سیاست‌زدگی و روشنفکری دینی

سهند ستاری
هر گزاره‌ای که زیر نظر مفاهیم تالیفی و ترکیبی منعکس شود، بالطبع مانع درج موضوعی واحد در محمولی تحلیلی خواهد شد، تا بدین باب طرح ترسیم استنتاج استعلایی را با تجربه فعلیت تاریخی - انتقادی از هر امتناع معنایی دور نگاه دارد. اگر بپذیریم که هر چیز از فقدان خود به وجود می آید در آن صورت فاعلیت مخلوق، فقدانی کلی و مطلق نیست، بلکه از فقدان در یک موضوع ناشی می شود. با توجه به اصل مذکور، برهان تحقق روشنفکری دینی همواره از فقدان روند مطلقی به وجود آمده که حکم را پیش از تعلیق به ادغام واداشته است. ادغام با امر سیاسی که تراز نسبت دین و خرد انتقادی را با چالشی عمیق روبه رو کرده است.
1- روشنفکری دینی و فن تاویل خودساخته اش با نیت ادغام، سازگارترین وجه از ساختار دین که در تعارض حداقلی با بنیان مدرنیسم بوده را به وسیله حکم غیرتعلیقی همسان گرایی با ساختار مبسوط دین پژوهی هویت بخشیده است. مفهوم ترکیبی «روشنفکری دینی» در تلاشی معطوف به تجربه مدرنیته می کوشد تا تفسیری از دین و شرع و حتی شارع ارایه دهد که حداقل توان سازگاری با اصول و ساختار مدرنیسم را داشته باشد تا با همین واسطه گری در متن مکتوب و ملفوظ جامعه دینی - انتقالی جایگاه خود را احیا کند. اما تردد میان فاعل شناسا و موضوع در فاکت پدیداری مزبور، امتناعی در معنای «روشنفکری دینی» ایجاد می کند که به ناسازگاری درونی و نامتجانس منجر می شود. از طرفی الزام پایبندی به حکم صادق و حقیقت از مهم ترین زوایای مفهوم انتلکتوئل بوده که تاثیرپذیری بلامانع از آموزه های دینی را گاه بر نمی تابد و با احکامی مطلق مرزبندی های خود را ترسیم می کند. بنابراین آموزه های دینی با مفهوم دین مداری و دینداری قصد داشت با فعلیتی تسلسل برانگیز از اصل فقدان در یک موضوع، حضور مکتوب و ملفوظ خود را در ماهیت تاریخ مدار انسانی که به باشنده و موجود چسبیده و در تلاش است تا در مسیری پیش بینی شده آینده انسان سعادتمند را ترسیم و ثبت کند. البته لازم به ذکر است که نگارنده با احترام مطلق به قداست مبانی دینی و خاستگاه شرع قدسی نوشتار مزبور را پیش می برد.
2- درک نگارنده از مفهوم روشنفکری دینی بر این اساس است که متفکرانی می کوشند تا نخست مفهوم انتلکتوئل به معنای کسی که کار عقلی انجام می دهد را از طریق ارایه تفسیرهایی از دین و ساختار مدرنیسم، به امکان طرح ادغام عقلانیت انتقادی و بنیان دین برسانند. اما روشنفکر دینی با پروایی که از دین دارد فصل تمییز خود را با عملکرد استعلایی روشنفکر ارگانیک ترسیم می کند و می کوشد تا میان دستاوردهای خرد نقاد نوبنیاد و مستقل با باورهای دینی سازگاری عقیمی ایجاد کند. از این رو نتیجه ادغام عقیم مذکور دغدغه امروز روشنفکران دینی را در توضیح پیوسته از چگونگی حضور خود بر اندیشه تطورخواه مدرن متمرکز کرده است و همواره انرژی کار تئوریک آنها را در فعلیت رفتار انطباقی شان با گزاره ای ممتنع، هدر داده است. اگرچه هر جریان جدید و دگرخواهی که ظهور کند باید خود را توضیح داده و از خرد نقاد تمکین کند اما با تمام این اوصاف پروژه روشنفکری دینی در التزام هرچند ظاهری به خرد مستقل، پیش از آنکه موقعیت مقولات را مسلم بگیرد و به عنوان روندی معرفت شناختی معرفی شود بیشتر به یک وسواس سیاسی بدل شده و تلاش نظری روشنفکران دینی را به عرصه الهیات سیاست زده سوق داده است.
3- اگر کار عقلی انتلکتوئل ها و فعلیت رفتار نظری آنها در عینیت بخشیدن به یک روال محاط شده باشد، روند تجربه معرفت شناختی روشنفکری دینی سویه هایی عمیق و پررنگ سیاسی بر پیکر خود خواهد دید. در صورتی که بتوان تمامی زوایای حیات اجتماعی را حتی به سبب حضور گزاره های انضمامی و تردید ناپذیر، نظری دانست باید تمام جوانب قراردادهای اجتماعی را در پیوندی استوار با نظریات جاری در بافت فکری آن جامعه تلقی کرد که همگی از کنش های متکثر اجتماعی تبعیت می کنند. اما گاه عینیت بخشیدن به یک روال که تنها در ماهیتی سوبژکتیو و ذهنی نمود دارد موجب تغییر ماهیت آن سوژه به موضوعی بالقوه برای نزاع می شود که باعث استمرار طیفی تفسیرهای متنازع و گسسته می شود. بدین باب اگر حتی ساختار متعارض واژگان ترکیبی «روشنفکری» و «دینی» را بنا به مقتضیات و ضرورت هایی که در پی زایش ارتباطی حتی عقیم با مبانی مدرنیسم که در فاصله حداکثری با فراوایت های محلی به دنبال تملک چتر ارزش های جهان شمول و جهان وطنی است راغب به ادغام با عرصه سیاست کنیم دچار سیاست زدگی وسواسی می شود که در آن صورت بی جهت سیاست عرفی را قدسی کرده و دین قدسی را سیاست زده کرده ایم و درنهایت پروژه روشنفکری دینی را که استعداد بالایی در تجلی فعلیت متعارض دارد از عقلانیت انتقادی و مستقل دورتر کرده‌ایم.