درباره اخلاق حرفهای
وظایف اخلاقی رسانهها (بخش ششم)
مصطفی یاسینی
یکی از عرصههای مهم در حوزه اخلاق کاربردی بحث از اصول و مسائل اخلاقی در رسانههای جمعی است. در مقالات قبل درباره مفهوم اخلاق، رسانه، اخلاق رسانهای توضیحاتی ارائه نموده و رویکردهای مختلف در خصوص تعامل اخلاق و رسانه را برشمردیم. این رویکردها عبارت بودند از : «موقعیتگرایی و یا اباحیگری»؛ «غایتگرایی»؛ «عمومیتگرایی»؛ «خودگرایی و خود محوری»؛ «حقمداری یا حقیقتگرایی». در رویکرد حق مدارانه، اصول اخلاقی لایتغیر، و ثابت و به اصطلاح، خطوط قرمزی وجود دارد که نمیتوان آنها را نقض کرد. این رویکرد دارای اصول متنوع و قابل توجهی همچون «اطلاعات به عنوان امانت»: «آگاهی و انتخاب » ؛ «توجّه به مبانی اخلاقی و ارزشی جامعه» و … است که در مقاله قبل به توضیح آنها پرداختیم. همچنین در خصوص «موانع اخلاق رسانه» مطالبی بیان داشتیم. در این نوشتار به وظایف و مسئولیتهای اخلاقی رسانهها اشاره مینماییم.
برخی از پژوهشگران مسائل اخلاقی رسانهها را در سه نقطه متمرکز دانستهاند: درستی و انصاف و زیبایی در تهیه گزارش و سایر فعالیتهای جنبی آن؛ رفتار گزارشگران مخصوصاً در ارتباط با منابع خبری؛ خودداری از درگیر شدن در برخورد منافع گروههای مختلف(1). آن گاه توضیحات و مثالهایی برای هر یک از این سه محور ارائه نمودهاند. اما جامعیت این سه محور نسبت به همه مسائل روزآمد اخلاق رسانهای هنوز جای سئوال دارد؛ از این رو بهتر است برای روشنتر شدن بحث نمونههایی از مسائل اخلاقی مبتلابه روزنامهنگاران را فهرست کنیم:
آیا روزنامهنگاران میتوانند برای پیگیری مطالب و گزارش خود دروغگویی و فریبکاری را دست آویز سازند؟
آیا آنان میتوانند نقل قول مستقیمی را تغییر دهند؟
آیا ضبط کردن سخنان مصاحبه شونده بدون آگاهی وی مجاز است؟
آیا روزنامهنگار میتواند هدایای مصاحبه شونده را بپذیرد؟
هنگام مصاحبه با کودکان چه ملاحظاتی باید در نظر گرفته شود؟
هنگام برخورد با بیماران روانی چه ملاحظاتی بایست در نظر گرفت؟
آیا نقض حریم خصوصی افراد برای تهیه خبر مجاز است؟
آیا معیار متفاوتی برای اشخاص معروف و توده مردم وجود دارد؟
آیا نقض تحریمها مجاز است؟
آیا پرداختن به مسائل سلیقهای یا استفاده از عکسهای جنجالبرانگیز یا زبان و تصویر عاری از نزاکت مجاز است؟
به اعتقاد جان. ام.فلن لازم است میان موضوعات اخلاقی و فلسفه اخلاقی که به سبب ماهیت این سیستم پدید میآید، تمایز قائل شویم. در میان موضوعات دسته اول فهرست کاملا آشنایی از دلمشغولیهای جدید وجود دارد:
حق متفاوت افراد مؤسسات و دولتها برای پنهانکاری در مقابل حق مردم برای دانستن؛
واقع نگری و بیطرفی در گزارش از موضوعات چالشخیز؛
اعتبار ادعاهای تبلیغاتی و سوء استفاده از ناامنیهای اساسی خاص به عنوان انگیزهای برای خرید محصولات کماهمیت؛
مدیریت اخبار و شایعات موثر بر بخشی از دولت، تجارت، شغل و سایر گروههای قدرتمند ذینفع؛
حق روزنامهنگاران در محافظت از منابع و یادداشتهای منتشر نشده خود در مقابل استفاده غیر مجاز و غیر قانونی؛
الزامات روزنامهنگاران به قرار گرفتن اطلاعات در اختیار مرجع مناسب حامی زندگی و دارایی مردم؛
فهم و پیجویی رفتار صحیح اخلاقی در این موارد آشکار بوده نیازی به اخلاق ویژه رسانه ندارد. اصناف مختلف حرفهای، انجمنهای تجاری و گروههای مردمی دستورالعملهایی برای رفتار در موقعیتها و موارد مشابه با موضوعات مذکور ارائه کردهاند که لازم الاجراست. تقریبا همه موارد مذکور را میتوان با مراجعه به انتظارات معمول از سیستم رسانهای به خوبی حل کرد؛ یعنی چنانچه رسانهها کار خود را به شایستگی انجام دهند، رفتار اخلاقی آنها نیز مناسب خواهد بود. مشکل بیشتر در ناحیه قدرت هماهنگسازی است تا در ناحیه فهم. اما این مسئله درباره موضوعاتی که از ماهیت سیستم ناشی میشوند صادق نیست یعنی چنانچه رسانه کار خود را به شایستگی انجام دهد این طیف از مشکلات اخلاقی به خودی خود حل نمیشود، رفتارهای ناشایست اخلاقی (احتمالا و یا در برخی موارد ضرورتا) بروز میکند.
به هر حال شکی نیست که رسانههای سمعی، بصری و مکتوب رسالتها و وظایف گوناگونی بر عهده دارند. برخی از وظایف مهم اخلاقی رسانهها، بویژه رسانههای دینی عبارتند از:
1. احترام به استقلال و حاکمیت ملی، نظم و امنیت عمومی، همچنین آسایش، سلامت و آرامش روانی جامعه و دفاع از منافع عمومی و مصالح همگانی و حراست از نهادهای قانونی و حکومت مردمی، از جمله وظایف اجتماعی و اخلاقی مهم اصحاب رسانهها به شمار میرود.
2. رسانهها باید همواره به اصول دینی، اخلاقی و معتقدات مذهبی، آداب، سنن قومی و ملی، اصول و مبانی اخلاق دینی، ملی و عفت عمومی احترام گذارند و از هرگونه گرایش به تبعیض جنسیتی، نژادی، عقیدتی، قومی و تبلیغ خصومتآمیز در این زمینه، همچنین تشویق و تحریک نزاعهای قومی و قبیلهای و جنگ تجاوزکارانه و توسعه طلبانه نسبت به کشورهای دیگر خودداری کنند.
3. رسالت رسانهها پاسداشت ارزشهای ملی و دینی، ازجمله حقوق شهروندی، آزادیهای بنیادین، حق توسعه سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و پشتیبانی از جنبشهای آزادیبخش و همچنین احترام به زبانها و فرهنگها و... گوناگون است.
4. احترام به حیثیت شخصی و حریم خصوصی افراد، خودداری از توهین، تهمت و افترا نسبت به اشخاص، حمایت خاص از حقوق زنان، کودکان، نوجوانان و کمک به سالمندان، بیماران و نیازمندان از وظایف مهم اصحاب رسانهها محسوب میشود.
5. رسانهها موظفند ضمن دفاع از آزادی انتشار خبر، تفسیر و انتقاد سازنده، اسرار حرفهای خود را حفظ و از افشای اطلاعات، اخبار، تصاویر، گزارشها و... که به صورت محرمانه به دست میآورند، جز در مواردی که با حکم دادگاه مشخص میشوند، خودداری نماید.
6. اصحاب رسانهها، برای کسب آگاهی در مورد وقایع و مسائل اجتماعی و تشریح، تحلیل، نقد و تفسیر آزادانه آنها، بر مبنای حق همگان برای شناخت حقایق، باید به واقعیتهای عینی توجه کنند و اطلاعات صحیح، دقیق و تفسیرهای منطقی و منصفانه در اختیار مخاطبان خود قرار دهند.
7. در کار رسانهای، تولیدات رسانهای، بویژه خبر باید به منزله یک خدمت اجتماعی و نه یک کالای تجاری نگریسته شود. از این رو، اصحاب رسانهها در انجام وظایف حرفهای خویش نه تنها در برابر صاحبان و مدیران رسانهها، بلکه در برابر مخاطبان، منافع و مصالح عمومی جامعه مسئولیت دارند. این مسئولیت اجتماعی ایجاب میکند که در شرایط و اوضاع و احوال گوناگون، همواره بر اساس وجدان اخلاقی خاص خود عمل نماید.
8. اصحاب رسانهها باید به صحت عمل حرفهای خویش توجه ویژه داشته باشند و تنها اخبار و اطلاعاتی را که منشأ و منبع آنها مشخص است، منتشر کنند. در صورت لزوم، با احتیاط نسبت به صحت آنها برخورد شود، و از پخش اخبار غیرموثق، ترویج شایعات، و... پرهیز نمایند.
9. سرقت ادبی، مخدوش ساختن متنها، اسناد و حذف اطلاعات اساسی مربوط به رویدادها، باید در کار رسانهای همواره مذموم و رفتاری نابهنجار تلقی شود. برای بهدست آوردن اخبار، اسناد و عکسها و...، نباید از شیوههای نادرست و غیرقانونی و غیراخلاقی استفاده شود. پایبندی به اصول اخلاقی، بویژه در این خصوص ضروری است.
10. وجدان اخلاقی و شرافت حرفهای رسانهای ایجاب میکند که از پذیرش هرگونه پاداش مادی و غیرقانونی و حتی توصیه برای پیشبرد مقاصدِ خصوصیِ مغایر با منافع و مصالح عمومی خودداری شود.
11. اصحاب رسانهها موظفند شغل رسانهای خود را با کار تجاری و بازرگانی یا فعالیت سیاسی، به هم نیامیزند و از آگهی دهندگان و یا مخاطبان، هیچ دستور و پاداش مستقیم یا غیرمستقیمی دریافت نکنند.
12. آزادی و استقلال حرفه رسانهای و حافظ منافع عموم بودن ایجاب میکند که از قبول هرگونه فشار و تهدید برای انتشار یا عدم انتشار مطالب، خبر، گزارش و یا تغییر محتویات آنها خودداری نماید و همواره از خطمشی عمومی، منافع عمومی و اصول شرافت حرفهای خویش تبعیت نماید.
13. اصحاب رسانهها باید برای کمک به برخورداری همگان از اخبار و اطلاعات صحیح و مؤثر، هر مطلب منتشر شدهای را که نادرستی آن روشن است، تصحیح کنند و به حق پاسخگویی مخاطبان و افراد ذینفع، در مورد مندرجات و محتویات رسانهها احترام بگذارند(2).
پینوشتها و منابع در دفتر روزنامه موجود است.
نظرات بینندگان
پربیننده ترین
ارسال خبرنامه
برای عضویت در خبرنامه سایت ایمیل خود را وارد نمایید.
