نگاه سیاسی به آمار ذخایر ارزی کشور

مهدی مهرپور
گروه اقتصادی: «... دیگران ذخایر ارزی ما را 100 میلیارد دلار عنوان کردند که البته قطعاً بیش از این مقدار است.»
اینها جملات رئیس‌جمهور احمدی نژاد در ماه‌های پایانی سال 89 است. اما از سوی دیگر؛ برخی رسانه‌های مخالف دولت این اظهارات را جور دیگری منعکس می‌کنند. «حالا سؤال این است که چرا حساب ذخیره ارزی کشور خالی است؛ این چه حساب ذخیره‌ای است که حتی یک ریال و یک دلار هم ندارد. پس 100 میلیارد دلار چه شد؛ آیا کشور درگیر جنگ بوده یا سونامی و زلزله فراگیر آمده که موجودی حساب ذخیره 100 میلیارد دلاری مصرف شده است...!
این جملات هم اظهارات منتقدانی است که می‌خواهند به گونه‌ای نشان دهند که پس از اظهارات رئیس‌جمهور در ماه‌های پایانی سال 89، مبنی بر 100 میلیارد دلاری بودن ذخیره ارزی، حالا چرا این حساب خالی شده است و ...!
حساب با ذخایر فرق می‌کند
رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس در پاسخ به این اظهارنظرها می‌گوید: ایران از نظر ذخایر ارزی به عنوان یکی از کشورهای قدرتمند محسوب می‌شود و برخی اظهارنظرهای بی‌مورد در این باره سیاسی است چرا که اغلب می‌دانند حساب ذخیره ارزی چیست و ذخایر ارزی چگونه است؟ ارسلان فتحی‌پور در این زمینه توضیح می‌دهد، ذخایر ارزی از مجموع کل فروش نفت خام و سایر فرآورده‌های نفتی و کل صادرات غیرنفتی و صادرات خدمات و سایر مبادلاتی که موجب ورود ارز به کشور شود حاصل می‌شود و در حال حاضر رقمی بیش از 100 میلیارد دلار است. شایان توجه است که با توجه به تغییرات و نوسانات قیمت نفت و رقابت شدید کشورها در بازارهای صادراتی، حجم ذخایر ارزی هر سال ممکن است با سال قبل متفاوت باشد به همین دلیل است که از سیاست‌هایی برای ایجاد ثبات در درآمدهای کشور استفاده می‌شود.
وی درباره ماهیت حساب ذخیره ارزی نیز می‌گوید: عمده درآمدهای حاصله در یک اقتصاد ماحصل فرایند تولید است، یعنی یک فرایند تولیدی که همراه خود ایجاد اشتغال می‌کند و منجر به بروز درآمد و واریز آن به اقتصاد می‌شود، به گونه‌ای که تقاضای ایجاد شده به واسطه این درآمد با کالای تولیدشده در فرایند تولید پاسخ داده می‌شود. اما درآمد حاصل از فروش نفت خام که به نوعی فروش ثروت و دارایی محسوب می‌شود به همراه خود اشتغال و تولید نداشته و مازاد تقاضایی در کشور ایجاد می‌کند که عمدتاً به وسیله واردات از کشورهای خارجی پاسخ داده می‌شود و همین امر کشورهای دارای اینگونه منابع را با مشکلاتی مانند تورم، وابستگی به واردات و نظایر آن مواجه کرده و آنها را به اصطلاح به بیماری هلندی دچار می‌کند.
فتحی‌پور ادامه می‌دهد: به همین دلیل برای ایجاد ثبات در درآمدها و «ذخایر ارزی کشور» و قابل اتکا شدن آنها برای استمرار برنامه‌های کشور در سال‌های متوالی از ابزارهایی مانند «حساب ذخیره ارزی» و «صندوق توسعه ملی» استفاده شده است. وی با بیان این‌که از همین عبارت مشخص است که ذخایر ارزی با حساب ذخیره ارزی مفهومی متفاوت دارند، می‌‌گوید: «سازوکار حساب ذخیره ارزی که به موجب ماده 60 قانون برنامه سوم توسعه ایجاد شد اینگونه است که در بودجه کل کشور رقمی به عنوان قیمت نفت برای سال آینده پیش‌بینی می‌شود. این رقم پیش‌بینی است و قیمت واقعی فروش نفت می‌تواند به علل مختلف در بازارهای جهانی بیشتر یا کمتر شود. اگر قیمت فروش نفت در بازارهای جهانی بیشتر از پیش‌بینی بودجه‌ای شد مابه‌التفاوت آن در حساب ذخیره ارزی انباشت می‌شود و اگر قیمت فروش نفت در بازارهای جهانی کمتر از پیش‌بینی بودجه‌ای شد به دولت اجازه برداشت از آن داده می‌شود. همچنین نیمی از مانده این صندوق می‌تواند با هدف سرمایه‌گذاری و تأمین بخشی از اعتبارات موردنیاز طرح‌های تولیدی و کارآفرینی به بخش غیر دولتی به صورت تسهیلات داده شود.»
رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس با بیان این‌که حساب ذخیره ارزی از یک طرف واریزهایی از طرف بودجه داشته و از طرف دیگر نیز به موجب تعهداتی که ایجاد می‌شود خروجی‌هایی دارد، معتقد است: عمده این خروجی‌ها به منظور حمایت از بخش غیردولتی و یا رفع مشکلات اساسی مردم و کشور از قبیل رفع صدمات خشکسالی و ... بوده ضمن این‌که این اعتبارات به صورت تسهیلات بانکی بوده و مجدداً به حساب ذخیره ارزی بازمی‌گردد.
فتحی‌پور با بیان اینکه این گونه اظهار نظرها درباره خالی بودن حساب ذخیره ارزی در شرایط تحریم موجب سوء استفاده دشمنان می شود، تأکید می‌کند: بنابراین مانده حساب ذخیره ارزی می‌تواند با توجه به حجم ورودی‌ها، میزان تعهدات و بازگشت اقساط تسهیلات در طول سال متفاوت باشد و حتی در برخی مواقع به صفر نیز نزدیک باشد و این به هیچ‌وجه به معنای کم بودن ذخایر ارزی کشور نیست، زیرا این دو اصطلاح دو مقوله کاملاً جدا از یکدیگر هستند.
رئیس کمیسیون اقتصادی مجلس با بیان این‌که «ذخایر ارزی کشور» که هر ساله از فروش منابع مختلف، صادرات نفتی و غیرنفتی و سایر بخش‌ها تأمین می‌شود رقمی قابل توجه بوده و همین امر ایران را در میان کشورهایی با ذخایر ارزی بسیار بالا قرار داده است توضیح می‌‌دهد، اما امکان دارد «مانده حساب ذخیره ارزی» و حتی «مانده صندوق توسعه ملی» باتوجه به جریان ورود منابع، ایجاد تعهدات، خروج منابع و بازگشت تدریجی تسهیلات، از مانده‌های متفاوتی برخوردار باشد و کاهش مانده حساب لزوماً نشان‌دهنده تضعیف ذخایر ارزی کشور نیست.
وی تأکید می‌کند، با توجه به حساسیت ذخایر ارزی و نقش مهم مانده حساب‌های ذخیره ارزی و صندوق توسعه ملی، دولت همواره گزارش‌هایی دراین خصوص به صورت مستمر به کمیسیون‌های تخصصی مجلس ارسال داشته و مجلس نیز با نظارت بر این امور تلاش دارد تا بهترین گزینه‌های ممکن حاصل شود.
اوضاع ذخیره ارزی مطلوب است
دکتر ساسان شاهویسی نیز در این باره می‌گوید: در حال حاضر موجودی حساب ذخیره ارزی شامل یکسری مطالبات پرداخت تسهیلات توسط دولت به ارگان‌ها، نهادها و طرح‌های پشتیبانی زیرساختی در حوزه عمرانی است. از طرفی ایجاد شرایط برای سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در برخی بخش‌ها مانند نفت و نیرو یکی دیگر از دلایل تعهدات دولت در حوزه پرداخت تسهیلات است. رئیس مرکز مطالعات راهبردی اقتصادی ایران با بیان این که تعهد برای پرداخت تسهیلات به هیچ وجه به معنای صفر بودن حساب ذخیره ارزی نیست، ادامه می‌دهد: پرداخت تسهیلات مذکور بیشتر به بخش خصوصی ارائه شده و پس از پایان فعالیت نیز بازگشت داده خواهد شد. وی با بیان این که یکی دیگر از موارد مصرفی دولت از حساب ذخیره ارزی در سال 89 برای تسویه حساب مالی بانک‌ها صورت گرفته ادامه می‌دهد: بازپرداخت مطالبات بانک ها از دولت باعث خواهد شد تا ظرفیت و قابلیت بانک‌ها برای تجارت و تولید افزایش یافته و اصلاح نظام بانکی نیز سرعت بیشتری به خود بگیرد.
این استاد اقتصاد دانشگاه با بیان این که پرداخت تسهیلات اعطایی از سوی دولت به هیچ‌وجه سوخت شده نیست، می‌گوید: تمام این پول‌ها به صندوق توسعه ملی بازمی‌گردد و جای هیچگونه نگرانی وجود ندارد، چرا که در برنامه پنجم تمام جهت‌گیری‌های حساب ذخیره ارزی در قالب صندوق توسعه ملی تعریف شده است.
دکتر شاهویسی با بیان این‌‌که اوضاع اقتصادی کشور هم اکنون در شرایط مطلوبی به سر می‌برد، گفت: آمارها نشان می‌دهد در سال‌های 88، 89 و 90 ذخایر ارزی کشور افزایش چشمگیری داشته که رقم 100 میلیارد دلار را می‌توان برای آن اعلام کرد. حساب دیون دولت نیز طبق آمارها ثابت گزارش شده و بدهی‌های خارجی نیز کاهش پیدا کرده است.
وی ادامه می‌دهد: در حال حاضر چالشی به نام حساب ذخیره ارزی وجود ندارد و رقم موجودی صندوق توسعه ملی که کارکرد حساب ذخیره ارزی را خواهد داشت حدود 15 میلیارد دلار است.
می‌دانند و مطرح می‌کنند
در هر حال به نظر می‌رسد یادآوری این موضوع که در حال حاضر موجودی حساب ذخیره ارزی چقدر است و هم اکنون با چند میلیارد دلار ذخایر ارزی مواجه هستیم خلط مبحثی بیش نیست. بی‌شک همه نمایندگان مجلس و همه کسانی که به این موضوع می‌پردازند، خود می‌‌دانند ذخایر ارزی چیست و منظور رئیس‌جمهور از ذخایر ارزی 100 میلیارد دلاری در سال گذشته چه بوده است؟