یازده قرن ولایت فقها

سجاد نجفی
در اندیشه فقهای شیعه پس از غیبت کبری ، این مسئله مطرح گردیده است که برخی از احکام دینی مانند زکات ، نماز عیدین ، نماز جمعه ، اجرای حدود و قضاوت نیازمند مراجعه به حاکم و خلیفه وقت است . از آنجا که در احادیث متعدد ائمه شیعه ، شیعیان را به مراجعه به روات حدیث در این امور ارجاع داده بودند ، این مسئله می بایست در دوران غیبت کبری تئوریزه میشد . به عبارتی صورت مسئله اینگونه بود که هم اینک که جامعه ما از حضور امام معصوم و لطف وجود ایشان محروم گردیده است و خلفای وقت از مسلک دیگر هستند و یا بعضا ظالم و غاصبند ، وظیفه اجرای احکام الهی به عهده چه کسی قرار می گیرد .
پس از وقوع غیبت صغری وجود نایبان خاص حضرت نشانه ای شد برای اهل تشیع تا پس از اهل بیت، موثقان و معتمدان را محل رجوع خویش قرار دهند . این اندیشه از زمان مرحوم کلینی که در دوران غیبت صغری می زیسته تا دوران امام خمینی (ره) متناسب با شرایط زمان و وقت تئوریزه گردیده و در میان علما و مردم بیان میشده است حتی در دوران سلطه دو قرنی مغولان و نوادگان و وابستگان آنان ، قیام سربداران در منظقه باشتین و سبزوار با توجه به الگوی نظری ولایت فقیه شکل می گیرد و به رهبری شیخ حسن جوری و جانشینان او تا مدتی حکومت مستقل شیعی را به راه می اندازد . غرض آنکه ، اندیشه ولایت فقیه مطلب تازه و ابداعی توسط امام خمینی نبوده است . در این نوشته سعی شده است که نمونه هایی از تشریح این الگو از ابتدا تا کنون بیان شود و به طور تفصیلی دو نمونه تاریخی آن مورد بررسی قرار گیرد .
در اندیشه فقهای شیعه پس از غیبت کبری ، این مسئله مطرح گردیده است که برخی از احکام دینی مانند زکات ، نماز عیدین ، نماز جمعه ، اجرای حدود و قضاوت نیازمند مراجعه به حاکم و خلیفه وقت است . از آنجا که در احادیث متعدد ائمه شیعه ، شیعیان را به مراجعه به روات حدیث در این امور ارجاع داده بودند ، این مسئله می بایست در دوران غیبت کبری تئوریزه میشد . به عبارتی صورت مسئله اینگونه بود که هم اینک که جامعه ما از حضور امام معصوم و لطف وجود ایشان محروم گردیده است و خلفای وقت از مسلک دیگر هستند و یا بعضا ظالم و غاصبند ، وظیفه اجرای احکام الهی به عهده چه کسی قرار می گیرد .
پیش از پاسخ به پرسش فوق نیازمند آنیم ، که هدف شکل گیری حکومت و ولایت فقها را در اندیشه علمای شیعه بررسی نماییم . شیخ مفید در المقنعه اجرای حدود الهی ، قضاوت و امر به معروف و نهی از منکر را در حد تمکن وظیفه علمای شیعه دانسته و این وظیفه را بر عهده نایبان عام حضرت در دوره غیبت می گذارد که همان اعدل و اشجع و افقه مردم هستند . به عبارتی در نگاهی که سیطره فقه در آن موج می زند افرادی چون شیخ مفید ، سید رضی ، سید مرتضی و همچنین شیخ طوسی همگی بر این نظر متفق القول هستند که در دوره غیبت ، می بایست احکام شرع مانند دوران حضور معصوم اجرا گردد و مجری این طرح در این دوران فقه عادل و مطرح در شجاعت و علم و ... در آن زمان است . حتی شیخ مفید در این زمینه می فرماید : در صورتیکه فقیه می تواند با ورود به دربار پادشاه ولو ظالم اجرای حدود الهی نماید و کمکی به شیعیان نموده و بین آنان توان قضاوت و امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد بر او واجب است که این سمت را حتی در دربار پادشاه ظالم پذیرا باشد . به عبارتی اجرای حدود الهی به هر نحو ممکن مبنای این فتاوی میشود . هم چنین وظیفه استصلاح مردم و حرکت به سمت کمال در جامعه که در آرای فلاسفه نیز وجود داشته ، در نظرات فقهی افرادی چون شیخ طوسی وارد گردیده و به سبب حرکت جامعه به سمت کمال در پرتو نظریه ی لطف الهی ، لازم است که شخصی با عنایت امام معصوم زمام امور جامعه را در دست گرفته و جامعه را به سمت آن کمال که در چارچوب فقه است راهنمایی کند .
در طول تاریخ ما نیز ، فقهایی بوده اند که با عنایت به نظریه ولایت فقها و با توجه به دستورات شرع ، در برهه هایی از تاریخ دست به اقدامات سیاسی و اجتماعی در سطح وسیعی زده اند . میرزای شیرازی در زمینه تحریم تنباکو ، با استناد به ولایتی که در عصر خود به سبب زمامداری شیعه داشته است ، هر گونه معامله و استعمال توتون و تنباکو را بر طبق قاعده ی نفی سبیل ، حرام اعلام می کند و تعدی از این حکم را مساوی با مخالفت با امام زمان می داند . مرحوم حاج آقا نورالله نجفی اصفهانی در شهر اصفهان با عنایت به دامنه ولایت ایشان در شهرهای اصفهان و ایل بختیاری ، سپاهی از داوطلبان و سربازان را جمع نموده و در میدان وسیعی در شمال اصفهان و در منطقه تخت فولاد از آنان سان نظامی می بینند . همچنین ایشان با عنایت به این ولایت ، ریاست مشروطه اصفهان را در دست گرفته و به وضع قوانین اجتماعی و سیاسی با توجه به مسائل اسلامی می پردازند . مرحوم محقق کرکی -که در وصف او در کتاب تاریخ فارسی حسن بیک چنین آمده است که : احدی نشنیده است که بعد از خواجه نصیر کسی به اندازه شیخ علی کرکی در اعتلای مذهب شیعه و اجرای حدود و ریخته شدن شراب ها و مسکرات تلاش نموده باشد - نیز از بزرگانی است که بر طبق ولایتی که داشته است ، حکم پادشاهی ، پادشاهان صفوی را امضا نموده و از طرف شارع مقدس اذن برپایی حکومت را به آنان می دهد . محقق کرکی هدف از بعثت انبیا را هدایت اخروی و دنیوی مردم دانسته و عبادت را متعلق به آخرت و ما بقی احکام اسلام را متعلق به دنیا می پنداشت و تنها کسانی را مجاز به هدایت امور دنیوی مردم می دانست که از طرف شارع مقدس ماذون باشند و غیر از ایشان مابقی را ظالم می دانست .
آنچه شرح داده شد ، مجموعه عقاید زعمای شیعه تا قرن هشتم هجری و هم چنین چند مثال تاریخی تا دوران تاریخ معاصر ما از ولایت فقها در نزد مردم بوده است که به اختصار بیان گردید .