدوده جغرافیایی هر استان خواهد بود، هر یک از استان‌ها به عنوان یک حوزه انتخابیه اصلی و حوزه‌های انتخابیه فعلی تابع استان حوزه انتخابیه فرعی محسوب می‌شوند. بر این اساس داوطلبان نمایندگی می‌باید منحصرا برای یکی از حوزه‌های انتخابیه فرعی استان داوطلب نمایندگی مجلس شوند. ثبت‌نام در بیش از یک حوزه انتخابیه فرعی موجب ابطال و محرومیت از داوطلبی نمایندگی آن دوره انتخابات مجلس شورای اسلامی می‌شد. البته نامزدها باید سابقه حداقل ۳ سال سکونت در آن محدوده را داشته باشند. همچنین در این طرح آمده بود که انتخابات مجلس یک‌مرحله‏ای است و حایزین اکثریت و نیز آرای کسب شده داوطلب نمایندگی در سطح استان به مجلس شورای اسلامی راه خواهند یافت، مصوبه نهایی این مجلس با مخالفت شورای نگهبان مواجه شد و با پایان یافتن عمر این مجلس سرنوشت آن به مجلس هشتم سپرده شد.
سرانجام این طرح با سابقه پس از ناکامی‌های بسیار به مجلس هشتم رسید، به دستور علی لاریجانی کمیسیون مشترکی از کمیسیون‏های امنیت ملی، شوراها، حقوقی و قضایی و اجتماعی تشکیل شد تا به بررسی طرح استانی شدن انتخابات بپردازد.
این کمیسیون ابتدا کوشید تا محدوده حوزه‌های انتخابیه را در هر استان تعیین کند که باز هم هر یک از استان‎ها به عنوان یک حوزه انتخابیه اصلی و حوزه‌های انتخابیه تابعه استان به عنوان حوزه انتخابیه فرعی محسوب می‏شدند. این طرح مدت‌ها در کمیسیون‌های امنیت ملی، شوراها، اجتماعی و حقوقی بلاتکلیف ماند تا در نهایت با نامه روح‌الله حسینیان رییس کمیسیون شوراها به هیات‌رییسه مجلس، این طرح به این کمیسیون ارجاع شده و بررسی آن پایان یافت. تعریف حوزه‌های اصلی و فرعی در انتخابات استانی مجلس و شرایطی برای نامزدها از جمله موادی است که در کمیسیون شوراها به تصویب نمایندگان رسیده است. بر این اساس نامزدهای انتخابات مجلس از این پس یا باید متولد و ساکن حوزه انتخابیه محل رقابتشان باشند یا اینکه حداقل ۱۰ سال در آنجا کار اجرایی کرده باشند. سهمیه کرسی نمایندگان هر استان مطابق قانون فعلی مشخص شده است. به موجب این طرح هر نامزد در صورتی که حداقل 15 درصد آرا حوزه فرعی (شهرستان) را کسب کند و در استان هم اکثریت آراء را به دست آورد، به مجلس راه خواهد یافت.
حزبی شدن انتخابات استانی ازدیگر مواردی است که در جلسات کمیسیون شوراها حذف شده است.
موضوع دیگری که در این کمیسیون بررسی شد مربوط به تبصره است که به مستثنی شدن استانی شدن انتخابات در برخی استان‌ها اشاره می‌کند. استثنایی که شامل برخی استان‌های مرزی و سنی نشین همچون سیستان و بلوچستان، گلستان، آذربایجان شرقی و خراسان جنوبی میشود.
مخالفت دولت دلیلی برای پس‌گیری امضا
به نظر می‌رسد یکی از دلایل اصلی باز پس‌گیری امضا‌ها از این طرح مخالفت دولت با استانی شدن انتخابات است. چرا که پس از آنکه مصطفی نجار وزیر کشور از مخالفت دولت با این طرح سخن گفت نمایندگان حامی دولت به مخالفت از این طرح برخواستند. «مطفی محمد نجار» وزیر کشور گفت: این طرح به دلیل بالا بردن هزینه انتخابات و طولانی‌تر شدن فرایند آن به ضرر کشور است. علاوه بر این اجرای آن به این سمت پیش می‌رود که در استان‌ها انتخابات حزبی شده و افراد مشخصی با یک فهرست خاص رای بیاورند.
وزیر کشور خاطرنشان کرد: استانی شدن انتخابات مجلس مشکلات اینچنینی ایجاد می‌کند، ما در وزارت کشور نظر تخصصی و کارشناسی خود را در این زمینه ارایه کردیم البته مجلس در این باره مختار است.
مخالفت دولت با استانی شدن انتخابات
حسن نوروزی عضو هیات رییسه کمیسیون شورا‌ها و امور داخلی در تشریح نگرانی مدیران اجرایی به «ملت ما» گفت: این طرح تنها با یک رای بیشتر در کمیسیون به تصویب رسیده بود و طرف دیگر نگرانی‌هایی را برای دولت به وجود آورده بود، از جمله نگرانی وزیر کشور که در متن سیاست داخلی کشور قرار دارد و در صورتی که بحران و مشکلی در کشور پیش بیاید باید توسط این وزارتخانه کنترل شود. وی ادامه داد: هر نوع تغییر در نحوه انتخابات باید تحت کنترل اعضای این وزارتخانه باشد. وزارت اطلاعات هم مخالف استانی شدن انتخابات است و دغدغه‌های خاص خود را دارد که باید مورد توجه نمایندگان قرار بگیرد. نماینده رباط‌کریم تصریح کرد: از آنجایی که قرار بود انتخابات در استان‌های سنی‌نشین مانند سابق برگزار شود، شائبه به وجود آمدن اختلافات قومی دامن زده می‌شد؛ مثلا اگر در استان‌هایی مثل خوزستان مردم بگویند بین فارس‌ها و عرب‌ها انتخابات مجزا برگزار کنید، چه باید کرد؟ به گفته نوروزی،ة اگر انتخابات مجلس در این استان‌ها نظیر انتخابات مجلس خبرگان برگزار شود، قطعا با مخالفت شورای نگهبان مواجه خواهد شد چون بیم کاهش سطح مشارکت عمومی در آن می‌رود. حتی اگر انتخابات را در دو سطح اصلی (مرکز استان) و فرعی (شهرستان‌های هر استان) برگزار کنیم هم در مناطق مرزی دچار مشکل می‌شویم. چون توازن به هم می‌خورد.
امینی: طرح هنوز از دستور خارج نشده است
در این میان، سخنان نمایندگانی که پیشتر موافقت و مخالفت خود را با این طرح مطرح کرده بودند حاکی از آن است که هر دو دسته به معایب و محاسن برگزاری انتخابات به روش فعلی اذعان دارند، همینطور روش استانی شدن انتخابات را در کنار مزیت‌های بسیار خالی از ایراد نمی‌بینند. جهانبخش امینی، نماینده کرمانشاه که از موافقان اجرای انتخابات به روش استانی است در گفت‌وگو با خبرنگار «ملت ما» گفت: این طرح هنوز از دستور کار مجلس خارج نشده و همچنان برای بررسی و تصویب این طرح در صحن علنی امیدوار هستیم. عضو کمیسیون انرژی ادامه داد: گمان نمی‌کنم انتخابات به روش فعلی منافع خاصی داشته باشد مگر اینکه به دلیل جا افتادن این روش در میان مردم به آزمون و خطا نیاز ندارد.
وی ایرادی که به استانی شدن انتخابات وارد است را بخشی نگری دانسته و تصریح کرد: در انتخابات به روش استانی نمایندگان در استان متمرکز شده و بیم این می‌رود که به شهرستان‌ها رسیدگی نشود این در حالی است که اگر انتخابات به روش همیشگی برگزار شود به مسائل شهرستان‌ها بیشتر رسیدگی می‌شود. در کنار این مطلب تبلیغات در انتخابات به روش فعلی مورد انتقاد کارشناسان قرار دارد. این در حالی است که امینی انتخابات به روش فعلی را نیز مناسب توصیف کرده و خاطرنشان کرد: در زمان انتخابات همه مردم در صحنه حاضر شده و صحنه‌هایی از دموکراسی در ایران را به نمایش می‌گذارند از این رو برگزاری انتخابات در کشور جمهوری اسلامی را به اهداف خود نزدیک می‌کند.
مهدی‌زاده: طرح ابهام دارد
مهدی مهدی‌زاده، عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی که از مخالفان اجرای این طرح است در گفت‌وگو با «ملت ما» دلایل مخالفت خود را این چنین برشمرد: چنانچه این طرح به شورای نگهبان می‌رفت با داشتن ایرادات فراوان متوقف می‌شود. نماینده گناباد به اشکالات طرح اشاره کرده و تصریح کرد: چنانچه این طرح اجرا می‌شد از انگیزه نمایندگان برای فعالیت در شهرستان‌ها کاسته شده و تمام زمان خود را صرف مراکز استان‌ها می‌کردند. از این رو ارتباط مسوولین با مردم که یک ارزش محسوب می‌شد، کمرنگ می‌شود. وی ادامه داد: از سوی دیگر انگیزه مردم برای شرکت در انتخابات کم می‌شد چرا که وقتی تمام مردم شهرستان به فردی رای می‌دادند که در نهایت نماینده آنها نمی‌شد از شرکت در انتخابات‌های آتی دلسرد می‌شدند. مهدی‌زاده تصریح کرد: انتخابات به روش فعلی سی سال است که تجربه شده‏ و درست است که بهترین روش برگزاری انتخابات نیست اما روشی است که مردم آن را پذیرفته‌اند. به نظر می‌رسد نمایندگان مجلس شورای اسلامی لازم است درباره این طرح به یک جمع‌بندی رسیده و تکلیف آن را برای همیشه مشخص کنند.