چرا توافق ساف - اردن به شکست انجامید؟

نشست فلسطینی - اردنی که در دفتر پادشاهی اردن صورت گرفت، همانطور که ناظران امور انتظار داشتند، پس از تأخیر دیدار عرفات از پایتخت اردن، گردهم‌آئی گسترده‌ای بود.
در دور اول گفتگوها مسائل جهان عرب بشکل عام و مسئله عدن بشکل خاص مورد بررسی قرار گرفت لکن این گفتگوها مسائل کنونی مطروحه در سطح عربی و بین‌المللی در چهارچوب یافتن بهترین شرایط برای تحرک سیاسی مشترک را در بر گرفت. اما دور دوم گفتگوها که موضوعات مستقیم و مشخصی در آن مطرح گردید بحث داغی بود که - شرح صورتجلسه‌ی آن بدین شرح است
در آغاز - نخست‌وزیر اردن با اشاره به تلاشهای ملک‌حسین بویژه از طریق تأثیرگذاری بر واشنگتن - گفت: قطعنامه 242 مسئله فلسطین را بعنوان «مسئله پناهندگان» مطرح میکند - اما کشورهای عربی به هنگام صدور این قطعنامه آنرا پذیرفتند زیرا به مطلبی اساسی جامه عمل میپوشاند که همانا «صلح در ازای زمین»، باز گرداندن سرزمینهای اشغال شده و عدم اجازه به اشغال اراضی دیگران با توسل بزور باشد.
رفاعی نخست‌وزیر اردن توضیح داد که قطعنامه یاد شده به پناهندگان خارج مرزهای اراضی اشغال شده در سال 1967 اشاره دارد و آشکار است که آمریکا بر ممانعت از برسمیت شناختن سازمان آزادیبخش فلسطین و حقوق ملت فلسطین اصرار می‌ورزد. لکن طرح ریگان - طبق گفته نخست‌وزیر اردن - درباره فلسطینیان و شرکت آنان در روند یافتن راه‌حلی از طریق ارتباط فدرالی با اردن صحبت میکند و این یک گام به پیش است زیرا ریگان درباره فلسطینیان صحبت میکند نه پناهندگان.
سپس رفاعی افزود: در واقع تلاشهای ملک‌حسین بویژه پس از توافقنامه اردنی - فلسطینی بر ضرورت برسمیت شناختن حقوق قانونی ملت فلسطین تمرکز یافته است و مسافرت اخیر ملک‌حسین به واشنگتن نمایانگر تحول مهمی است که بصورت قانع‌ کردن آمریکا جهت تشکیل یک کنفرانس بین‌المللی با مشارکت کلیه طرفهای ذیربط و بین‌المللی و نیز با حضور دبیرکل سازمان ملل متحد، تبلور یافت. اردن بر ضرورت به رسمیت شناختن سازمان آزادیبخش فلسطین از سوی ایالات متحده و نیز ضرورت مشارکت آن در این کنفرانس اصرار ورزید.
همچنین رفاعی یادآوری کرد که اردن در دو ماه اخیر تماسهای خود را فشرده‌تر ساخته و ملک‌حسین توانست موافقت واشنگتن جهت مشارکت سازمان آزادیبخش فلسطین در کنفرانس بین‌المللی را بدست آورد، لکن واشنگتن اصرار ورزید که چنین مشارکتی باید در چارچوب قطعنامه‌های 242 و 338 باشد یعنی دقیقاً همانطور که کنفرانس ژنو برگزار گردید، و باید موضوع گفتگوها برخاسته از این قطعنامه‌ها باشد لذا بدین علت است که آمریکا بر پذیرش قطعنامه‌های 242 و 338 توسط سازمان آزادیبخش فلسطین پافشاری میکند.
پاسخ یاسر عرفات
یاسر عرفات به سخنان نخست‌وزیر اردن چنین پاسخ داد:
سازمان آزادیبخش فلسطین از تلاشهای ملک‌حسین قدردانی میکند و این تلاش گام مهمی در جهت یافتن راه‌حلی که ما و اردن در جستجوی آن هستیم بشمار میرود. اما ما در سازمان آزادیبخش فلسطین معتقدیم که موافقت با قطعنامه‌های 242 و 338 باید همزمان با برسمیت شناختن حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین باشد تا اینکه نقش سازمان آزادیبخش - که هنوز آغاز نشده بپایان نرسد.
خواسته ما، اصلاح این قطعنامه با افزودن یک ماده به آن مبنی بر حق تعیین سرنوشت است.
رفاعی پاسخ داد: اصلاح این قطعنامه امکان‌پذیر نیست مگر از طریق سازمان ملل متحد و شورای امنیت زیرا آنها صادر کننده قطعنامه میباشند.
عرفات: ما تعهد کتبی ایالات متحده مبنی بر برسمیت شناختن حق تعیین سرنوشت را می‌پذیریم.
رفاعی: حق تعیین سرنوشت در نهایت یک مسئله عربی است که حل آن در چارچوب روابط دوجانبه میان ما و نیز در چارچوب اعراب آنهم پس از عقب‌نشینی «اسرائیل» از اراضی اشغال‌شده‌ی جنگ سال 1967 طبق متن قطعنامه 242، امکان‌پذیر است. پس از عقب‌نشینی چیزی وجود ندارد که مانع گزینش نوع روابط میان ما عربها و نیز شیوه حکومتمان باشد. تعیین سرنوشت یکی از اصول اساسی منشور سازمان ملل متحد میباشد لکن آنچه که هم اکنون اهمیت دارد بازیابی زمین در ازای صلح - پیش از آنکه زمانی برسد که دیگر چیزی برای گفتگو پیرامون آن وجود نداشته باشد.
ابوایاد: بگذارید ما مسائل را از خلال توافقنامه اردنی - فلسطینی بنگریم. بعضی از اعضای کادر رهبری سازمان، پس از امضای این توافقنامه بآن اعتراض کردند و خواستار اصلاح بعضی از مواد آن شدند، لذا اینجانب بهمراه برادر فاروق قدومی به عمان آمدیم و با ملک‌حسین ملاقات کردیم و در رابطه با امکان اصلاح بعضی مواد با مسئولان اردنی به گفتگو نشستیم و برادر عدنان ابوعوده (وزیر اطلاعات اردن) بیاد دارد که گفتگوها بر یک موضوع تمرکز داشت و آن اینکه هدف اردن از توافقنامه اردنی - فلسطینی با همین مضمون، این است که سازمان آزادیبخش فلسطین از فشارهائی که بمنظور پذیرش قطعنامه 242 بر آن وارد می‌گردد در امان باشد همچنین تأکید شد که این توافقنامه تنها متنی است که به سازمان آزادیبخش فلسطین امکان مشارکت در گفتگوها بدون پذیرفتن مستقیم قطعنامه 242 را میدهد. دیدگاهی داشتیم بر این اساس که مناسب است با کلیه قطعنامه‌های سازمان ملل متحد یعنی همانطور که در توافقنامه فلسطینی - اردنی درج گردیده برخورد کنیم.
متن توافقنامه، تحرک مشترک ما را با اردن مشخص می‌سازد... و همانطور که برادر ابوعمار گفت ما هرگز نمیتوانیم قطعنامه‌های 242 و 338 را بپذیریم مگر اینکه همزمان با آن آمریکا تعهد کتبی بدهد که حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین را برسمیت می‌شناسد.
پس از پایان سخنان ابوایاد، برادران عبدالرحیم ‌احمد - محمد ملحم - زیدالغصمینی ایلیاخوری و عبدالرزاق یحیی صحبت کردند. همگی آنان بنام سازمان آزادیبخش فلسطین سخن گفتند و بر مخالفت خود با قطعنامه‌های 242 و 338 و ضرورت فعالیت مشترک اردنی فلسطینی و نیز عربی تأکید ورزیدند.
در اینجا نخست‌وزیر اردن اظهار داشت: به عقیده ما توافق آمریکا با مشارکت سازمان آزادیبخش فلسطین در کنفرانس بین‌المللی از برسمیت شناختن حقوق ملت فلسطین فراتر میرود و این امر در نهایت بشما مربوط میباشد.
ما سئوالی را از سوی آمریکا برای شما مطرح میکنیم: آیا در مقابل موافقت آمریکا با مشارکتتان در کنفرانس بین‌المللی، قطعنامه 242 را می‌پذیرید؟ شما میگوئید: خیر، پس در اینصورت موضوع پایان مییابد.
ابوایاد: همه چیز فقط سیاه و سفید نیست که من هم پاسخ آری و یا خیر بدهیم - شروطی را که آمریکا بر ما تحمیل کند بر شما نیز تحمیل شده است زیرا ما و شما یک طرف قضیه هستیم که در مقابل طرف آمریکائی قرار گرفته‌ایم. ما و شما خوب میدانیم که توطئه‌ای آمریکائی - اسرائیلی علیه توافقنامه اردنی - فلسطینی که با آن - مخالف هستند وجود دارد - بر کسی پوشیده نیست که ایالات متحده جهت متوقف کردن تحرک مشترک فلسطینی - اردنی تلاش کرد و ما و شما و همگی اعراب رودرروی آمریکا هستیم که حقوق قانونی ملت فلسطین را نادیده میگیرد.
رفاعی: ما فقط پیامی را میرسانیم و خواستار پاسخ مشخصی بآن هستیم کما اینکه بر موفقیت تلاشهای بذل شده اصرار داریم در اینجا آخرین فرصتی وجود دارد که باید از آن استفاده کرد.
در اینجا عرفات پاسخ داد - ما تا حد امکان از خود نرمش نشان دادیم و اصرار داریم که اختلافمان در این رابطه، بر روابطمان تاثیر نگذارد.
رفاعی: این موقعیتی است که ثمره تلاش همگی ماست و هدفمان دستیابی به راه‌حلی از طریق کنفرانس بین‌المللی است، در برابر سازمان آزادیبخش، فرصتی برای مشارکت وجود دارد و ما خواستار مشارکت شما هستیم، البته اگر خودتان بخواهید همچنین باید توافقی عربی با کلیه گامهائی که برمیداریم وجود داشته باشد.
ابوایاد: ما از هر تماسی میان اعراب استقبال میکنیم... ما به گفتگوهای برادرانه پای‌بندیم لذا شایسته است که موضوع بحث پیرامون مسئله پذیرش و یا عدم پذیرش قطعنامه‌های 242 و 338 و فعالیت مشترک جهت قبولاندن توافقنامه اردنی_ فلسطینی به آمریکا دور بزند.
رفاعی: خواهش میکنم این موضوع را بخوبی بررسی کنید. در اینجا دور اول گفتگوها بپایان رسید.
دور دوم گفتگوها
در روز دوم گفتگوها، ملک‌حسین در جلسه گسترده‌ی دو هیئت اردنی فلسطینی شرکت کرد و با اصرار شدید جهت استفاده از زمان و مغتنم شمردن فرصت، دیدگاه اردن را بطور روشن مطرح ساخت تا اینکه مسئله سالیان درازی در گرداب رکود باقی نماند زیرا (بعقیده وی) این امر بیش از هر طرف دیگر بازتابی منفی بر سازمان آزادیبخش فلسطین خواهد داشت.
عرفات پاسخ داد: ما از تلاشهائی که اردن برای کمک بما مبذول میدارد قدردانی میکنیم و این تلاشها به ما کمک خواهد کرد تا به آمریکا بقبولانیم که حق تعیین سرنوشت امری الزامی است.
در اینجا طرف اردنی آخرین گام آمریکا را چنین توضیح داد که هدفش جلب موافقت «اسرائیل» نسبت به کنفرانس بین‌المللی است و این هدف تحقق نخواهد یافت مگر در چارچوب معادله‌ای که مرتبط با وضعیت داخلی آمریکا و نیز وضعیت «اسرائیل» باشد و اینکه آمریکا در پائیز آینده انتخاباتی فرعی را در پیش دارد و «اسرائیل» نیز از زبان پرز مشارکت در کنفرانس بین‌المللی را پذیرفته است، و موافقت آمریکا جهت مشارکت سازمان آزادیبخش فلسطین در نهایت بمعنای موافقت «اسرائیل» است همچنین تلاشی در کار است تا انتخابات «اسرائیل» پیش از ماه مه برگزار شود زیرا انجام انتخابات در ماه ژوئن و جولای بسود حزب کارگر نیست زیرا شمار بسیاری از «اسرائیلیان» اروپائی‌الاصل با استفاده از مرخصی خود در این ماهها بخارج مسافرت میکنند در حالیکه اینان پایگاه انتخاباتی حزب کارگر را تشکیل میدهند و اگر انتخابات صورت نگیرد در اینصورت برای دو سال شامیر قدرت را در دست خواهد گرفت و چه بسا رکود موجود دو سال دیگر و حتی بیشتر ادامه یابد همچنین موافقت پرز با کنفرانس بین‌المللی که سازمان نیز در آن شرکت داشته باشد بمعنای از هم پاشیدن دولت ائتلافی کنونی «اسرائیل» است... طرف اردنی سخنان خود را چنین خلاصه کرد: توافق سازمان آزادیبخش فلسطین با قطعنامه‌های 242 و 338 اولا کنفرانس بین‌المللی را تضمین مینماید و از سوی دیگر باعث برگزاری انتخاباتی در اسرائیل خواهد شد که حزب کارگر را به قدرت خواهد رساند و اهمیت این امر از دیدگاه آمریکا در این است که حزب کارگر با تشکیل کنفرانسی با حضور کلیه طرفهای ذیربط موافق است.
عرفات: پرز حقه‌بازترین فرد روی زمین است، ما اطلاعاتی در دست داریم که میگوید: «اسرائیل» با تشکیل یک کنفرانس بین‌المللی واقعی موافق نیست بلکه خواستار آن است تا از چنین کنفرانسی بعنوان سرپوش گفتگوهای مستقیم استفاده کند در حالیکه برداشت اعراب از این کنفرانس با برداشت «اسرائیل» متفاوت است.
رفاعی: موضع اتحاد شوروی نسبت به کنفرانس بین‌المللی آشکار است و ایالات متحده نیز بما اطلاع داده است که با برگزاری این کنفرانس موافقت دارد همچنین اعضای دائمی شورای امنیت این کنفرانس را تایید میکنند و موافقت مقدماتی «اسرائیل» زمان تشکیل کنفرانس را نزدیکتر میکند.
عرفات: طبق اطلاعاتی که از شورویها بدست آورده‌ایم کنفرانس بین‌المللی برگزار نخواهد شد و این موضوع در کنفرانس سران دو ابرقدرت نیز مطرح نگردیده است البته اتحاد شوروی بر حضور سازمان در کنفرانس بین‌المللی و حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین و برپائی دولت مستقل فلسطینی پافشاری میکند.
رفاعی: میان ما و شورویها تماس و تبادل پیام برقرار است ما اطلاع داریم که اتحاد شوروی در رابطه با حضور سازمان در کنفرانس بین‌المللی دیدگاه خاص خود را دارد، شوروی میان افراد و سازمان آزادیبخش تفاوت قائل است همچنین اتحاد شوروی روابطی با دیگر طرفهای فلسطینی دارد.
عرفات: وجود و مشروعیت من در دست هیچ طرفی نیست _ من کارمل و یا عطاس نیستم این ملت فلسطین است که رهبری سازمان آزادیبخش فلسطین را مشخص میسازد و ملت فلسطین هیچگاه مانند امروز اینچنین پیرامون رهبری خود گرد نیامده است.
در اثنای دور دوم گفتگوها که ملک‌حسین نیز در آن شرکت داشت مواضعی که در دور اول مطرح شده بود تکرار گردید و بحث پیرامون مسئله و تعیین سرنوشت تقریبا با همان عبارات تکرار شد.
زیدالرفاعی نخست‌وزیر اردن بر ضرورت اخذ تصمیمی فلسطینی مبنی بر پذیرفتن قطعنامه‌های 242 و 338 و یا «رد» آنها پافشاری کرد و طرف فلسطینی یکبار دیگر اصرار داشت که موضع فلسطینیان نسبت به این قطعنامه‌ها نباید بر روابط فلسطینی - اردنی تاثیر بگذارد.
همچنین گفتگو کنندگان اردنی تلاش کردند تا طرف مقابل گفتگوی خود را قانع کنند که موضوع حق تعیین سرنوشت بوسیله اعراب درباره آن تصمیم گرفته خواهد شد و اینکه اردن جهت ایجاد کشوری متحد با اردن در چارچوبی کنفدرالی یعنی همانطور که در توافقنامه فلسطینی - اردنی تصریح شده است به سازمان آزادیبخش کمک خواهد کرد و بنظر اردن آنچه که اهمیت دارد عقب‌نشینی اسرائیل است و اینکار صورت نخواهد گرفت مگر از طریق کنفرانس بین‌المللی.
طرف فلسطینی عدم اطمینان خود به مقاصد آمریکا را ابراز داشت و افزود که اگر آمریکائیان در رابطه با کنفرانس بین‌المللی واقعا جدی هستند این امر باید در تعهدنامه‌ای کتبی از سوی آمریکا در رابطه با حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین منعکس گردد.
طرف فلسطینی همچنین مسئله عقب‌نشینی رژیم صهیونیستی از اراضی اشغال شده را موضوعی سیاسی - بین‌المللی و نه فقط عربی، توصیف کرد و چنین ادامه داد که: «برای مثال، عقب‌نشینی» اسرائیل از سینا صور نظامی مصر در آنرا بشکل دقیق و مشخص (تعداد نفرات و محل استقرار آنان) تعیین نموده بطوریکه ضمن برسمیت شناختن حاکمیت مصر بر سرزمینهایش قابل اصلاح و یا تغییر نیز نمی‌باشد، بطور مثال آیا مصر میتواند بر تعداد نیروهایش در سینا بیفزاید؟ واضح است که این موضوع قابل تصور نمیباشد.
طرف فلسطینی افزود: عقب‌نشینی، یک خواب دور و دراز است با اینهمه اگر هم قابل تحقق باشد باید بیک توافقنامه مرتبط گردد. بهمین دلیل موضوع حق تعیین سرنوشت ملت فلسطین باید طی یک فرمول بین‌المللی درباره آن تصمیم گرفته شود.» (و این امر تنها تضمینی است که میتواند برای سازمان و ملت فلسطین وجود داشته باشد.
در روز دوم گفتگو کابینه اردن تشکیل جلسه داد و رفاعی در این جلسه درباره کلیه اموری که جریان یافت و نیز درباره ارتباط تحرک در راه برقراری صلح با موضعگیری واضح فلسطینیان سخن گفت و بار دیگر تکرار کرد که: ما در رابطه با موضعتان نسبت به قطعنامه 242 پاسخ «آری» و یا «خیر» را میخواهیم.
قابل توجه است که یاسر عرفات ضمن ملاقات با ملک‌حسین و همچنین سه بار ملاقات با سفیر شوروی در عمان، در کلیه دیدارهای خود با اعضای شورای ملی فلسطین بر این امر پافشاری نمود که اختلاف‌نظر فلسطینی - اردنی پیرامون قطعنامه 242 و 338 نباید بر روابط فلسطینی - اردنی تأثیر بگذارد «زیرا ما و اردن یکطرف واحد هستیم... و آمریکائیان طرف مقابل ما را تشکیل میدهند.