تاریخ را باید دوباره نوشت

* جناب آقای سفیر، ما بدون اینکه بخواهیم ادعایی را مطرح کنیم، این پرسش را داریم که در برابر اخبار ثبت شده در مورد کشتار ارامنه در سال‌های اولیه قرن‌20‌در ترکیه چه نظری دارید؟
** سوالی که شما پرسیدید، سوال خیلی وسیعی است و پاسخ به آن هم به طور طبیعی پاسخ آسانی نیست. به همین دلیل ما قبل از اینکه بخواهیم پاسخ سوال شما را بدهیم، باید چارچوبی برای آن مشخص کنیم. اولین عنصر این است، در روابط بین‌الملل آن چیزی که از همه مهم‌تر است، بحث اخلاق است. یعنی رفتار دوگانه‌ای نداشته باشیم و کاملا براساس اصول اخلاقی عمل کنیم. حضرت امام رضا (ع) فرمایش بسیار خوبی دارند، می‌گویند: جهالت دشمن و عقل بهترین دوست انسان است.
من هنگام مطالعه فرهنگ و تاریخ ایران به موضوعی که بیش از همه علاقه پیدا کردم، این بود که ایران یکی از مراکز اصلی فلسفه دنیاست. در کشورهایی که دارای فلسفه قوی هستند، تبلیغات کارساز نیست. برای اینکه مبنای اساسی فلسفه، اندیشه آزاد و تفکر آزاد است و اینکه بتوانید سوال بپرسید و نقد کنید.
عنصر دوم در این چارچوب کلی این است که آیا دولت‌ها و کشورها برای بررسی تاریخی خودشان آماده هستند یا نیستند؟ این مهم است. حالا که این چارچوب کلی را مشخص کردیم، من می‌خواهم پاسخ سوال شما را بدهم و در این چارچوب یکی، دو نظر خودم را عرض کنم.
من موافق چارچوب سوال شما نیستم؛ اینکه بخواهیم ابتدای قرن بیستم را طوری تحلیل کنیم که به عنوان بزرگ‌ترین کشتار شناخته شود. من نمی‌خواهم الان از سوال شما انتقاد کنم. ولی از اینکه این موضوع به عنوان یک ابزار تبلیغی درآمده است، از این نظر می‌خواهم به آن اشاره کنم.
در طول دوره سال‌های 1914 تا 1920 یعنی قبل از جنگ جهانی اول تا پس از پایان این جنگ، تعداد افراد مسلمان ترک و کردی که کشته شدند، حدود دو میلیون و پانصد هزار نفر بودند. این افراد در بالکان، آناتولی، قفقاز و خاورمیانه کشته شدند.
الان ما در دوره ماه‌های آوریل و می (اردیبهشت و خرداد) قرار داریم. یعنی در سالگرد یکی از خونین‌ترین دوره‌های جنگ جهانی اول. در این دوره و در زمانی کمتر از یک‌سال 400 هزار نفر از اتباع مسلمان دولت عثمانی کشته شدند.
در جنگ جهانی اول، ایران هم کشته‌های زیادی داده است و در نوار شمالی ایران افراد زیادی کشته شده‌اند. متاسفانه قسمت بزرگی از کشته‌شدگان مسلمانان، توسط گروه‌های ارمنی با همکاری روس‌ها، انگلیسی‌ها و فرانسوی‌ها کشته شده‌اند.
من با اعتقاد کسی کار ندارم ولی می‌خواهم بگویم که من یک مسلمان هستم. الان در وضعیتی قرار داریم که تبلیغات در ابعاد جهانی طوری انجام می‌گیرد که وقتی یک انسان کشته می‌شود، به صورت یک فاجعه بزرگ جلوه داده می‌شود. البته این درست است. کشته شدن هر انسانی مشکل بزرگی است ولی در همان دوره وقتی اینقدر مسلمان ترک و کرد و ایرانی کشته شدند، هیچ‌کس از حق و حقوق آنها دفاع نکرد.
آیا اینها حق دفاع ندارند؟ نباید از اینها دفاع شود؟
بنابراین باید اخلاقی رفتار کنیم و براساس اصول اخلاقی با این مساله برخورد کنیم. چه از شرق و غرب و چه از شمال و جنوب، با هر انسانی که کشته شده، باید به صورت عادلانه و یکسان برخورد کنیم.
دلیلی ندارد که ما یک حالت شرمندگی احساس کنیم و در موضع ضعف قرار بگیریم.
من در پاسخ به سوال شما در یک جمله این‌گونه جواب بدهم که ما به عنوان دولت ترکیه حاضر هستیم، تمام آرشیوهای تاریخی را باز کنیم و تاریخ‌دانان بنشینند این مساله را بررسی کنند. ولی به عنوان دولت ترکیه مخاطبی برای خودمان پیدا نمی‌کنیم.
دلیل این را هم می‌توانم به شما بگویم. بدون اینکه وارد جزییات تاریخی بشوم، این‌طور می‌توانم توضیح بدهم که در صورتی‌که تاریخ‌دانان سر یک میز بنشینند و آرشیوها باز بشود و اسناد را بررسی کنند، مطمئن باشید تابلویی که به وجود می‌آید، همانی است که به طور خلاصه به شما گفتم. یعنی در اصل بیشترین افرادی که کشته شدند، نه ارامنه، بلکه مسلمانان ترک و کرد بودند. در مورد اتفاقاتی که در آن دوره تاریخی افتاده است، مسلما ما می‌گوییم که ارامنه هم از اتفاقات رخ داده، زیان دیده‌اند.
ولی تفاوتی که بین ما و ارامنه وجود دارد، این است که ما از این فاجعه به صورت یک ابزار تبلیغاتی استفاده نمی‌کنیم و به طور یکسان برای همه انسان‌ها ارزش قایل هستیم.
* قبول دارید که در آن دوره قتل‌‌عام انجام شده است؟
** من قبول می‌کنم که در آن دوره تاریخی مسلمانان هستند که قتل‌‌عام شده‌اند. ممکن است ارامنه هم متحمل ضرر و زیان‌هایی شده باشند، اما این مسلمانان هستند که قتل‌عام شده‌اند.
چرا باید از قتل‌عامی که علیه مسلمانان انجام گرفته، چشم‌پوشی کنیم و به آن توجهی نکنیم. احمد، محمد یا عایشه‌ای که در آن دوره کشته شده‌اند، از حقوق انسانی برخوردار نبودند؟ چرا در این مورد سخن گفته نمی‌شود.
وقتی ساختاری برای سوالتان درست می‌کنید، باید از آن طرز تفکری که در غرب حاکم است، یک مقدار فاصله بگیرید و به طور مستقل فکر کنید. اگر بخواهیم فقط با شیوه و از منظر آژانس‌ها و خبرگزاری‌های غربی یا گروه‌هایی که در لس‌آنجلس هستند، با موضوع برخورد کنیم، چگونه می‌توانیم از هم‌نوعان خودمان دفاع کنیم.
* بحث ما این نیست که در طول جنگ جهانی اول به اتباع امپراتور عثمانی ظلم نشده است. این امر اما صورت‌مساله کشتار ارامنه را پاک نمی‌کند.
** من مطمئن هستم که شما هم اندوخته تاریخی دارید و حتما مطالعات تاریخی هم انجام داده‌اید. تابلوی سال‌های 1915- 1914جهان را در نظر بگیرد.
در دوره جنگ جهانی اول، ترکیه هم دقیقا مثل ایران جزو کشورهایی بود که اشغال شد.
در آن دوره دولت عثمانی در قفقاز، خاورمیانه و بالکان درگیر یک جنگ بزرگ‌ بود و در مقابل دولت عثمانی، کشورهایی مانند روسیه و انگلیس قرار داشتند. اگر ما چنین تابلویی را مجسم کنیم، شاید بتوانیم برخی از معانی را بهتر سرجای خودش قرار دهیم.
* مطمئن هستم قبل از اینکه به اینجا بیایید، این مسایل را مطالعه کرده‌اید و مروری نسبت به این قضیه داشته‌اید.
** ما ترس و واهمه‌ای از بررسی و صحبت در مورد این مساله نداریم و برعکس خیلی هم مایل هستم که در مورد این مسایل صحبت کنیم. این موضوعی نیست که ما بخواهیم در قبالش احساس شرمندگی کنیم و خجالت بکشیم. برعکس افراد دیگری هستند که آنان شرمنده هستند و احساس خجالت می‌کنند. در آوریل 2005 آقای اردوغان به رییس جمهوری ارمنستان نامه‌ای نوشتند و عنوان کردند که: آقای رییس‌جمهور شما در سطح جهانی یکسری ادعاهایی را مطرح می‌کنید. اینها موضوعات مهمی است که از طریق کشورهای ثالث نمی‌توان درباره آنها صحبت کرد.
ما مایل هستیم که آرشیوهای تاریخی خودمان را باز کنیم و می‌خواهیم که تاریخ‌دانان ارمنی بیایند و با تاریخ‌دانان ترک بنشینند و این آرشیوهای تاریخی را بررسی کنند. ولی آنان از سال 2005 تاکنون هیچ جوابی به پیشنهاد ما نداده‌اند. تا به حال هیچ کشوری مثل ترکیه چنین اقدامی را انجام نداده است که بگوید ما آرشیوهای‌مان را باز می‌کنیم تا به بررسی آن بپردازیم.
وقتی طرف ارمنی به این پیشنهاد ما جواب نمی‌دهد، به معنای این است که از یک‌سری چیزها می‌ترسد و از روشن شدن برخی موضوعات واهمه دارد.
* شما می‌گویید که آمادگی دارید برای روشن شدن حقایق تاریخی، آرشیوهای خود را به روی محققان باز کنید. این گام بسیار مثبتی است اما در ترکیه قانونی وجود دارد که براساس آن اگر کسی هویت ترکی را زیر سوال ببرد، با مجازات زندان مواجه خواهد شد. این مشکل برای روشنفکران شناخته شده ترکیه از جمله اورهان پاموک، برنده جایزه نوبل پیش آمد. این تناقض را چگونه توجیه می‌کنید؟
** معلوم است که موضوع را به خوبی مطالعه کرده‌اید. ولی در آن برخی نواقص وجود دارد. این هم طبیعی است. چون تا به حال نظراتی که مطرح شده، صرفا نظرات ارامنه بوده و هیچ ترکی در این مورد اظهارنظر نکرده است.
این رسالت مطبوعاتی شماست که این نقص را برطرف کنید و نظرات طرف دیگر را هم منتشر کنید. من حقوقدان نیستم. ادعا هم نمی‌کنم سیستم حقوقی که در ترکیه هست، یک سیستم حقوقی ایده‌آل است. ولی این را هم می‌دانیم که در ابعاد جهانی، همیشه پیش‌داوری‌های سیاسی حاکم بر مسایل حقوقی بوده است. بله، همیشه مردم ترکیه در این مسایل حساس بوده‌اند و این درست است. چون تمام آلام گذشته به طور یکطرفه و یکجانبه دوباره مطرح و در دنیای غرب به صورت یک ابزار تبلیغاتی درآورده می‌شود و این مساله مسلما تمام مسلمانی که در ترکیه هستند؛ اعم از ترک، کرد و سایر اقشار را ناراحت می‌کند. اگر شما مناطق شرقی، جنوب‌شرقی و همین‌طور شمال‌شرقی و نوار دریای سیاه را در نظر بگیرید، هیچ خانواده‌ای نیست که در آن دوره یک قربانی به این گروه‌های ارمنی نداده باشد.
البته این موضوع مجزایی است. ولی من صحبت از پیش‌داوری‌های سیاسی کردم. هیچ اندیشمند ترکی به صرف اینکه آمده این مسایل را بررسی و مطرح کرده، به مجازات حبس محکوم نشده است. امکان دارد که در عرصه مطبوعات، افرادی که به طرز متفاوتی فکر می‌کنند، پاسخ‌هایی داده باشند یا واکنش‌هایی نشان داده باشند، ولی تاکنون هیچ فردی در ترکیه به دلیل مطرح کردن مسایل ارامنه به زندان نیفتاده است. در ترکیه هر دو طرف به طور دموکراتیک می‌توانند نظراتشان را مطرح کنند.
این نخستین موضوعی است که می‌خواستم به آن اشاره کنم و اما موضوع دوم از تهران به ترکیه روزانه سه پرواز وجود دارد. در استانبول منطقه‌ای مهم وجود دارد که مهم‌ترین کتابفروشی‌ها در آنجا است. اگر شما فردا صبح سوار هواپیما شوید و به استانبول بروید و وارد یکی از کتابفروشی‌ها شوید، می‌بینید کتاب‌هایی که موضوع‌اش نزدیک به تز ارامنه است، آنقدر زیاد است که تعجب می‌کنید. ولی طوری این قضیه جلوه داده می‌شود که انگار در ترکیه در مورد این موضوع به‌هیچ‌عنوان بحث نمی‌شود.
سال گذشته یک گروه از نویسندگان برنامه‌ای را ترتیب دادند و گفتند که ما از بابت این قضیه خیلی ناراحت هستیم و کشتار ارامنه باعث آزردگی ماست و به این صورت برنامه‌ای ترتیب دادند و عذرخواهی کردند.
ببینید آنها خیلی راحت آمدند صحبت کردند، نظرات‌شان را مطرح کردند و عذرخواهی کردند.
پرسش این است آیا در کشورهای اروپایی یا حتی سوییس کسی می‌تواند تز ترک‌ها را مطرح کند؟ اگر شما در سوییس بلند شوید و بگویید افراد مسلمانی که اصالت‌شان ترک است در آن دوره زمانی کشته شدند، یقین بدانید بلافاصله در زندان خواهید بود. اگر در تعطیلات تابستان برای شما امکان دارد به لس‌آنجلس بروید و ببینید اگر بخواهید این موضوعات را در آنجا بحث کنید، متاسفانه با یک تابلوی خیلی ناراحت‌کننده‌ای مواجه خواهید شد. در سال 1985 در آمریکا تعداد زیادی از استادان دانشگاه را به سنای آمریکا فرستادند و گفتند که اینها موضوعاتی نیستند که بخواهید در پارلمان‌ها راجع به آنها بحث کنید و تصمیم بگیرید.
بلکه اینها موضوعاتی هستند که باید تاریخ‌دانان بنشینند و راجع به آنها بحث و بررسی کنند.
متاسفانه در سال‌های بعد فشاری که نسبت به مراکز علمی و دانشگاهیان بود، باعث شد تا تک‌تک این دانشگاهیان امضایشان را پس بگیرند.
مساله آخری که می‌خواهم روی آن تاکید کنم، این است؛ آیا شما قانون مجازات ارمنستان را مطالعه کرده‌اید؟ توصیه من به شما این است که حتما از یکی از حقوقدانان ایرانی کمک بگیرد و این قانون را مطالعه کنید. ماده‌ای وجود دارد که دو سال پیش به قانون مجازات ارمنستان اضافه شده و براساس آن افرادی که برخلاف نظر رسمی دولت در مورد وقایع سال 1915 نظری را مطرح کنند به جزای نقدی و مجازات حبس محکوم خواهند شد. با وجود اینکه موضوع در ترکیه به نحو آزادی مطرح می‌شود و مردم می‌توانند برنامه‌ها و کمپین‌هایی را ترتیب بدهند اما در ارمنستان این امر امکان‌پذیر نیست. یعنی نه به شما اجازه می‌دهند و نه کسی می‌تواند در آنجا چنین کمپینی راه‌اندازی کند.
بنابراین همان‌طوری که جناب آقای نخست‌وزیر گفتند که بیایید آرشیوهایمان را باز کنیم و تاریخ‌دانان بنشینند این موضوعات را مطالعه و بررسی کنند، هر کشوری یک چنین جسارتی را ندارد که یک چنین قدمی را بردارد و آن را مطرح کند.
کلید اصلی این قضیه این است که اگر این قدمی را که ترکیه برداشته است، سایر کشورها هم بردارند، آن‌وقت این قضیه حل خواهد شد.
اگر این آرشیوها باز شود و مورد بررسی قرار گیرد، مشخص خواهد شد که ضررکنندگان اصلی مسلمانان بوده‌اند. به همین دلیل است که تا به حال کسی چنین جسارتی را به خرج نداده است که بیاید و یک چنین اقدامی را انجام دهد.
* همین که روشنفکران ترکیه می‌توانند در مورد این مسایل آزادانه بحث کنند، نشان می‌دهد که ترکیه در چند سال اخیر پیشرفت‌های بسیار شایانی در زمینه‌های دموکراسی داشته است. اگر پاسخ‌های مورد نظرتان را مطرح کرده‌اید نکته ناگفته‌ای باقی نمانده وارد بحث نقش جهانی و منطقه‌ای ترکیه بشویم.
** پس این بخش دوم صحبت‌های شماست؟
* بله، اگر شما دیگر در مورد قتل‌عام ارامنه صحبتی ندارید، این بحث را ببندیم و وارد بحث جدیدتری بشویم.
** وقتی ما شما را پیدا کرده‌ایم، نباید این موضوع را ساده ببندیم. چون شما بین صحبت‌هایتان اشاره کردید که برای اولین بار است که با یک ترک در این مورد صحبت می‌کنید. البته من این را به شوخی گفتم. اگر اجازه دهید با یکی، دو جمله این موضوع را ببندیم.
ما به عنوان کشور ترکیه، در مرحله اول مایل هستیم که در منطقه ما، بین تمام کشورها دوستی، برابری و رفاه تامین بشود. تمامی صحبت ما در این چارچوب است. دورنمای سیاسی خودمان را در این چارچوب تنظیم کرده‌ایم و هیچ شک و شبهه‌ای هم نداریم که ارمنستان هم به این صورت است. ما هم دوست نداریم که منطقه ما را که سده‌های طولانی مرکز تمدن جهان بوده، امروز مردم با جنگ‌ها و دیگر مشکلاتی که وجود دارد و با کمتر توسعه‌یافتگی از آن یاد کنند. ما اصلا مایل نیستیم و چنین چیزی را دوست نداریم.
ما دوست داریم تمامی کشورها به طور آزادانه و با دلی باز بیایند و تمامی مسایلی را که در گذشته اتفاق افتاده و تمامی مسایل تاریخی را با همدیگر مطرح کنیم و آنها را باز کنیم. اینها براساس احترام به تمامیت ارضی کشورها و براساس احترام به حقوق متقابل کشورها باید انجام بگیرد. ما دوست نداریم که هیچ کشوری، چشمداشتی به خاک کشور دیگری داشته باشد. اگر ما بخواهیم این را در چارچوب روابط بین ترکیه و ارمنستان بررسی کنیم، باید بگویم که در این مورد هم نواقص زیادی وجود دارد.
* همیشه سوالی که از ما می‌پرسند این است که چرا روابط دوجانبه ترکیه و ارمنستان پیش نمی‌رود؟
** بعد از فروپاشی اتحاد جماهیرشوروی و بعد از اینکه ارمنستان استقلال‌اش را به دست آورد، اولین کشوری که ارمنستان را به رسمیت شناخت؛ ترکیه بود. ما حتی به ارمنستان کمک کردیم تا عضو اتحادیه همکاری دریای سیاه بشود ولی شما به ماده 11 بیانیه استقلال ارمنستان نگاه کنید.
در ماده 11 بیانیه استقلال ارمنستان بیان شده که ارمنستان تمامی فعالیت‌های ضدترکیه خودش را در تمام دنیا ادامه خواهد داد. این وظیفه هر ارمنی است. شما به چنین ماده‌ای توجه کنید. در بیانیه استقلال ارمنستان و در قانون اساسی ارمنستان موادی وجود دارد که به طور مستقیم علیه ترکیه است و حتی مناطق آناتولی شرقی ترکیه را جزیی از ارمنستان می‌دانند. آیا در یک چنین زمینه‌ای ممکن است که روابط به طور سالم شکل بگیرد و ادامه پیدا کند؟ ولی با وجود تمامی اینها ما قدم‌های خودمان را برمی‌داریم. ارمنستان از نظر شرایط اقتصادی شرایط سختی را دارد. به همین دلیل به ترکیه پروازهای مسافرتی زیادی انجام می‌گیرد و ارامنه در ترکیه کار می‌کنند و درآمد دارند. تجارت خارجی که از ترکیه به طرف ارمنستان انجام گرفته در سال گذشته چیزی حدود 200 میلیون دلار بود.
از نظر حجم تجارت خارجی ترکیه‌ جایگاه پنجم را در میان شرکای خارجی ارمنستان دارد. در سال 2009 در زوریخ پروتکلی میان دو کشور امضا شد. در چارچوب این پروتکل مکانیزم‌های همکاری آینده مشخص شده است و در این پروتکل مقرر شد که کمیسیونی تشکیل شود تا این مسایل تاریخی به طور متقابل مورد بحث و بررسی قرار گیرد، ولی متاسفانه قبل از اینکه این پروتکل به تصویب برسد دادگاه قانون اساسی ارمنستان آن را رد کرد.
یعنی دادگاه قانون اساسی ارمنستان گفت ما به شرطی این پروتکل را تایید خواهیم کرد که حق تبلیغات علیه ترکیه برای ما محفوظ باشد.
* اما ارمنستان ادعا می‌کند که پروتکل به دلیل اشغال قره‌باغ امضا نشده است؟
** نه، این پروتکل نه در ارمنستان و نه در ترکیه به پارلمان نرفت و هنوز به آن مرحله نرسیده است. چون قبل از اینکه به مرحله پارلمان برسد، دادگاه قانون اساسی ارمنستان نظرش را اعلام کرده و به همین دلیل ما هم این موضوع را تعلیق کردیم. هیچ مقام ترکی نگفته که ما این پروتکل را تعلیق کنیم. ما برعکس خیلی هم مایل هستیم که این پروتکل تصویب شود، ولی در ژانویه سال 2010 جناب آقای سرکیسیان رییس‌جمهور ارمنستان رسما این را اعلام کرد و گفت که ما این موضوع را تعلیق کرده‌ایم. ارتباط موضوع با مساله قره‌باغ هم به این شکل است. در مواد ابتدایی در صدر این پروتکل و در بخش مقدمه‌اش به این صورت اشاره شده است که تمامی مسایل منطقه‌ای، مشکلات منطقه‌ای در چارچوب حقوق بین‌الملل حل‌وفصل خواهد شد.
حل چنین مشکلاتی مثل حل مشکل قره‌باغ نه تنها از نظر روابط بین ارمنستان و ترکیه، بلکه از نظر تمامی منطقه هم مفید و به نفع منطقه خواهد بود.
هیچ مقام ترکیه‌ای ارتباطی بین قضیه پروتکل و قره‌باغ ایجاد نکرد و نگفت که چون قره‌باغ اشغال شده است، پس ما پروتکل را تصویب نخواهیم کرد. اما چرا جناب آقای سرکیسیان رییس‌جمهور ارمنستان در ژانویه سال 2010 گفتند که ما این پروتکل را تعلیق می‌کنیم؟ جوابش این است که همانطور در بین صحبت‌هایم گفتم جسارتی را که ترکیه نشان داد در همه کشورها وجود ندارد. می‌دانید وقتی این پروتکل امضا شد، بزرگترین واکنش منفی را چه کسی نشان داد؟ بزرگترین شریک حکومت ارمنستان حزب داشناکسیون بود! آنها در اعتراض از دولت جدا شدند. دومین واکنش را هم ارامنه فرانسه نشان دادند. وقتی کشوری مثل ارمنستان که دچار یکسری مشکلات اقتصادی است و بزرگترین منابع مادی‌اش هم همان گروه ارامنه هستند و وقتی گروه ارامنه هم یک چنین واکنشی نشان می‌دهند، طبیعتا نمی‌تواند چنین واکنشی را تحمل کند. ولی ما آرزوی این را داریم که دولت ارمنستان چنین جسارتی را خرج بدهد. اگر جسارتی را که ترکیه نشان داد، ارمنستان هم نشان بدهد، مطمئن باشید در کوتاه‌ترین زمان این مساله حل خواهد شد.
من قبول می‌کنم که این مشکل موضوع سختی است ولی باید به این مشکل فایق بیاییم.
ما در سال 1999 بزرگترین آلام یا درد سیاسی را در ارمنستان شاهد بودیم. در آن تاریخ حمله‌ای به مجلس ارمنستان انجام شد و رییس مجلس و نخست‌وزیر ارمنستان کشته شدند. یک گروه رادیکال ارمنی به مذاکرات و دیدارهایی که در مورد تاریخ قره‌باغ صورت می‌گرفت اعتراض داشت و به همین دلیل است که متاسفانه در ارمنستان این مسایل خیلی راحت مورد مذاکره و بحث و بررسی قرار نمی‌گرفت ولی خب، باید این امر انجام شود. اگر تاریخ را مطالعه کنید این را خواهید دید که در ابتدای قرن 20 بزرگترین هدف این گروه رادیکال باز خود ارامنه بودند.
متاسفانه افرادی که از ارامنه، روشنفکرها، روزنامه‌نگاران و از سیاسیون خواسته‌اند این موضوع را بررسی و مطرح کنند در هدف همین گروه داشناک‌ها قرار گرفته‌اند. این ابتکار عمل و جسارتی را که ترکیه نشان داد و ما آرزوی این را داریم که طرف مقابل هم همین ابتکار و جسارت را نشان دهد، مطمئن هستیم که این مشکل هم حل خواهد شد. همان‌طور که در ابتدای صحبت‌هایم گفتم نباید به مراکزی که یکسری برنامه‌های ساختگی ترتیب داده‌اند و تبلیغاتی‌ را هم به راه انداخته‌اند؛ اجازه دهیم که این مسایل بر روابط ما حاکم شود. تمامی کشورها در چارچوب احترام و دوستی متقابل می‌توانند منطقه ما را به عنوان یک منطقه ثروتمند تلقی کنند.
برای آنکه ما هزار سال است که در این منطقه زندگی می‌کنیم و روابط‌مان بعد از این هم، در همین منطقه ادامه خواهد یافت. اما اگر محور دوم بحث‌تان را دوباره مطرح فرمایید من دوست دارم این گفت‌وگو را ادامه دهم.
* اگر مایل هستید مختصری هم در مورد نقش جهانی ترکیه در معادلات بین‌الملل صحبت کنید.
** ما به یکسری اصولی اعتقاد داریم و معتقد هستیم. در موضوع سیاست خارجی ما اعتقاد به اخلاق داریم. یعنی با این موضوع باید به طور اخلاقی برخورد شود. بدون هیچ‌شک و شبهه‌ای ممکن است که کشورها در روابط و سیاست خارجی‌شان با یکدیگر متفاوت باشند اما این نباید تبدیل به یک سیاست دوگانه یا استاندارد دوگانه شود.
ما معتقد هستیم که مسایل خودمان را با تمامی کشورهای همسایه و منطقه در چارچوب گفت‌وگو و مذاکرات حل‌وفصل کنیم.
ما معتقد هستیم که منطقه ما می‌تواند به صورت یک منطقه همکاری در سطح بین‌المللی دربیاید.
ما مایل هستیم که با همکاری کشورهای منطقه مثل ایران، سوریه و کشورهای دیگری که در منطقه خاورمیانه، قفقاز و بالکان قرار دارند، یک دورنمای همکاری را با اینها ترسیم کنیم و همچنین ما وقتی به این موضوع به این صورت نگاه می‌کنیم، مایل نیستیم هیچ موقع یک نقش درجه دومی را در روابط بین‌الملل ایفا کنیم.
اگر دقت کنید من همیشه در صحبت‌هایم کلمه «ما» را به کار بردم. وقتی از کلمه «ما» صحبت می‌کنیم نه به طور کلی «ترکیه» بلکه تمامی «کشورهای خاورمیانه» است.
اصول اساسی روابط خارجی ترکیه به صورت ساده و اساسی این است.
* و آخرین سوال ما این است که قضیه تاسیس دفتر طالبان در ترکیه چیست؟ آیا این درخواست از سوی طالبان مطرح شده؟ به خصوص اینکه دولت افغانستان معتقد است که این طرح در ترکیه می‌تواند به صلح کمک کند.
** واقعیتش را بگویم واقعا در مورد این موضوع هیچ اطلاعی ندارم. ولی خب، من می‌توانم اطلاعاتی به دست بیاورم و بعدا این را به شما بگویم.