انقلاب اسلامی و ارزشهای فرهنگی

به اهتمام: مصطفی یاسینی
به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی یکی از اساسی‎ترین تغییرات فرهنگی، تحول در نظام ارزشی جامعه بود. تغییر در هنجارها و ارزش‎های فرهنگی، ریشه در نظام مکتبی و جهان‎بینی مبتنی بر آموزه‎های اسلام داشت. از این روی در تعریف ارزش‎های نظام فرهنگی، نخست باید دیدگاه انسان‎شناسانه و جهان‎بینی مکتب را بررسی نمود. تعریف ارزش با توجه به دیدگاه‎های متفاوتی که مکاتب گوناگون از انسان و نظام اعتقادی ارائه می‎کنند، دچار تغییراتی خواهد شد. ارزش‎ها به تناسب نظام فکری و مکتبی شکل می‎گیرند و به همین دلیل شناخت ارزش‎های واقعی در نظام فرهنگی جمهوری اسلامی‌ بدون شناخت ارزش‎های مکتبی اسلام ممکن نخواهد بود.
شهید مطهری در تعریف ارزش‎های اخلاقی می‎گوید: "ارزش اخلاقی عبارت است از مطلوبیت‌هایی که مربوط به تأمین‌ خواست‌های متعالی باشد". برخی از محققین نیز در تعریف ارزش چنین بیان داشته‌اند: "در فرهنگ و فلسفه چهار معنای‌ متفاوت از ارزش ارائه شده که بازگوکننده چهار خصلت است. معنی اول بازگوکننده آن چیزی ‌است که فردی یا گروهی به آن تمایل و علاقه‌مندی دارند. مفهوم دیگر آن چیزی را شامل می‌شود که کم و بیش در مورد عده‌ای مورد توجه و احترام است. سومین مفهوم وقتی است که‌گروه یا فردی در رسیدن به هدف خود ارضا می‌شوند و مفهوم آخر متکی بر جنبه‌های‌ اقتصادی است".
آنچه از تعاریف گوناگون ارزش به دست می‎آید، بیانگر نکته‎ای اساسی است و آن اینکه ارزش‎های اسلامی، مطلوب‌هایی هستند که انسان را به اهداف مکتب، یعنی به خواست‌های‌ متعالی انسانی می‌رسانند. محققان بسیاری به بررسی موردی فرایند تغییر ارزش‎ها پس از پیروزی انقلاب اسلامی پرداخته‎اند. دکتر فرامرز رفیع پور مؤلف کتاب توسعه و تضاد معتقد است: "بعد از انقلاب اسلامی یک نظام ارزشی انقلابی ـ مذهبی به مقابله با نظام ارزشی شاهانه پرداخت و در این مسیر نیز نسبتاً موفق بود". به اعتقاد وی در این نظام ارزشی، توجه به ارزش‎های والای انسانی و کاهش نابرابری‎های اجتماعی ـ اقتصادی از اهمیت ویژه‎ای برخوردار است. باید توجه داشت که در بررسی سیر تحول ارزش‎ها پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تعریف دقیق شاخص‎ها یکی از مهم‎ترین نیازهای این بخش است. ولی متأسفانه تا کنون تعریف دقیقی از شاخص‎های ارزیابی ارزش‎ها صورت نپذیرفته است. در یکی از تحقیقات ساختارمند در مورد این موضوع، با توجه به اهداف اساسی انقلاب اسلامی، شاخص‎های هشت‎گانه زیر برای بررسی روند تحول ارزش‎ها پیشنهاد شده است:
1. ارزش‏‎های انسانی، عاطفی و رفتاری متقابل بین آحاد و اعضای جامعه
2. ارزش‏‎های اخلاقی و رفتاری شخصی و فردی در جامعه
3. ارزش‏‎های خاص دینی و عبادی
4. ارزش‏‎های تربیتی و فرهنگی و میزان اهتمام اعضای جامعه به این امور
5. ‌همگرایی سیاسی جامعه و میزان پیوند دولت با مردم
6. احساس آزادی سیاسی و اجتماعی و میزان تحقق آن
7. مشارکت اجتماعی و سیاسی و اهتمام اعضای جامعه به آن
8 . حس اعتماد به نفس و اقتدار و استقلال ملی
در این تحقیق میدانی ارزش‎هایی چون فضل و بخشش‌، تعاون وهمیاری، راستگویی‌، امانتداری‌، نیکی به مردم‌، قسط و عدل‌، انفاق‌، ایستادگی در برابر دشمنان‌، حفظ اسرار مردم‌، غیبت نکردن از سایر مؤمنین‌، یاری ستمدیدگان‌، تربیت فرزندان‌، تواضع و فروتنی‌ و... به عنوان ارزش‏‎های مسلط فرهنگی پس از پیروزی انقلاب اسلامی معرفی شده‎اند. با نگاهی به این موارد در می‎یابیم که همه این موضوعات، ارزش‎های مورد نظر فرهنگ اسلامی ـ ایرانی هستند که ساختار ارزشی فرهنگ ملی را تشکیل می‎دهند. به هر حال تحول نظام به سوی ارزش‏‎های اخلاقی از دیدگاه‎های گوناگونی قابل بررسی است. شاید بتوان بزرگ‎ترین ضربه بر پیکره فرهنگ کشور را جابه‌جایی ارزش‎های فرهنگ اسلامی ـ‌ ایرانی با ارزش‎های نامطلوب دوران پیش از انقلاب دانست.
وجود حکومت پهلوی و ماهیت دیکتاتوری آن اساساً با ارزش‏‎های اسلامی ـ ایرانی که بر نفی استبداد، خودکامگی و خودباختگی تأکید داشتند در تعارض بود و به همین جهت محمدرضا شاه سعی داشت مشروعیت حکومت و اعمال خود را از نظام ارزشی‎ای که با سیاست‎هایش در تعارض نباشد، کسب نماید. شاه متأثر از القائات حکومت‎های غربی، نظام ارزشی غرب خصوصاً نوع آمریکایی آن را جایگزین مناسبی برای فرهنگ اسلامی ـ‌ ایرانی می‌دانست و به همین جهت در پی تغییر این نظام ارزشی بود. در طول دوران پهلوی در دستگاه مدیریت فرهنگی کشور، عدم رعایت شریعت اسلامی و غربزدگی نوعی ارزش محسوب می‌شد.
زندگی بر اساس مدل غربی، بی‏توجهی به ارزش‎های اسلامی، بی‎بند و باری،کالا پنداشتن زن، مذموم دانستن روحیه استقلال‏طلبی و ظلم ستیزی و... همه ضد ارزش‌هایی بودند که در این دوران به عنوان ارزش از آنها یاد می‎شد. پس از انقلاب در روند تحول ‌ارزش‎ها، تعلیم و تربیت الهی انسان و توجه به معنویات و خصایل انسانی به عنوان ارزش نمود پیدا کرد. به هرحال آن‏‎چنان که از تحقیقات صورت گرفته در این زمینه برمی‌آید، پس از انقلاب اسلامی، روند دگرگونی ارزش‏‎ها به سوی نظام اخلاقی اسلام بوده است.