تغییر رویه ترکیه در قبال مناقشه قره‌باغ

علی آیدین: از زمان استقلال کشورهای ترکیه و ارمنستان رابطه این 2 با چالش‌های زیادی همراه بوده است. از سال 1991 در پی به رسمیت نشناختن تمامیت ارضی کشور ترکیه توسط ارمنستان، روابط دیپلماتیک 2 کشور قطع شد. 2 سال بعد از آن یعنی سال 1993 همزمان با اشغال منطقه کلبجر جمهوری آذربایجان توسط ارتش ارمنستان، ترکیه مرزهای خود را با این کشور به طور کامل مسدود کرد. تا سال 2002 هیچ تغییر چشمگیری در روابط دیپلماتیک بین 2 کشور به وجود نیامد. در این سال‌ها دیدارهای محدود سیاسی در کشور ثالثی انجام می‌گرفت. بعد از سال 2002، ادبیات سیاسی 2 کشور نسبت به هم ملایم‌تر شد. این تغییرات علاوه بر مقالات روزنامه‌نگاران در کلام سیاسیون نیز به روشنی قابل مشاهده بود. حکومت ترکیه که از سال 1993 در مقابل هرگونه نرمش و رابطه با ارمنستان مقاومت کرده بود بعد از به قدرت رسیدن حزب «عدالت و توسعه» در ترکیه در مسیر آرام‌تری قرار گرفت.
دیپلمات‌های ترک با نظر مثبت احمد داوود اغلو، وزیر خارجه و تئوریسین سیاست خارجی نوین ترکیه، در منطقه قفقاز بر موضوع قره‌باغ متمرکز شد. این امر 2 دلیل داشت؛ اول اینکه ترکیه در سال‌های گذشته به دلیل کم‌کاری، نقش خود را به عنوان یک قدرت منطقه‌ای از دست داده بود و در پی احیای نقش کمرنگ شده خود بود، از طرف دیگر منافع خود را در احیای روابط با همسایگان می‌دید. از این رو ترکیه در سال 2009 نقشه راهی برای برقرای روابط مجدد با ارمنستان طراحی کرد. طبق مفاد این نقشه راه شرط حل مناقشه قره‌باغ برای بازگشایی مرزها از دستور کار خارج می‌شد. این موضوع دلیل مناسبی بود برای اینکه روابط 2 کشور جمهوری آذربایجان و ترکیه در بدترین شرایط خود پس از سال 1993 قرار گیرد چرا که دولتمردان جمهوری آذربایجان مسدود بودن مرزهای ترکیه با ارمنستان را ابزار فشار خوبی برای پیشبرد مذاکرات قره‌باغ همسو با منافع خود می‌دانستند و حال با طرح یادشده دولت ترکیه، آنها این ابزار را از دست رفته می‌دیدند.
نقشه راه طراحی شده توسط ترکیه که در آن منافع جمهوری آذربایجان نادیده گرفته شده بود با واکنش شدید لایه‌هایی از مردم ترکیه و جمهوری آذربایجان مواجه شد. فشار افکار عمومی به دولت ترکیه به حدی بود که نخست‌وزیر این کشور در سفر خود به جمهوری آذربایجان و در جمع نمایندگان این کشور مجبور به اصلاح مواضع دولت متبوعش شد. رجب طیب اردوغان در سخنرانی خود در مجلس ملی جمهوری آذربایجان گفت: «تا وقتی اشغال قره‌باغ به پایان نرسد مرزهای این کشور با ارمنستان بازگشایی نخواهد شد.» این اظهارنظر اردوغان در مجلس جمهوری آذربایجان با واکنش متفاوت کارشناسان جمهوری آذربایجان مواجه شد. آنها اعتقاد داشتند در هر صورت دولتمردان ترک تلاش می‌کنند مساله قره‌باغ را جدا از دیگر مناطق اشغالی نشان دهند در حالی که همه این مناطق اشغالی جزئی از خاک جمهوری آذربایجان محسوب می‌شوند.
اکتبر سال 2009 پروتکلی بین 2 کشور ارمنستان و ترکیه توسط وزرای خارجه این کشورها با نقش‌آفرینی ایالات متحده و روسیه در زوریخ به امضای طرفین رسید. این قرارداد که به ظاهر قرار بود محرمانه باشد حدود یک‌ماه پس از منعقد شدن، افشا و رسانه‌ای شد. در پی آن نخست‌وزیر و وزیر خارجه ترکیه برای کاستن از فشار افکار عمومی و آرام کردن فضا ادعا کردند تایید نهایی این پروتکل توسط مجلس ترکیه منوط به پایان اشغال قره‌باغ است اما در واقعیت اتفاق دیگری در حال رخ دادن بود. حاصل این اتفاق ناخوشایند برای مقامات جمهوری آذربایجان تغییر سیاست‌های ترکیه در قبال مناقشه قره‌باغ بود؛ تغییراتی که تفاوت‌های آشکاری را در سیاست‌های قدیم و جدید این کشور نشان می‌داد. دولتمردان ترکیه به مرور زمان بدون آنکه اتفاق خاصی در مسیر حل مناقشه قره‌باغ افتاده باشد سخن از تایید نهایی پیمان خود با ارمنستان به میان می‌آوردند. این تفاوت آشکار ناشی از دو دلیل بود:
1- عدم آشنایی ترکیه با عمق مساله قره‌باغ
2- راه‌اندازی یک نوع بازی سیاسی توسط ترکیه!
همه این اتفاقات در حالی رخ می‌داد که افکار عمومی جمهوری آذربایجان با 2 سوال جدی مواجه بود؛ مقامات ترکیه چگونه می‌توانند قبل از پایان اشغال خاک جمهوری آذربایجان به فکر اهداف دیگر در منطقه باشند؟ و آیا دولتمردان ترکیه، قره‌باغ را به عنوان یک منطقه خودمختار تحت اشغال می‌دانند؟ روند تغییر سیاست‌های ترکیه درباره مناقشه قره‌باغ و عادی‌سازی روابط با ارمنستان که با نقش‌آفرینی رئیس‌جمهور ترکیه و با سفر وی به ارمنستان و دعوت از رئیس‌جمهور آن کشور به ترکیه در سال 2008 شروع شده بود همچنان ادامه داشت و هر روز شکل تازه‌ای به خود می‌گرفت. سخنرانی سال 2010 عبدالله گل در دانشگاه آکسفورد انگلیس و تاکید بر جدا بودن مساله قره‌باغ از دیگر نقاط اشغالی نشان از جدیت مقامات ترکیه در پیشبرد سیاست جدید داشت اما زمان آن رسیده بود که بعد از مدت‌ها بازی سیاسی توسط رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر ترکیه ماهیت واقعی سیاست جدید این کشور در قبال مناقشه قره‌باغ و همگرایی این 2 مقام ترک در این رابطه به چشم آید.
سخنرانی رجب طیب اردوغان در کنفرانس امنیت هسته‌ای در ایالات متحده و ارائه شرط جدید برای بازگشایی مرزها با ارمنستان نشان‌دهنده این واقعیت بود. اردوغان خارج شدن نیروهای ارمنی از مناطق آقدام و فضولی را شرط بازگشایی مرزها دانست. به بیانی دیگر مطرح کردن نام تنها 2منطقه اشغالی به معنای تداوم اشغال مناطق دیگر بود. این امر به مثابه ‌چراغ سبزی از طرف مقامات ترکیه به ارمنستان برای ادامه اشغالگری بود. از نظر کارشناسان آذربایجانی هیچ تردیدی وجود ندارد که اظهارات عبدالله گل و رجب طیب اردوغان زیر سوال بردن تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان است.
این اظهارات مقامات بلندپایه ترکیه تعلق قره‌باغ به خاک جمهوری آذربایجان را به طور جدی با تردیدهایی مواجه کرده است؛ اتفاقی که در تاریخ روابط 2 کشور سابقه نداشته و آینده روابط سیاسی و بویژه اقتصادی 2 کشور را با چالش‌های جدی مواجه می‌کند.