تحریم ابزاری همیشگی علیه انقلاب ایران

جواد حق‌گو[1]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 1979 مسیحی و مطرح شدن گفتمانی متفاوت از گفتمانهای حاکم که در قالب دو گفتمان چپ و راست مطرح گردیده بود و سیاست بین الملل در فضای جنگ سرد و به فراخور منافع دو قطب شرق و غرب رقم زده می شد ملت ایران به رهبری خمینی کبیر طرحی متفاوت از این دو الگوی رایج در سپهر سیاست بین الملل را در قالب گفتمان مذهب درانداخت، به تبع این امر و فراگیرشدن پیام انقلاب ایران در اقصی نقاط گیتی دولتمردان شرق و غرب هرکدام به نحوی به تقابل با این گفتمان نورس که حرفهای نو و عمیقی را داشت پرداختند. در این مقاله با اشاره به تاریخچه تحریمهایی که علیه کشورمان صورت پذیرفته به چرایی شکست این ابزار اشاراتی خواهیم داشت.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در 1979 مسیحی و مطرح شدن گفتمانی متفاوت از گفتمانهای حاکم در آن زمان که در قالب دو گفتمان چپ و راست مطرح گردیده بود و سیاست بین الملل در فضای جنگ سرد و به فراخور منافع دو قطب شرق و غرب رقم زده می شد ملت ایران به رهبری خمینی کبیر طرحی متفاوت از این دو الگوی رایج در سپهر سیاست بین الملل را در قالب گفتمان مذهب درانداخت، به تبع این امر و فراگیرشدن پیام انقلاب ایران در اقصی نقاط گیتی دولتمردان شرق و غرب هرکدام به نحوی به تقابل با این گفتمان نورس که حرفهای نو و عمیقی را داشت پرداختند.
در این مقاله با اشاره به تاریخچه‌ی تحریمهایی که از جانب دولتهای گوناگون با محوریت ایالات متحده‌ی آمریکا و سازمانهای بین‌المللی علیه کشورمان صورت پذیرفته با تکیه بر این موضوع که؛ اعمال تحریم و تهدید به اعمال تحریم همواره ابزاری در دست قدرتمندان برای رسیدن به اهدافشان بوده است، به شکلهای گوناگون تحریمهایی که علیه ملت ایران به کار گرفته شده است، اشاراتی خواهیم داشت.
تحریم علیه ایران را از چندین جهت همانند تحریم اقتصادی، تحریم علمی، تحریم سیاسی، و تحریم فروش اسلحه می‌توان مورد توجه قرار داد. نخستین تحریم جامع سراسری علیه ایران در دوران معاصر، تحریم بریتانیا علیه ایران به‌ منظور واکنش در برابر انتخاب دکتر محمد مصدق به وزارت بود که هدف ملی سازی صنعت نفت را دنبال می‌کرد.[2] اولین قطعنامه شورای امنیت علیه ایران در زمان نخست وزیری محمد مصدق و بمنزله واکنش علیه ملی شدن صنعت نفت ایران صادر شد.[3]
دوران بعد از انقلاب به ویژه بعد از اشغال سفارت آمریکا در ایران توسط دانشجویان پیرو خط امام را باید سرآغاز تحریمهای اعمال شده علیه ایران از سوی ایالات متحده‌ آمریکا و متحدانش دانست. در ادامه با بررسی تحریمهای صورت پذیرفته از سوی آمریکا علیه ایران به تحریمهایی که از سوی برخی متحدین آمریکا علیه ایران و همچنین از سوی سازمان ملل به ویژه در سالهای اخیر اعمال شده است، اشاراتی خواهیم داشت. لازم به توضیح است که؛ بسیاری از تحریمهای صورت پذیرفته بر ضد ایران در سالهای اخیر، تحت تاثیر دنباله‌روی متحدین آمریکا از سیاستهای دولت آمریکا به ویژه در قبال موضوع هسته‌ای ایران متجلی گردیده است.
ایالات متحده آمریکا
نخستین تحریم آمریکا علیه ایران پس از واقعه گروگانگیری دیپلمات‌های آمریکایی در تهران در سال ۱۹۷۹ انجام گرفت. به ‌دنبال جریان گروگانگیری در سفارت آمریکا، ایالات متحده متقابلاً ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های دولت ایران را مصادره کرد. پس از آزادی گروگان‌ها توسط دولت ایران، این مصادره پایان نیافت و دارایی‌های ایران تا به امروز ضبط است.
در جریان جنگ ایران و عراق، آمریکا تحریمات فروش اسلحه علیه ایران وضع نمود. پیش از آغاز جنگ، امام خمینی قرارداد خرید هواپیماهای اف-۱۶ از آمریکا را یک جانبه لغو کرده بود [4] . در ادامه دولت آمریکا ورود وزیر کشور ایران به آمریکا را به خاطر نقض حقوق بشرممنوع کرد. در سال ۱۹۸۷ به‌دنبال اتهام «حمایت از تروریسم» آمریکا علیه ایران، رونالد ریگان تحریمات کاملتری علیه ایران وضع نمود.[5] در سال ۱۹۹۵ میلادی، واشنگتن نخست به دستور بیل کلینتون تحریمات کامل اقتصادی علیه ایران وضع نمود، و سپس کنگره مجلس آمریکا با گذرانیدن قانون ایلسا (Iran and Libya Sanctions Act of 1996) هر شرکتی را که با ایران به میزان بیش از ۲۰ میلیون دلار تجارت داشت را نیز تهدید به اعمال تحریم کرد. در سال ۲۰۰۲، سازمان IEEE تحریم علمی علیه ایران وضع نمود. در سال ۲۰۰۶ یک دادگاه فدرال آمریکا دستور استرداد یکی از بزرگ‌ترین کلکسیونهای باستانشناختی تخت جمشید متعلق به ایران را به نفع صدمه دیدگان ناشی از عملیات انتحاری در اسراییل را صادر نمود.[6]
بازداشت، زندانی کردن و اخراج حداقل ۱۰ فارغ‌التحصیل دانشگاه صنعتی شریف به آمریکا جهت شرکت در «گردهمایی فارغ‌التحصیلان دانشگاه شریف» در کالیفرنیا در سال ۲۰۰۶ میلادی.[7] همچنین در سال ۲۰۰۷، شرکت‌های مایکروسافت و یاهو ایران را از لیست کشور‌هایی که خدمات وب دریافت می‌کنند را خارج نمود. پس از اعلام «اتهام» آمریکا مبنی بر اینکه بانک ملت، بانک ملی، و بانک صادرات ایران حامی مالی نهاد‌های تروریستی هستند، بانک جهانی از دادن خدمات به این بانک‌های ایرانی خودداری کرد.[8]
علاوه بر اینها نهادهایی چون بانک ملی و بانک صادرات ایران، سپاه پاسداران، وزارت دفاع ایران و شخصیتهایی وابسته به سپاه پاسداران و صنایع فضایی جمهوری اسلامی ایران در روز پنجشنبه ، ۲۵ اکتبر ۲۰۰۷ ازطرف وزارت خزانه دار ی آمریکا مورد تحریم قرار گرفتند. همچنین ایالتهایی نظیر فلوریدا، کالیفرنیا، نیوجرسی، مریلند، تگزاس، اوهایو، ماساچوست، میزوری و میشیگان نیز تحریمهایی را علیه ایران علاوه بر تهدیدهایی که دولت آمریکا اعمال نموده است، به اجرا گذارده‌اند.
انگلستان
دولت انگلیس در ژوئن ۲۰۰۸ اعلام کرد که در ادامه سیاست تحریم علیه ایران، داراییهای بزرگترین بانک ایران، بانک ملی ایران را ضبط و تحریم کرده است.
بانک بارکلیز (Barclays) یکی از بزرگترین بانکهای انگلستان حسابهای ایرانیان از جمله بانک صادرات و بانک ملی ایران را مسدود کرده است. اقدام بانک بارکلیز در پی تصمیم دفتر کنترل دارائیهای خارجی در وزارت خزانه داری ایالات متحده آمریکا برای قرار دادن بانکهای صادرات و ملی در لیست سیاه تحریمهای بین المللی صورت گرفته است. این محدودیتها شامل مدیران و کارکنان این بانکها نیز می‌شود.[9]
اتحادیه اروپا
اتحادیه اروپا بازرسی دقیق از کلیه کالاهایی که با حمل دریایی و زمینی به ایران ارسال می‌شود و کاهش ارائه اعتبار به ایران توسط اعضای اتحادیه را آغاز کرد[10]. اتحادیه اروپا از آگوست 2008، تحریمهای سه قطعنامه 1737، 1747 و 1803 شورای امنیت را به اجرا درآورده است.[11]
آلمان
با وجود احتمال ضرر و زیان‌های نسبتاً گسترده برای آلمان، دولت آلمان آمادگی خود را برای وضع تحریم‌های جدید علیه ایران در صورت راکد ماندن پرونده هسته‌ای ایران اعلام کرد. بانک دویچ آلمان (Deutsche Bank) معاملات ارزی با ایران را در سال ۲۰۰۸ قطع نمود.[12]
فرانسه
دولت نیکولاس سارکوزی از سیاست تحریماتی آمریکا عیله ایران حمایت کرده‌است. سازمان CNRS فرانسه، بزرگترین سازمان پژوهش علمی اروپا، در سال ۲۰۰۸ تحریماتی علیه تمامی دانشمندان ایرانی در تمام رشته‌ها وضع کرد. این تحریمات در پاسخ به مواضع سازمان ملل علیه ایران عنوان گردید.[13]
سوئیس
در آوریل ۲۰۰۸، سوئیس دارایی های ۱۲ شرکت ایرانی را به بهانهٔ دستورات تحریمی شورای امنیت سازمان ملل علیه ایران، ضبط و مصادره نمود. بانک کردیت سوئیس (Credit Suisse) معاملات ارزی با ایران را در سال ۲۰۰۸ قطع نمود.
امارات متحده عربی
بر اثر فشارهای روزافزون نهاد‌های آمریکا و وابسته به شورای امنیت، بانک‌های دوبی و ابوظبی رفته رفته باعث رکود و ایجاد مانع بین تجارت با ایران گردیده‌اند بطوریکه تجارت با ایران در ماه‌های اخیر صدمات جدی به خود دیده‌است. در ژوئن ۲۰۰۸ میلادی، شیخ خلیفه بن زاید آل نهیان حاکم امارات متحده عربی گفت: «ما کاملاً از اصول قوانین بین‌المللی حمایت می‌کنیم. اگر تحریماتی اتخاذ شوند که ماهیت بین‌المللی داشته باشند، بدون تردید آن‌ها را اجرا خواهیم کرد».ارزش تجارت سالانه ایران و امارات متحده عربی به ۱۱ میلیارد دلار می‌رسد.[14]
مصر
۳۵ دانشمند ایرانی از شرکت در کنفرانس پروژهٔ SESAME در کشور مصر منع گردیدند. در اوت سال ۲۰۰۸ میلادی تیم المپیاد دانش آموزی ایران، به دلیل عدم دریافت ویزا از سوی مصر، نتوانسته در بیستمین المپیاد جهانی کامپیوتر در قاهره شرکت کند.[15]
 ژاپن
دولت توکیو انتقال هر گونه فناوری حساس به ایران را منع نموده و دارایی‌های نزدیک به ده شرکت ایرانی در ژاپن مظنون به شرکت در برنامه‌های هسته‌ای ایران را ضبط نموده‌است.[16]
سازمان ملل
پس از به قدرت رسیدن محمود احمدی‌نژاد و به‌دنبال شدّت‌ گرفتن اختلافات بین ایران و کشورهای عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل، در ادامه‌ی تحریمهای صورت گرفته توسط سازمان ملل بر ضد ایران دو قطعنامهٔ تحریمی دیگر علیه ایران وضع گردید. تحریم‌های شورای امنیت علیه ایران برگرفته از فصل هفتم منشور سازمان ملل هستند، که در آن صحبت از «تهدید و یا نقض صلح در جهان» به میان آمده است.[17] اصل ۴۲ فصل هفتم این اجازه را می‌دهد که برای تضمین صلح، تصمیم‌های ویژه گرفته شود، حتّی اگر احتیاج به متوسّل‌شدن به نیروی نظامی باشد.[18] در مجموع شورای امنیت سازمان ملل تاکنون سه دوره تحریم را به ترتیب در دسامبر 2006 ، مارس 2007 و مارس 2008 علیه ایران اعمال کرده است. اولین تحریم، مواد هسته‌ای حساس را پوشش می‌داد و اموال اشخاص و شرکتهای ایرانی را که به برنامه هسته‌ای مربوط بودند بلوکه می‌کرد.
در این تحریم 60 روز به ایران مهلت داده شد تا فعالیت غنی‌سازی را تعلیق کند، اما ایران آن را رد کرد. تحریم دوم شامل تحریمهای مالی و نظامی بود و اموال 28 گروه، شخص و شرکت دیگری که در برنامه هسته‌ای و یا توسعه موشکهای بالستیک درگیر بودند، بلوکه شد که در این میان میتوان از بانک دولتی سپه نام برد. اقدام سوم به افزایش محدودیتهای مالی و مسافرتی اشخاص و شرکتها مربوط می‌شد. در این اقدام، تحریم جزیی بر تجارت اقلامی با مصارف نظامی و غیرنظامی افزایش یافت، به گونه‌ای که فروش کلیه تکنولوژیهایی از این دست به ایران ممنوع شد. همچنین در این راستا 13 شخص حقیقی و 12 شرکت حقوقی که در حمایت از برنامه هسته‌ای و موشکی ایران دست داشتند، به لیست قبلی اضافه شدند. در سپتامبر 2008 شورای امنیت به اتفاق آرا، بار دیگر قطعنامه‌ای را به تصویب رساند و ایران را به توقف برنامه هسته‌ای ملزم کرد، اما به علت مخالفت روسیه و چین تحریم جدیدی اعمال نشد .[19]
در مجموع تحریمهای صورت گرفته علیه ایران که تهدید به گسترش دامنه‌ی آنها همواره جزء اهرمهای‌ دولتهای غربی برای اعمال فشار بر ایران بوده است را می‌توانیم از لحاظ موضوع تحریم به چند بخش کلی تقسیم کنیم:
- تحریمهای تجاری – بازرگانی(جلوگیری از عضویت ایران در سازمان تجارت جهانی، افزایش تعرفه صادرات کالا به ایران، افزایش تعرفه واردات کالاهای ایرانی و...)
- تحریمهای ارتباطاتی(جلوگیری از عبور هواپیماهای جمهوری اسلامی ایران از آسمان سایر کشورها، جلوگیری از پهلوگیری ناوگان کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران در بنادر خارجی و ...)
- تحریم انرژی(قطع واردات بنزین، قطع صادرات نفت و گاز، جلوگیری از سرمایه گذاری شرکتهای فراملیتی در صنایع نفت و گاز ایران و ...)
- تحریم رسانه ای(تحریم ایمیلهای ایران مانند اعمال برخی محدودیتها توسط دو شرکت گوگل و یاهو، حذف ایران از شبکه های ماهواره ای، قطع ارتباط ایران با اینترنت)
- تحریم تحقیقاتی(تحریم شرکتها و نهادهای تحقیقاتی ایران نظیر مرکز تحقیقات تولید سوخت هسته‌ای اصفهان)
- تحریم سیاسی(ممنوعیت صدور روادید برای برخی از کارگزاران نظام، لغو عضویت ایران در سازمانهای بین المللی و...)[20]در پایان باید به این نکته اشاره داشت که در دوران حاضر که مرزهای سیاسی کمرنگ شده و گسترش ارتباطات و تعاملات وضعیت "جهانی شدن" را به ارمغان آورده است اعمال سیاستهایی نظیر تحریم برای محدودسازی دولتها در محدوده سیاسی مرزهایشان کاری غیرعقلانی و عبث در عرصه سیاست بین الملل به نظر می رسد. جمهوری اسلامی ایران به عنوان دولتی که بیش از دیگر دولتهای جهانی در معرض تحریمهای گوناگون بوده است نشان داده که تحریم نه تنها چالشی برای حرکت رو به جلوی دولتهاست بلکه با قرار دادن دولتها در وضعیتی خاص منافع فراوانی چون دستیابی به استقلال را برای دولتها به ارمغان خواهد آورد. تحولات منطقه در ماه های اخیر به خوبی گویای آنست که این ملتها حرکت ملت ایران در رویارویی با امپریالیسم و تحقق آرمان استقلال را در سرلوحه اقدامات خویش قرار داده اند.