اسرار کودتای اوت 1991 مسکو

* اشترن: آقای استپانکوف،‌ در پائیز سالجاری، کتاب «دسیسه در کرملین» شما به چاپ رسیده که موضوعش درباره وقایع کودتای نافرجام شوروی است. با توجه به اینکه هنوز جریان محاکمه مجرمین و افراد کودتاچی آغاز نگشته،‌ تصور می‌کنید، ‌چاپ این کتاب از سوی دادستان کل روسیه که در آن تحقیقات و نکات بدست آمده را برشمرده، ‌اقدامی بجا بوده است؟
** استپانکوف: بله، چاپ چنین کتابی،‌ معنی ندارد. در حقیقت قرار است که این کتاب استراتژی سیاسی کودتاچیان را بر ملا سازد.
* اشترن: آیا هنوز هم می‌توان این عده را کودتاچی برشمرد؟
** استپانکوف: بله آنها در قالب سوگند و با هدف رسیدن به قدرت، خیانت بزرگی را انجام دادند. «کمیته میهنی برای مواقع ضروری» به دروغ به مردم گزارش داد که رئیس‌جمهور مریض میباشد و بعد هم بدون هیچ اجازه‌ای، ‌ارتش را به سوی شهر مسکو روانه و در آنجا مستقر ساخت.
* اشترن: کودتاگران بدین نکته اشاره کرده‌اند که خود گورباچف در آغاز سال 1991 اجازه داده تا این عده هدایت کمیته را بر عهده گیرند. گورباچف در کودتای اوت چه نقشی داشته است؟
** اسپتانکوف: گورباچف نظیر بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور کنونی روسیه، این حق را داشت برای یک مورد وضعیت اضطراری، اجازه دهد تا آموزش‌های خاص آن صورت گیرد و در اختیار مقامات کل گذاشته شود. در همه کشورها، از این برنامه‌ها وجود دارد. بعنوان مثال به هنگام یک حادثه ناگوار اتمی چه اقداماتی بایستی صورت گیرد؟
* اشترن: شخصیت‌های بسیاری به کرات، علی‌الخصوص جیمز بیکر، وزیر امور خارجه آمریکا در اواخر ژوئن همان سال به گورباچف در ارتباط با کودتایی در حال شکل‌گیری، ‌هشدار داده بودند، با اینحال، چرا او جهت استراحت به جزیره «کریمه» رفت؟
** استپانکوف: آن موقع، چنین هشدارهایی در هر حال وجود داشت.
* اشترن: ولی «بیکر» ‌حتی بطور مجزا و دقیق، نام‌هایی را هم ذکر کرد مثل نام رئیس «گا. گ. ب» یا «دیمتری یازوف» وزیر دفاع و نخست‌وزیر «پاولف» ‌که در ماه اوت، ‌برای مدت کوتاهی، عملاً گورباچف را از قدرت دور ساختند.
** استپانکوف: گورباچف واقعاً ‌می‌پنداشت که دارد بر کشور حکومت می‌کند و رشته‌های قدرت را در دست دارد. ولی همانگونه که معلوم شد، زمانی که او مسکو را ترک کرد، این رشته‌ها از هم گسسته شد.
* اشترن: چگونه امکان دارد، رئیس‌جمهور شوروی، یعنی یکی از مردان جهان که بهترین نوع محافظت از وی بعمل می‌آید در محل استراحت‌گاهش آنچنان بی‌عکس‌العمل بماند؟
** استپانکوف: زیرا آن گروه پانصد نفری که وی را در محل استراحت‌گاهش کاملأ زیرنظر داشتند، همگی اعم از مخاطبین، خلبانان هلیکوپتر، مربیان سگ، غواصان و حتی پیشخدمتان زن، عضو سازمان کا.گ.ب بودند و رئیس همه اینها، گورباچف نبود که زیرنظرش داشتند، بلکه سرپرست آنها، رئیس کا.گ.ب بود همین مشخص می‌کند که چرا هیأت نمایندگی کودتاچیان حاضر در مسکو، توانست، سه کمربند امنیتی را در اطراف استراحت‌گاه گورباچف بوجود آورد.
دلیل عمده‌اش این بود که در رأس این گروه، شخصی مثل «یوری پلاجانف» قرار داشت که افسر ارشد کا.گ.ب و شخص کاملاً مورد اعتماد کریجوشکف، رئیس کا.گ.ب بود. او حتی کاری کرد که در روز هجدهم اوت، رأس ساعت چهار و سی و دو دقیقه بعدازظهر تمامی ارتباطات تلفنی به بیرون از اقامتگاه قطع شوند.
* اشترن: گورباچف حتماً بایستی می‌دانست که کا.گ.ب تا چه حد قدرت دارد...
** استپانکوف: ...چنین وضع ناپسندی را هیچگاه تصور نمی‌کرد با این حال کلیه امور از سوی کا.گ.ب اعمال میشد، حتی زیرنظر گرفتن کامل امور روزمره تمامی خانواده‌اش، نه فقط شماره «110»، شماره کدی که کا.گ.ب برای گورباچف در نظر گرفته بود و شماره «111» برای همسرش «رایسا»، ‌بلکه حتی تمامی رفت و آمدها دقیقاً زیرنظر بودند و آن زمان تمامی افرادی که بنوعی با خانواده گورباچف در ارتباط بودند، تحت کنترل قرار گرفته بود، مثلاً افراد کا.‌گ.ب به مکالمه تلفنی «رایسا» با آرایشگرش گوش می‌دادند.
بعد هم اینها را با دقتی خاص یادداشت می‌کردند که هر فرد در کجا و چه زمانی توقف داشته است. در سندی مربوط به هفدهم اوت سال 1991 چنین نوشته شده است: «ساعت شش و نیم بعدازظهر شماره «‌111»‌ برای شنا به استخر رفت و ساعت هفت و چهار دقیقه از آنجا خارج شد.» در یک کلام بایستی گفت:‌ گورباچف واقعاً‌ گروگانی در دست کا.گ.‌ب بود.
* اشترن: ‌پس از قطع ارتباط گورباچف، بوریس یلتسین، رئیس‌جمهور روسیه که مردم این جمهوری انتخابش کرده بودند، تنها دشمن جدی کودتاچیان بشمار می‌آمد، پس چرا او را دستگیر نکردند؟
** اسپتانکوف: محل استراحتگاه «یلتسین» ‌در منطقۀ «ازخنگاس کوچه» شهر مسکو، در ساعات اولیه روز نوزدهم اوت، توسط گروه کماندویی بنام «آلفا» که یک گروه ویژه ضداقدامات تروریستی وابسته به کا.گ.ب بود و سابقاً ‌در کشتار ژانویه سال 1991 ویلینیوس نیز دست داشت، به اشغال و تحت کنترل درآمد.
برای اینکه به هدف اصلی خود برسند، جانشین فرمانده گروه، حضور بیست نفر را کافی دانسته و گفته بود: «اینکه اصلاً کار سختی نیست!» ‌سر ساعت شش افراد گروه از رادیو شنیدند که وضعیت اضطراری تأیید شده، ولی متعاقباً فرمان جدیدی صادر نشده است.
کمی بعد «بوریس یلتسین»‌ همراه محافظانش سوار بر اتومبیل دولتی خود که اسکورت نظامی هم داشت، بسرعت از جلوی چشم این عده عبور کردند و دقایقی بعد به مقر حکومتی یعنی «کاخ» رسیدند.
* اشترن:‌ چه کسی یا چه عاملی، یلتسین را نجات داد؟
** اسپتانکوف:‌ یکسری از علل و عوامل باعث نجات او شدند - آنموقع برنامه زمانی بهم ریخته بود - از این گذشته، «‌آناتولی لوکیانف»، قول داده بود که پارلمان، ‌بدست‌گیری قدرت توسط معاون رئیس‌جمهور را متعاقباً تأیید می‌کند. بر این اساس مخالفان تاکتیک‌شان را تغییر دادند. آنها تصور می‌کردند می‌توانند فردی سرسخت همانند «بوریس یلتسین»‌ را در هر زمان آرام نگه دارند.
* اشترن: ولی به جای این، یلتسین در جلوی کاخ سفید، ملت را به مقاومت فراخواند. بعد هزاران نفر بسوی محل کارش هجوم آوردند و تلفن‌ها باز هم بصدا درآمدند - شبکه گاز، برق و آب نیز قطع نشد بنظر می‌رسد افراد وقتی وارد نباشند، نمی‌توانند سرنگونی رژیمی را نظم و سازمان دهند.
** استپانکوف: در آن زمان هیچ برنامه مدونی موجود نبود. مقدمات کودتا از روز پنجم اوت آغاز شده بود. قبل از این زمان نیز کودتاچیان شش ماه وقت داشتند تا نسبت به یکدیگر اعتماد کسب کنند.
* اشترن:‌ چرا این مقدمات باید در روز پنجم اوت انجام می‌شد؟
** اسپتانکوف: بخاطر آنکه روز قبل آن، گورباچف به تعطیلات رفت و در این فاصله تصمیم گرفته شد که پیمان اتحاد قبل از موعد برنامه‌ریزی شده یعنی قبل از بیستم اوت، امضا شود.
* اشترن:‌ پیمانی که شوروی ابرقدرت را به یک اتحادیه متشکل از دولت‌های آزاد مبدل می‌ساخت و قدرت را از کادر قدیم، ‌می‌گرفت!
** استپانکوف: ‌بلکه اما علاوه بر آن قرار بود، ‌بعد از امضا پیمان، دولت تغییر ماهیت دهد - در اواخر جولای طی گفتگویی سری، گورباچف، یلتسین و نظربایف بر روی این موضوع توافق کرده بودند.
* اشترن: و احتمالاً قرار بود افراد جدیدی هم بر مسند قدرت قرار گیرند!
** ‌استپانکوف: بله - قرار بود پست نخست‌وزیری «پاولف»‌ بوسیله نظربایف پر شود. همینطور یازوف و کریجوشکف از کار کنار گذاشته شوند.
* اشترن: از این موضوع طرف مقابل هم اطلاع داشت؟
** استپانکوف:‌ این مذاکرات از سوی کا.گ‌.ب ضبط شده بود.
هم گورباچف و هم یلتسین فکر می‌کردند که کریجوشکف از قضیه خبر دارد.
* اشترن:‌ شب بیستم اوت به نظر می‌رسید، حمله‌ای به کاخ بصورت غیرمستقیم در حال شکل‌گیری است. آیا برای این منظور برنامه‌ای وجود داشته است؟
** استپانکوف: کریجوشکف ساعت نه بعدازظهر بیستم اوت، ماموریت داشت تا برنامه حمله را عملی سازد. این اقدام مشترک را ارتش، کا.گ.ب و وزارت داخله با رمز «گروم» به معنای «رعد»‌ انجام می‌دادند. در این طرح پیش‌بینی شده بود که چتربازان از راه هوا به روی عمارت کاخ فرود آیند و بعد به طبقه همکف خمپاره انداخته شود.
گروه مسلح «اومون» ‌از وزارت داخله و همچنین گروه «آلفا» با انجام تیراندازی، دست به پاکسازی طبقه به طبقه زنند و سرانجام «بوریس یلتسین» ‌را در اتاق کارش واقع در طبقه چهارم، دستگیر کنند. همینطور قرار بود این حمله با حمایت هلیکوپترهای نظامی از راه هوا انجام شود - زمان حمله هم، ‌ساعت یک بامداد روز بیستم اوت تعیین شد که بعداً‌ به ساعت 3 تغییر یافت.
* اشترن:‌ چرا این حمله صورت نگرفت؟
** استپانکوف: ‌با توجه به افزایش تعداد مردم اجتماع کننده در اطراف کاخ که تعدادشان بین پنجاه تا صد هزار نفر بود، آنها دچار تردید و هراس شدند. بر این اساس، بسیاری از افراد گروه «آلفا» ‌می‌ترسیدند از اینکه مانند واقعه ویلنیوس، از سوی سیاستمداران مورد سرزنش و هجوم قرار گیرند.
آنها حدس می‌زدند حمام خونی وسیع بوجود آید، ولی بخاطر اینکه پنج هزار نفر مسلحانه در اطراف کاخ مستقر بودند میزان تلفات به پنجاه درصد میرسید و همینطور بخشی از نیروهای نظامی آسیب میدیدند. بدین‌ترتیب نیروهای حاضر وضع موجود را به «ژنرال گراچف» اطلاع دادند که افراد «‌‌یلتسین»‌ از برنامه حمله اطلاع دارند و آماده مقابله هستند.
از این لحاظ وی چتربازانش را طبق برنامه زمانی به محل موردنظر نفرستاد. بعد هم ارتش منتظر اقدام کا.گ.ب شد، ‌کا.گ.ب هم منتظر ارتش و وزارت داخله هم به انتظار هر دو اینها ماند. گراچف بعدا اظهار داشت:‌
«اگر دستور حمله را صادر می‌کردم، بقیه هم از من پیروی می‌کردند.»
* اشترن: اما از اقداماتش تمجید کردند. یلتسین بعداً از او به عنوان وزیر دفاع روسیه نام برد. شاپوشینکف که پس از کودتا، قرار بود وزیر دفاع شوروی شود، وظیفه‌اش چه بود؟
** استپانکوف: ژنرال گراچف و شاپوشینکف این برنامه را داشتند که وقتی کودتاچیان حمله به کاخ را آغاز کردند دو هواپیما باید کاخ کرملین را بمباران کنند.
* اشترن:‌ پس علت شکست کودتا، انجام ندادن دستورات از سوی گروه آلفا و همچنین عدم آمادگی یک گروه دیگر بود؟
** استپانکوف:‌ بله که باید بدان این را هم اضافه نمود که یازوف عاقبت دچار تردید شد و تمامی عملیات نظامی را متوقف کرد. او خبر کسب کرده بود که عده بیشتری دائما در اطراف کاخ جمع می‌شوند و با کشته شدن سه مرد جوان که می‌خواستند مانع حرکت تانک شوند، این حادثه اولین قربانیانش را نیز گرفته است.
* اشترن: ‌به اعتقاد شما، گورباچف بنوعی در این کودتا سهیم بوده است؟
** استپانکوف: ‌او در کودتا دست نداشت که بتوان برایش مجازاتی در نظر گرفت. ولی درخصوص سیاستش، آنرا تاریخ مشخص خواهد ساخت.
* اشترن: پس از شکست کودتا، یلتسین، حزب کمونیست را سازمانی جنایت‌کار معرفی کرد و فعالیت‌هایش را ممنوع نمود. می‌توانید تصورش را بکنید که گورباچف در برابر دادگاه آن هم بعنوان دبیرکل حزب کمونیست سابق حاضر شود؟
** استپانکوف: ‌شما نمی‌توانید حزبی را که پانزده میلیون نفر عضو داشته، سازمانی جنایتکار بخوانید. به همین خاطر تصور نمی‌کنم گورباچف بتواند امروز پاسخگوی حزب‌اش باشد. البته از لحاظ حقوقی، مسئله به سوءاستفاده رده‌های بالای حزب مربوط می‌شود. بدین‌منظور باز هم بازپرسی‌هایی را انجام خواهیم داد و از گورباچف و دیگر اعضا رده بالا نیز سؤالاتی خواهیم کرد.
* اشترن:‌ بعد از شکست کودتا، یکی از هشت سازمان‌دهنده کودتا، یعنی «پوجو»، وزیر داخله خودکشی کرد و بقیه نیز به حبس رفتند. جریان محاکمه این عده چه زمانی شروع خواهد شد؟
** استپانکوف:‌ قطعاً‌ محاکمه آنها در آینده‌ای نزدیک انجام نخواهد شد. اگر تا اکتبر مدرک بازپرسی مجرمین تکمیل شود و پس از چند ماهی، قاضی‌ها پرونده‌ها را مطالعه کنند و شاهدهای بیشماری که نیاز داریم، حاضر شوند، شاید در ابتدای تابستان 1993 جریان محاکمه آغاز شود.
* اشترن: ‌چه مجازاتی در انتظار این عده است؟
** استپانکوف: ‌فکر می‌کنم هشت تا پانزده سال که البته د‌ر این مورد دادگاه باید تصمیم‌گیری کند.