آیا آمریکا از عراق می‌رود؟

آیا آمریکا طبق قرارداد امنیتی بغداد- واشنگتن، عراق را تا پایان سال جاری میلادی (10 دی آینده) کاملا ترک می کند؟ طبق قرارداد مذکور، که در 17 نوامبر 2008 (27 آبان 1387) به امضای مقامات وقت بغداد و واشنگتن رسید، آمریکا موظف است همه نظامیان (چه رزمی و چه ستادی) خود را از عراق خارج کند.
در تفسیر این قرارداد باید گفت که اراده طرف عراقی، که با حمایت قاطبه ملت همراه بوده و هست، پاک کردن سرزمین «بین النهرین» از هرگونه حضور مستقیم و غیرمستقیم (سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، رسانه ای، هنری) آمریکا بوده و این احساس تنفر نسبت به اشغالگران آمریکایی هنوز هم در افکار عمومی زنده است و از بین نمی رود.
اینکه چرا مردم عراق می خواهند از شر میهمانان تحمیلی و بدنام خود خلاص شوند، بحث جداگانه ای را می طلبد، ولی چیزی که مهم است و در حال حاضر که به موعد مقرر (11 دی) نزدیک می شویم، توجه تحلیلگران را به خود جلب کرده ، این است که آیا آمریکا براساس مفاد قرارداد و روح حاکم بر آن، بالاخره از عراق خارج می شود یا نه؟
اکنون شرایط در عراق به گونه ای است که هیچ سیاستمداری نمی تواند در مورد تمدید حضور نیروهای آمریکایی در عراق حرف بزند، و طی هفته ها و ماه های اخیر آنچه از زبان «نوری مالکی»، نخست وزیر و سخنگوی دولت وی، «علی الدباغ» شنیده ایم، مخالفت صریح با هرگونه تمدید حضور آمریکایی ها بوده است.
جریان «صدر» هم که تحت رهبری «مقتدا صدر» روحانی جوان شیعه، قرار دارد، به طور علنی تهدید کرده است که در صورت ماندن آمریکایی ها پس از پایان سال جاری میلادی در عراق، شاخه نظامی خود (ارتش مهدی) را فعال می کند و علیه اشغالگران می جنگد.
در عراق کنونی جو ضدآمریکایی آن قدر غلبه دارد که حتی «ایاد علاوی» که به سکولار بودن شهرت دارد و مورد حمایت پشت پرده عربستان و آمریکا بوده است، چیزی در مورد ادامه حضور نیروهای آمریکایی نمی گوید. علاوی آینده سیاسی اش را مدیون حضور آمریکا در عراق و نقش آفرینی عربستان در این کشور می داند، اما انقلاب های عربی در منطقه که به نوعی ضدآمریکایی و ضدرژیم های محافظه کار وابسته (مثل عربستان) هستند، و جو ضدآمریکایی در درون جامعه عراق، علاوی را لااقل در شرایط فعلی مجبور به سکوت و انتظار کرده است. اما آمریکا چه می کند؟ آیا اراده سیاسی در واشنگتن این روزها به خروج بی قید و شرط و در چارچوب قرارداد مذکور، می اندیشد؟ یا اینکه می خواهد در عراق بماند؟
بهترین راه برای درک اراده آمریکایی ها این است که اولا؛ گزینه های پیش روی کاخ سفید در شرایط کنونی را بشناسیم و آنها را ارزیابی کنیم، ثانیاً؛ پیامدهای هر گزینه را در صورت اجرا بررسی کنیم و نهایتاً، اقداماتی را که دولت آمریکا طی مدت حضورش در عراق انجام داده و یا همین الان مشغول انجام دادن آنهاست را زیر ذره بین ببریم و به اظهارات و رویکردهای علنی مقامات کاخ سفید و اعضای کنگره بیشتر دقت کنیم.
گزینه‌ها - پیامدها
آمریکا در خوشبینانه ترین حالت، می تواند عراق را ترک کند و پشت سرش را هم نگاه نکند! و تنها چیزی که در این کشور باقی می گذارد، یک سفارتخانه معمولی، مثال سایر کشورهاست.
اگر چنین واقعه ای رخ دهد، مسلماً عراقی ها جشن می گیرند و در واقع، این دومین اتفاق بزرگی است که پس از سقوط «صدام» در این کشور رخ خواهد داد و تقریباً همه را خوشحال خواهد کرد؛ عراق جدید دور تازه ای از زندگی سیاسی خود را آغاز می کند و در این میان، فقط مسایل سیاسی داخلی (والبته، در جای خود مهم) می ماند. مسایل داخلی یعنی اینکه مردم، اقوام و گروه های عراقی تا چه اندازه می توانند، یکدیگر را در یک جامعه مبتنی بر دموکراسی و آرای مردمی، تحمل کنند. باتوجه به شناختی که از عراق داریم، دور از ذهن نیست که این کشور دچار ناملایمات سیاسی شود و دولت مرکزی تحت فشار و حملات گروه های قدرت طلب قرار گیرد.
هر چند جدال قدرت در عراق، امری داخلی محسوب می شود، ولی آمریکایی ها نشان داده اند که از چنین شرایطی بهره می برند و مداخله می کنند. پس، مداخله در شرایط ویژه، به عنوان یک پیامد برای گزینه مذکور باقی می ماند.
اما، خروج بی قید و شرط، برای آمریکایی ها پیامدهای زیادی دارد؛ قبل از هر چیز، این خروج به عنوان یک ضعف بزرگ و شکست تلقی می شود. در مرحله بعد، آمریکا از نفت عراق سهمی نخواهد داشت و یا اینکه شرکت های آمریکایی مثل بقیه شرکت ها، باید توی صف بایستند تا بتوانند در شرایط عادلانه، امتیازاتی را به دست آورند.
گزینه دوم این است که آمریکایی ها بخواهند طبق قرارداد، نظامیان خود را خارج کنند، اما از طریق دستگاه دیپلماسی بسیار بزرگ خود در بغداد، نفوذشان را در عراق حفظ کنند. در مورد چند و چون این کار بعداً توضیح داده خواهد شد؛ در اینجا فقط می توانیم بگوییم که این مکانیسم هم نیازمند یک تفوق و هژمونی بی چون و چرای سیاسی، اقتصادی و نظامی آمریکا در منطقه و جهان است و هم به ناآگاهی مردم عراق نسبت به منافع ویژه آمریکا بستگی دارد؛ منافعی که مقابل منافع ملت عراق ایستاده و وجود یکی مستلزم نبود دیگری است.
اما، تمدید حضور هم می تواند یک احتمال باشد؛ این تمدید در صورتی میسر است که به درخواست خود دولت عراق صورت گیرد.
چیزی که اواسط اردیبهشت گذشته اتفاق افتاد، را باید در همین چارچوب تحلیل کرد؛ ابتدا «جان مک کین»، سناتور جمهوریخواه آمریکا به بغداد می رود و با رهبران عراق گفت وگو می کند.
در مورد جزئیات این گفت و گو، چیزی منتشر نمی شود، ولی پس از این دیدار، رسانه های عراقی اعلام کردند که آمریکا می خواهد پس از 11 دی ماه آینده، 9 پایگاه نظامی خود را همچنان در عراق باقی بگذارد. مقر این پایگاه ها نیز شهرهای بغداد، بصره، موصل، کرکوک و اربیل اعلام شد.
در کنار انتشار این خبر، «نوری مالکی» نخست وزیر عراق نیز در پاسخ به سؤال خبرنگاری در همین رابطه، گفت: نمی توانم در مورد ادامه حضور نیروهای آمریکایی در عراق، به تنهایی تصمیم بگیرم.
وی افزود؛ من نمی توانم بدون اجماع نظر اکثریت در مورد این موضوع اظهارنظر کنم. مالکی در ادامه از گروه های سیاسی عراق خواست برای انجام رایزنی در این مورد، نشست مشترکی برگزار کنند.
در پی اظهارات «بابکر زیباری»، رئیس ستاد مشترک ارتش عراق، مبنی بر اینکه نیروهای تحت امر وی نمی توانند از مرزها و فضای عراق تا سال 2016 دفاع کنند، موضع مالکی نیز در این مورد عوض شد.
نخست وزیر عراق قبلا علیه مسئله تمدید حضور آمریکایی ها قاطعانه موضع می گرفت، ولی به نظر می رسد که او اکنون نرم تر شده است.
مالکی از «مقتدا صدر» رهبر جریان «صدر» نیز خواسته بود که در نشست گروه های عراقی شرکت کند، اما مقتدا این درخواست را با درخواست از مردم عراق به برپایی تظاهرات علیه اشغالگری پاسخ داد. وی همچنین تهدید کرد که «ارتش مهدی» شاخه نظامی جریان صدر را علیه آمریکایی ها فعال می کند.
با این واکنش هایی که ما در عراق شاهد هستیم، از همین الان می توانیم حدس بزنیم، در صورتی که نظامیان آمریکایی به هر دلیلی در عراق بمانند، این سرزمین بار دیگر ناآرام خواهد شد و البته، آمریکایی های مخالف جنگ نیز بیکار نمی مانند و با اعتراضات خیابانی خود، شرایط را برای مقامات واشنگتن دشوار خواهند کرد.
اقدامات دولت آمریکا
چیزی که از اقدامات و اظهارات و رویکردهای علنی سران ایالات متحده طی سال های اخیر در مورد عراق قابل دریافت است، بقای نیروهای آمریکایی را حتی پس از 11دی تایید می کند. چنین به نظر می رسد که آمریکا عراق را می خواهد و نمی تواند از این کشور دل بکند؛ اگر از طریق اهرم های دیپلماتیک به این هدف برسد، چه بهتر! اما اگر منافعش را در خطر ببیند و احساس کند از منابع عراق بهره ای ندارد و کشور عراق رویه مستقلی را درکل منطقه در پیش می گیرد، در حفظ نظامیانش در پایگاه های عراق تردید نمی کند. تنها نیروی بازدارنده در اینجا، شکست منطقه ای و فشارهای داخلی بر دولت آمریکاست.
در روز 17نوامبر سال 2008 (27آبان 1387) مقامات دو کشور عراق و آمریکا یک قرارداد امنیتی را امضا کرده اند که براساس آن، آمریکا نظامیان خود را تا پایان سال 2011 از عراق خارج کند.
اما طبق اسناد موجود در ارتش آمریکا در همان روز، ساخت پایگاه هوایی «آدر» (adder) آمریکا با هزینه 61 میلیون دلار در جنوب عراق آغاز شد!
برای 14ماه آتی نیز ارتش آمریکا 150 میلیون دلار دیگر را برای ساخت پایگاه های جدید در عراق هزینه کرد.
تنها در سال 2009 نظامیان آمریکایی جمعا 496 میلیون دلار را برای ایجاد پایگاه در عراق خرج کردند. این مبلغ در مقایسه با سال های قبل از اشغال عراق (یعنی از سال 2003 به بعد)، بالاترین میزان طی یک سال بود و حدود یک چهارم مبلغ دومیلیارد و 100میلیون دلاری را تشکیل می دهد که آمریکا از سال 2004 تا آن زمان در عراق هزینه کرده بود.
طبق آمار واحد مهندسی ارتش آمریکا که بر کار ساخت و ساز پایگاه های این کشور نظارت دارد، واشنگتن در سال 2010 نیز
323 میلیون دلار را صرف پروژه های ساخت پایگاه در عراق کرده است. این مبالغ جدای از مبالغی است که از قبل برای پایگاه سازی در نظر گرفته شده بود، ولی این پایگاه ها هنوز تکمیل نشده بودند.
هرچند آمریکا ده ها پایگاه در عراق دارد، اما 14 پایگاه ارتش آمریکا در عراق به قدری بزرگ هستند که نمی توانیم آنها را موقتی بنامیم. آمریکا پس از اشغال عراق، ابتدا بیش از 100 پایگاه در اندازه های مختلف در این کشور ایجاد کرد. تا پایان سال 2003، پنتاگون 14 پایگاه مزبور را ایجاد کرد که فراتر از پایگاه های موقتی هستند. این پایگاه ها نشان می دهند که آمریکا به این زودی ها عراق را ترک نخواهد کرد. در ذیل این 14 پایگاه و محل های استقرار آنها شرح داده می شود:
منطقه بغداد
1) منطقه سبز (بغداد): منطقه مذکور علاوه بر پایگاه آمریکایی ها، سفارت آمریکا و شماری از ساختمان های دولتی عراق را در خود جای داده است.
2) اردوگاه مالکون: در اواخر سپتامبر سال 2003، گردان 439 مهندسی آمریکا حدود 100هزار تن ماسه را برای ساخت جاده ها، دیوارها، برج های نگهبانی و ساختمان های اردوگاه فالکون به کار گرفت. اردوگاه فالکون برای جای دادن 5000 سرباز طرح ریزی شده است.
3) اردوگاه پیروزی (واقع در فرودگاه بغداد): این اردوگاه در پنج کیلومتری فرودگاه بین المللی بغداد قرار دارد و می تواند حدود 14هزار نظامی را در خود جای دهد. تمام این اردوگاه در محاصره یک دریاچه مصنوعی است. این اردوگاه محل برگزاری کنفرانس های غیررسمی ارتش آمریکا است.
4) پایگاه هوایی آناکوندا (بلد): این فرودگاه از لحاظ شلوغی (نشست و برخاست هواپیما)، در رده دوم جهان قرار دارد و فقط فرودگاه «هیثرو» لندن از آن شلوغ تر است. اردوگاه آناکوندا بزرگ ترین پایگاه لجستیکی آمریکا در عراق است. این پایگاه که بیش از 15 مایل مربع (حدود 20کیلومترمربع) وسعت دارد، برای ارائه تسهیلات به 20 هزار نظامی، دایر شده است. این پایگاه دارای یک باشگاه ورزشی 24 ساعته، زمین های بسکتبال روشن، استخر شنا در اندازه بازی های المپیک و سینمای چلچراغ برای نظامیان است.
5) اردوگاه تاجی: این اردوگاه که زمانی شهر نظامی گارد ریاست جمهوری عراق زمان دیکتاتوری «صدام» بود، اکنون به یک پایگاه بسیار بزرگ و مجهز تبدیل شده است.
6)پایگاه هوایی تقدم: این پایگاه در مرکز عراق و درحدود ا 74 کیلومتری غرب بغداد واقع شده است. این پایگاه دارای دو باند پرواز 13هزار و 12هزار پایی است.
7) پایگاه هوایی الاسد: حدود 200کیلومتری غرب بغداد و در شهر «خان البغدادی» واقع در حاشیه رود فرات قرار دارد. این پایگاه میزبان حدود 17هزار نظامی است. از جمله تسهیلات مستقر در این پایگاه می توان به تولیدات همبرگر و پیتزا و همچنین تعمیرگاه های اتومبیل اشاره کرد.
دولت «جرج بوش»، رئیس جمهوری سابق آمریکا، مبلغ 39میلیون دلار را برای نورپردازی این فرودگاه، سیستم های کنترل ترافیک هوایی و وصل کردن پایگاه الاسد به شبکه برق عراق هزینه کرد، که همه این موارد نشان می دهند پایگاه فوق، دایمی است.
8) اردوگاه فلوجه: مکان دقیق و نام این پایگاه، ناشناخته است. تحلیلگران معتقدند که آمریکا در حال ساخت یک «پایگاه مقاوم» در فلوجه (حدود 60کیلومتری غرب بغداد) است.
9) اردوگاه اسپیجر: این اردوگاه در نزدیکی شهر تکریت در شمال عراق و حدود 170 کیلومتری شمال بغداد، واقع است. این پایگاه نیز چند هزار نظامی را در خود جای داده است.
10) الغیاره: حدود 70کیلومتری جنوب شرق موصل قرار دارد.
11) اردوگاه مارز: در فرودگاه موصل قرار دارد.
12) اردوگاه رینگاد: در یک منطقه استراتژیک نزدیک حوزه های نفتی و تاسیسات پالایشگاه و پتروشیمی واقع بوده و دارای خوابگاه های شبانه روزی است، که بیش از 1664 پرسنل هوایی را در خود جای می دهد.
13) پایگاه بی نام: یک پایگاه بدون نام که در حد فاصل میان اربیل و کرکوک واقع است.
14) پایگاه هوایی الطلیل: حدود 20کیلومتری شهر ناصریه قرار دارد. در سال 2006 کنگره آمریکا به دولت این کشور اجازه داد 22میلیون دلار را برای ساخت یک سالن غذاخوری که ظرفیت 6000نفر را دارد، در این پایگاه هزینه کند. اطراف پایگاه مذکور را دو دیوار امنیتی احاطه کرده است. این پایگاه همچنین، دارای دروازه های کنترلی با تکنولوژی بالا و برج های نگهبانی است و یک کانال در دور آن حفر شده است.
بزرگ‌ترین سفارتخانه دنیا
دولت آمریکا در ژانویه سال 2009 سفارتخانه 700میلیون دلاری خود در بغداد را افتتاح کرد. ناظران سفارت آمریکا در عراق را بزرگ ترین و گران ترین سفارتخانه در روی زمین می دانند و وسعت فضای آن را نیز با واتیکان در پایتخت ایتالیا مقایسه می کنند و بزرگ تر از آن می دانند.
این سفارت که 104 هکتار و معادل 80زمین فوتبال وسعت دارد، 21 ساختمان، یک فروشگاه بزرگ، سینما، فروشگاه های خرده فروشی، چند رستوران، تعدادی مدرسه، یک ایستگاه آتش نشانی، تاسیسات آب و برق و تاسیسات مربوط به مکالمات راه دور و فاضلاب را در خود جای داده است. محوطه آن، شش برابر محوطه سازمان ملل در نیویورک بوده و 1000 کارمند را می تواند در شش بلوک آپارتمانی خود جای دهد.
با این حال، آمریکا اعلام کرده است که بیش از 15هزار کارمند خود را پس از پایان سال 2011 در عراق نگه می دارد. علاوه بر آن، هزاران نفر از نیروهای وابسته به شرکت های خصوصی، محافظت از این 15هزار کارمند را برعهده خواهند داشت. ماموریت این 15هزار کارمند نیز حفاظت از منافع آمریکا پس از خروج نیروهای این کشور از عراق اعلام شده است.
با این تفاصیل، به نظر می رسد، آمریکا علاوه بر سفارت بزرگ خود در بغداد، چهار پایگاه بزرگ را نیز در شمال، جنوب، شرق و غرب عراق حفظ کند. در صورتی که مقامات واشنگتن چنین تصمیمی داشته باشند و از آن کوتاه نیایند، عراق در سال های آتی نیز عرصه کارزار میان نیروهای استقلال طلب داخلی و اشغالگران آمریکایی خواهد بود.