شایستگی و معیار گزینش کارگزاران

محمدهادی سجادی
 شایستگی، در لغت به معنای داشتن توانایی، مهارت، دانش و صلاحیت است و در اصطلاح، با توجه به کار و حیطه شغلی فرد معنی می‌یابد. هر کاری توانایی، مهارت و لیاقت ویژه‌ای را می‌طلبد و در مجموع، صلاحیت و شایستگی فرد را برای امر به عهده گرفته شده، می‌رساند. بنابراین، برای انتخاب شایسته ترین افراد در کارها، باید به توانایی ها، شاخص‌های رفتاری، باورها، ویژگی‌های شخصیتی، بینش‌ها و مهارت‌های آنان توجه شود. از دیرزمان این بحث همواره مطرح بوده که آیا در استخدام و کار در حکومت اسلامی، امتیاز و اصالت، از آنِ تجربه و تخصص و مدیریت است؛ هرچند خالی از ایمان و تعهد باشد یا برعکس، اصالت را باید به ایمان و تعهد داد؟ امام علی علیه السلام بزرگ تربیت یافته پیامبر گرامی اسلام، در سخنی زیبا می فرماید: ایها الناس اِنّ اَحقَّ الناس بهذا الامرِ اَقواهُم علیه و اَعلمُهم بامر اللّه فیه. ای مردم، همانا سزاوارترین مردم به امر خلافت و رهبری امت، تواناترین بر اداره آن و داناترین به فرمان خداوند در فهم مسائل است. ایشان در کلامی دیگر فرموده است: «مَن اَحسن الکِفایةَ استَحقَّ الوِلایة؛ آن کسی که درست از عهده اداره امور برآید، شایستگی رهبری بر امت را دارد». سفارش پیوسته مولا علی علیه السلام به کارگزاران خویش، تأکید بر شایسته سالاری در گزینش هاست. ایشان در عهدنامه مالک اشتر، بارها بر این امر تأکید کرده است.
در بخشی از آن آمده است: در امور کارگزارانت بنگر، آنها را آزموده به کار گیر و محور گزینشت میل و گرایش شخصی تو نباشد؛ زیرا که این دو کانونی از شعبه های جور و خیانت است. از میان آنها افرادی را که باتجربه تر و پاک تر و پیشگام تر در اسلامند، برگزین؛ زیرا اخلاق آنها بهتر و خانواده آنها پاک تر و همچنین کم طمع تر و در سنجش عواقب امور بیناترند. این امام بزرگوار، در رهنمودی دیگر به یکی از کارگزارانش فرمود: لا تَقبِلَنَّ فی اِستِعمالِ عُمّالِک وَ اُمرائِک شَفاعةً الاّ شَفاعةَ الکِفایةِ و الاَمانة. در به کارگیری کارمندانت که باید زیر نظر تو کار کنند، واسطه و شفاعتی را نپذیر؛ مگر شفاعت کفایت و امانت را (و کفایت، یعنی شایسته سالاری). به اعتقاد حضرت علی علیه السلام همانند مقام رهبریِ جامعه، به ترتیب دیگر پُست های مدیریتی جامعه و نظام سیاسی، مسئولیت هایی هستند که افراد کاردان و متخصص خود را می طلبند و هر پُستی، به توان، شایستگی و تخصص ویژه ای نیاز دارد و هرگز جایز نیست کسی جز آن که اهلیت مقامی را دارد، عهده دار آن شود یا افراد بی کفایت به کاری گمارده شوند. در غیر این صورت، جامعه مسیر اصلی توسعه و کمال را نخواهد پیمود. حضرت علی علیه السلام در جمله ای ساده و کامل، تمام حکومت های نالایق و نامشروع زمان خود و تاریخ بشر را زیر سؤال می برد و می فرماید: «شگفتا! آیا خلافت، با رفاقت و خویشی هم می شود!»هرگاه در مدیریت جامعه، روابط دوستانه و خویشاوندی و دیگر معیارهای نادرست ملاک واقع شوند، افراد شایسته و کاردان منزوی می شوند.
پس از انتخاب حضرت علی علیه السلام به رهبری امت، دشمنان او حتی آنان که با وی جنگیدند، اقرار کردند که علی علیه السلام سزاوارترین فرد برای رهبری جامعه است و هیچ نقص و عیبی در روش حکومت و شخص ایشان وجود ندارد. مهم ترین اصل در انتخاب کارگزاران، از دیدگاه حضرت علی علیه السلام توانایی و آگاهی حاکم و کارگزار است، آنجا که می فرماید: ایها الناس اِنّ احقَّ الناس بهذا الامرِ اَقواهُم عَلیه و اَعلَمُهم بِاَمراللّه فیه. ای مردم! سزاوارترین افراد به خلافت، کسی است که بدان تواناتر باشد و در آن، به فرمان خدا داناتر. ایشان در جای دیگر فرموده است: «کار مردم جز به شایستگی زمامداران سامان نمی یابد». امیرمؤمنان علی علیه السلام معتقد بود کارها به وسیله کارکنان و کارگزاران، راست و درست می شود. بر این اساس، آفت کارها را باید در ناتوانی کارکنان جست وجو کرد. اگر کارگزاران توانا نباشند، از عهده امور برنمی آیند و کارها به جای اصلاح و پیشرفت، سیر نابودی می پیماید. ابن ابی الحدید، در فرق بین «اقوی» و «اعلم» در فرمایش حضرت علی علیه السلام می نویسد: اقوا، باسیاست ترین و باتدبیرترین است و اعلم به امر خدا، کسی است که دانش لازم را داشته باشد تا آن سیاست و تدبیرها را بر طبق دانش به اجرا درآورد.
پس هر دو ویژگی لازم است. چه بسا فردی در سیاست ماهر باشد، ولی حکم خدا را در آن مورد نداند و ممکن است کسی دانش سیاسی و دینی داشته باشد، ولی مطابق عملش، آن سیاست ها را به اجرا نگذارد.اینکه امیرالمؤمنین علی علیه السلام در کلام خویش، علم را در کنار توانایی بیان کرده است، نشان دهنده این واقعیت است که پاکی و امانت داری، برای پذیرش یک پُست حساس اجتماعی به تنهایی کافی نیست. از این رو، امام علی علیه السلام یک بار دیگر بر این مهم تأکید می کند و می فرماید: یکی از نشانه های مدیریت و رهبری صحیح جامعه اسلامی، آن است که او باید داناترین مردم به حلال و حرام خدا و احکام گوناگون و امر و نهی الهی و هر آنچه مردم بدان نیازمندند، باشد. ایمان و امانت داری، بر محبوبیت کارگزاران می افزاید. در جامعه اسلامی، دین داری با تعهد، اصلی ترین ویژگی یک مدیر معرفی شده است. کسی که آراسته به این صفت ارزشمند نباشد، حتی اگر دیگر خصلت های رهبری و مدیریت را دارا باشد، نمی تواند امانت رهبری را به دست گیرد. امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نامه ای به حذیفة بن یمان، بر گزینش افراد دین دار امین این گونه توصیه می کند: افراد مورد اطمینان و کسانی را که مورد علاقه تو هستند و از دیانت و حسن امانت شان راضی هستی، گرد آور و از آنها در کارهایت یاری بخواه.
از مهم ترین مواردی که عدالت کارگزاران را زیر سؤال می برد، قلمرو منافع شخصی است. برخی از مسئولان میان دیگران عدالت برقرار می کنند، ولی هرگاه می خواهند با آشنایان خود در زمینه مدیریتی حیطه خویش رفتار کنند، از این قاعده سرپیچی می کنند. تنها دیگران را به حفظ بیت المال سفارش می کنند. واسطه گری اداری را زشت، بی اعتنایی به ارباب رجوع را ظلم، سستی در کارها را نوعی دزدی و کاغذبازی را نادرست می دانند، ولی خود همان رویه را دارند و هیچ گونه زشتی را در کارهایشان احساس نمی کنند. اینان دچار همان دوگانگی هستند که امام علی علیه السلام نیز به آن اشاره فرموده است: مدیر عادل و شایسته، مسئولیت ها را امانت و وظیفه می داند، نه لقمه ای آماده بلعیدن. مدیر شایسته، زندگی خود را با ضعیف ترین انسان ها برابر و تنظیم می کند تا فقر و تهی دستی، محرومان را از پا درنیاورد. مدیران علوی صفت، هرگونه استفاده نادرست از اموال عمومی با توجیه های عوام پسند را محکوم می کنند. از دیدگاه حضرت علی علیه السلام هر نوع بذل و بخشش نابجا از بیت المال مسلمانان، خیانتی است که حاکم و مدیر شایسته و عادل نباید مرتکب آن شود. امیرمؤمنان علی علیه السلام می فرماید: «بخشش حکمرانان به وسیله غنایم مسلمانان، ستم و خیانت است».
کوشش برای کنترل کارهای اطرافیان، یعنی آنانی که به شکلی با مدیران دوستی و ارتباط و خویشی دارند و می توانند حرف شان را به آنها بگویند و در جلسه های خصوصی آنها حضور یابند، از مسائل مهمی است که مدیر عادل و شایسته باید آن را رعایت کند و نظارت و کنترل کافی بر اعمال و رفتار این افراد داشته باشد. علی علیه السلام در کلامی درباره این افراد چنین فرموده است: پس بدان برای زمامداران، خاصان و صاحبان اسراری است که خودخواه و دست درازند و در داد و ستد با مردم، عدالت و انصاف را رعایت نمی کنند. ریشه ستم ایشان را، با جدا کردن و دور ساختن موجبات آن صفات، از بین ببر و به هیچ یک از اطرافیان و بستگان خود زمینی از اراضی مسلمانان وامگذار و نباید طمع کنند که قراردادی به سود آنها منعقد کنی؛ که مایه ضرر سایر مردم باشند. از دیدگاه امام علی علیه السلام ، فردی شایستگی رهبری و خدمت به نظام اسلامی را دارد که از بینش قوی، فهم دقیق مسائل، حس تشخیص، سرعت انتقال و باریک بینی در اموری که نیاز به تدبیر و سیاست گذاری دارند، برخوردار باشد. اگر افراد نالایق بر رأس کار آیند، اموال عمومی حیف و میل می شود.
این حضرت می فرماید: «سوءُ التدبیر سببُ التّدمیر؛ سیاست نادرست، موجب نابودی است». همچنین، در جای دیگر فرموده است: «امام و رهبر، به ذهنی تیز و زبانی پرتوان و دلی پرجرئت، برای اقامه حق نیازمند است». از سوی دیگر، کارگزاران باید از ناهنجاری های اخلاقی به دور باشند و از صفت های ناشایستی چون حرص به مال دنیا، بخل، شهوت رانی، ترس، بی صبری پاک باشند. در غیر این صورت، بنابر تأکید و هشدار امیرمؤمنان علی علیه السلام ، شایستگی حکومت را نخواهند داشت: سزاوار نیست که شخص حریص پیشوای مسلمانان شود؛ زیرا چنین کسی در اموال ایشان طمع خواهد کرد. نیز انسان نادان نباید در رأس امور مسلمانان قرار گیرد؛ چون با جهل خویش مردم را به هلاکت می افکند. همچنین فرد بخیل؛ چه آنکه حقوق مسلمانان را از ایشان دریغ می دارد و نه شخص خشن؛ که کردار ناشایست او موجب خشونت مردم خواهد شد و نه آن کس که از گزارش روزگار ترسان است. از این رو که گروهی را بر گروه دیگر مقدم می دارد و آن کس که رشوه می گیرد و به خاطر آن، حق را پایمال می کند و آن کس که سنت را رها می کند و مردم را نابود می سازد. نه تنها رهبران جامعه، بلکه مدیران دولتی، کارمندان و رئیس سازمان ها نیز هر کدام باید به اندازه مسئولیت و حساسیت کار خود، به تقوای لازم رسیده باشند و به بیماری هایی درون، از قبیل خشم، کینه، حسد، طمع، حرص و بخل گرفتار نباشند؛ وگرنه شایسته امانت داری نیستند. در واگذاری کارها، توجه به صلاحیت کارگزاران بسیار مهم است و البته برای تصدی برخی از کارها تأکید ویژه ای بر آنها شده است.
یکی از این امور مهم، فرماندهی نظامی است. علی علیه السلام ویژگی ها و معیارهای فرماندهان کاردان و شایسته را چنین برمی شمارد: فرماندهی نیروهای مسلحِ خود را به کسی بسپار که این معیارها در او فراهم باشد: 1. از همه افراد نسبت به خدا، رسول و امام خیرخواه تر و دل سوزتر باشد. 2. پاکدامن ترین باشد. 3. در متانت و حلم، در سطحی برتر از دیگران باشد؛ چنان که دیر به خشم آید و زود با شنیدن پوزش، آرام گیرد. 4. با ضعیفان، مهربان و بر توانمندان، درشت خو باشد. 5. خشونت بیجا او را تحریک نکند و در مواقع مقتضی، از برخورد لازم کوتاهی نکند. سپس، امام علی علیه السلام افزون بر این معیارها، ویژگی های دیگری را به عنوان امتیاز فرماندهان مطرح می کند که عبارتند از: اصالت خانوادگی، سوابق درخشان، روحیه سلحشوری و رزمی، سخاوت، بلند نظری، نهراسیدن از مرگ و شهادت و کثرت دشمن! شغل و مقام مهم دیگری که برای واگذاری مسئولیت در آن بخش باید بسیار دقت کرد، قضاوت است. قاضیان شایسته و با وجدان، برای اجرای عدالت، حفظ حقوق، حمایت از مظلوم و کوتاه کردن دست متجاوز به قضاوت درست می پردازند.
حضرت علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم نقل می کند: در قضاوت و داوری بین مردم، به سان کسی که به مقام داوری نزد خدا آشناست، رفتار کن؛ زیرا حکومت و دادرسی، ترازوی عدالت خداوند است که در روی زمین نهاده شده تا حق مظلوم را از ظالم و ضعیف را از قوی باز ستاند. در اسلام، به شرایط قاضی و آداب قضاوت بسیار توجه شده است؛ زیرا: «قاضی سالم و شایسته، بر مسند انبیا و اوصیا می نشیند و اگر به حق قضاوت نکند، شقی است». با توجه به اهمیت این مسئولیت، امیرالمؤمنین علی علیه السلام ویژگی ها و معیارهای قاضی مورد اعتماد را چنین برمی شمارد: باید با فضیلت ترین مردم در مسند قضاوت بنشیند. قاضی باید در کار خویش توانا باشد و در برخورد با مراجعان، با لجاجت رفتار نکند. هرگاه اشتباه کرد، زود بپذیرد و از تسلیم شدن در برابر حق سربازنزند. قاضی نباید سر سوزنی طمع داشته باشد. باید درباره موضوع پرونده تا آخرین مرحله ممکن تحقیق کند. در شبهات از همه با احتیاط تر باشد و از مراجعه پی در پی شاکیان خسته نشود. در کشف امور، از همه شکیباتر و پس از کشف حقیقت، در حل خصومت از همه موفق تر باشد. کسی که ستایش فراوان، او را نفریبد و چرب زبانی، او را منحرف نسازد و البته چنین کسانی بسیار اندکند.