پشت پرده روابط ایران و آذربایجان

نیما عبدالهی
الهام علی‌اف رییس‌جمهوری آذربایجان که یک بار دعوت رییس‌جمهوری ایران برای شرکت در جشن جهانی نوروز را رد کرده بود، بار دیگر نیز به بهانه نشست مذاکرات صلح قره‌باغ در غازان از شرکت در اجلاس بین‌المللی مبارزه جهانی با تروریسم در تهران خودداری کرد. این در حالی است که علی لاریجانی رییس مجلس شورای اسلامی به جمهوری آذربایجان سفر کرده و با مقامات این کشور ملاقات کرد. این سفر که به دعوت رییس مجلس جمهوری آذربایجان انجام گرفت از دیدگاه ناظران سیاسی در حالی صورت می‌گیرد که مناسبات تهران - باکو دوران تنش‌های پشت پرده‌یی را پشت سر می‌گذارد.
برای مثال روز ۲۰ مه سال جاری رسانه‌های چاپ باکو در خبری کوتاه مدعی شدند که کمیته امداد امام خمینی(ره) نمایندگی خود را در جمهوری آذربایجان تعطیل کرده و هنوز علت آن معلوم نیست. این خبر در حالی منتشر می‌شد که در ۲۴ دسامبر سال ۲۰۱۰ یعنی کمتر از چهار ماه پیش از آن سایت مدیافوروم در باکو در مقاله‌یی شعبه کمیته امداد امام خمینی(ره) در باکو را نیز در کنار سایر نهادهای ایرانی هدف گرفت و اتهامات کاملا بی‌اساسی را به کمیته امداد وارد ساخت.
الهام اسماعیل یکی از ماموران کهنه‌کار ک.گ.ب. شوروی و در دوره پس از شوروی از ماموران ‌ام.ت.ان. (وزارت امنیت ملی) جمهوری آذربایجان است در این مقاله ایران را به حمایت تجزیه‌طلبی در جمهوری آذربایجان متهم و بدون هرگونه سند و مدرک یا استدلال منطقی، شعبه کمیته امداد امام خمینی(ره) در جمهوری آذربایجان را به حمایت از تجزیه‌طلبی در این جمهوری متهم کرده بود. هنوز چند ماهی از این اتهام واهی نگذشته بود که دولت جمهوری آذربایجان از اواخر فوریه سال جاری میلادی (۲۰۱۱ میلادی) فشارهای غیرقانونی بر شعبه کمیته امداد امام خمینی(ره) در جمهوری آذربایجان را آغاز و به سرعت تشدید کرد.
این در حالی است که در سال‌های ابتدای دهه ۱۹۹۰ که جمهوری آذربایجان درگیر جنگی خونین و خانمانسوز با ارمنستان بر سر جنگ قره‌باغ بود و نیازی شدید به کمک‌های انسان‌دوستانه داشت، کمیته امداد امام خمینی(ره) با احساس وظیفه انسانی و اسلامی کمک به آوارگان جنگ قره باغ و خانواده شهدا و معلولان این جنگ را در دستور کار خود قرار داد. اکنون براساس آمارهای اعلام شده از طرف نمایندگان کمیته امداد امام در باکو دست‌کم ۴۰ هزار مستمند تحت پوشش کمک‌های خیریه این نهاد هستند و سالانه شمار قابل توجهی از روشنفکران و دانشگاهیان و مومنان جمهوری آذربایجان نیز با کمک کمیته امداد امام خمینی(ره) زائر حرم امام رضا(ع) در مشهد می‌شوند.
همچنین نمی‌توان از نظر دور داشت که سایت «تینک – اسراییل» (think-israe) در ماه مه – ژوئن سال گذشته در مقاله‌یی تحت عنوان «ایران، آذربایجان را هدف گرفته است» آشکارا از کمک‌رسانی کمیته امداد امام خمینی(ره) به مستمندان جمهوری آذربایجان اظهار ناراحتی کرد! در همین حال در خبرهایی مشابه از اعمال محدودیت برای دیگر مراکز ایرانی فعال در جمهوری آذربایجان ازجمله دفتر صداوسیما در باکو منتشر شده است. هر چند این نوع اخبار در سطح رسانه‌ها انعکاس یافته و هنوز مقامات دو کشور موضعی علنی در این رابطه اتخاذ نکردند ولی بنظر می‌رسد مناسبات صمیمانه جمهوری آذربایجان با رژیم صهیونیستی و کشورهای غربی در نوع موضع‌گیری این کشور بی‌تاثیر نبوده است.
پاسخ منفی الهام علی‌اف به ایران
الهام علی‌اف رییس‌جمهوری آذربایجان که یک بار دعوت رییس‌جمهوری ایران برای شرکت در جشن جهانی نوروز را رد کرده بود و بار دیگر نیز به بهانه نشست مذاکرات صلح قره باغ در غازان از شرکت در اجلاس بین‌المللی مبارزه جهانی با تروریسم در تهران خودداری کرد حال آنکه این نشست یک روز قبل از اجلاس تهران پایان یافت و امکان شرکت الهام علی‌اف بود. اخیرا روزنامه آزادلیق چاپ باکو در گزارشی نوشت: الهام علی‌اف رییس‌جمهور آذربایجان بار دیگر دعوت محمود احمدی‌نژاد رییس‌جمهور ایران برای سفر به ایران را نپذیرفته است. چندین بار است که الهام علی‌اف از سفر به ایران طفره می‌رود. به گفته راحم حاجی‌اف تحلیلگر سیاسی آذربایجان، وجود تشنج میان آذربایجان و ایران بر همه آشکار است. یکی از دلایل اصلی بروز این تشنج نیز حمایت آشکار ایران از ارمنستان که سرزمین‌های آذربایجان را اشغال کرده است، است.
راحم حاجی‌اف با اشاره به حمایت آشکار اقتصادی و سیاسی ایران از ارمنستان گفته است که ایران بر خلاف موضع آذربایجان، روابط تنگاتنگ با ارمنستان برقرار می‌کند و این عامل باعث تقویت موضع ایروان می‌شود. وی گفت: اگر ایران مرزهای خود با ارمنستان را مانند ترکیه بسته بود، در این صورت، این کشور در وضع بسیار سنگینی قرار می‌گرفت. علاوه بر این، مشکلات جدی در رابطه با دخالت ایران در امور داخلی آذربایجان وجود دارد. متاسفانه، الهام علی‌اف یکی از اصول مهم دیپلماسی را بطور فاحش نقض می‌کند. طفره رفتن از دیدار و مذاکرات در دیپلماسی مفهومی ندارد. زیرا، این بدترین گزینه است.
وی با اشاره به امتناع الهام علی اف از دیدار با باراک اوباما در ترکیه گفته است که این سیاست در رابطه با ایران نیز ادامه دارد. حاجی‌اف معتقد است که در واقع، الهام علی‌اف باید دعوت ایران را بپذیرد و به این کشور سفر کند. به گفته وی، مسائل نگران‌کننده آذربایجان در رابطه با ایران باید به توجه تهران رسانده شود و موضع باکو در رابطه با سیاست در پیش گرفته شده مطرح شود. وی افزود: ولی، الهام علی‌اف از این امر اجتناب می‌کند. در نتیجه، روابط ایران و آذربایجان متشنج‌تر می‌شود. در واقع، الهام علی‌اف باید دعوت را بپذیرد و صریحا به حکومت ایران اعلام نماید که آنها باید از خط‌مشی حمایت از ارمنستان دست بردارند. اگر علاقه‌مند به برقراری روابط خوب با آذربایجان هستند، باید به حمایت از ارمنستان پایان داده شود. همچنین، ایران به دخالت در امور داخلی آذربایجان را پایان دهد.
از سوی دیگر، حاجی‌اف با اشاره به نگرانی الهام علی‌اف از متشنج شدن روابط ایران و غرب گفته است که در واقع این امر نیز نمی‌تواند تنها راه نجات باشد. زیرا، منافع آذربایجان مستلزم مذاکرات مستقیم وآشکار با کشورهای دارای مشکلات با آذربایجان است. رییس‌جمهورآذربایجان نیز باید موضع مطابق با منافع مردم به نمایش بگذارد. به گفته وی، اطلاعات ویکی لیکس نشان داد که حکومت آذربایجان رفتارهای غیر صمیمی با ایران و روسیه داشته است. وی افزود: اظهارنظر مقامات آذربایجان در مذاکرات پشت پرده و آشکار با یکدیگر مغایرت دارد. دراغلب موارد، چنین بازی با کشورهای بزرگ نتایج سنگینی برای کشورهای کوچک در پی دارد.
به گفته وی، الهام علی‌اف صرفا بخاطر اشتباهات آشکار خود از سفر به ایران طفره رفته و همه اینها نتیجه سیاست غیر مسوولانه حکومت است. چنین سیاست می‌تواند وضع آذربایجان در مجامع بین‌المللی را وخیم‌تر کند.
مدل منطقه‌یی برای حل مشکلات امنیتی قفقاز
برخی از کارشناسان با اشاره به این رفتارها معتقدند که سفر دکتر لاریجانی به باکو در این مقطع مناسب نیست مگر اینکه با هدف اتمام حجت نهایی به باکو برای پایان اقدامات شیطنت‌آمیز خود علیه کشورمان باشد. دکترعلی لاریجانی، رییس مجلس شورای اسلامی ایران در این سفر با تاکید بر اینکه مداخلات بیگانگان باعث حادتر شدن مشکلات منطقه می‌شود، بر ضرورت مدل همکاری منطقه‌یی برای حل مشکلات تاکید کرد. لاریجانی دردیدار با اوکتای اسداف همتای آذری خود، با اشاره به مصائب اشغال افغانستان گفت آنها با ادعای مقابله با تروریسم و مواد مخدر به منطقه آمدند اما تجربیات 10 سال اخیر اشغال افغانستان نشان می‌دهد که منطقه اکنون با دو مشکل تروریسم و مواد مخدر مواجه است که هم برای ایران و هم برای ج. آذربایجان مشکل ایجاد کرده است.
لاریجانی با اشاره به ناکامی گروه مینسک در حل مناقشه قره باغ تاکید کرد ورود بیگانگان در مساله قره‌باغ نیز موجب حل نشدن مساله شده است چندین سال میانجیگری آنها مشکلی را حل نکرده است، چرا که آنها بدنبال منافع خود هستند. رییس مجلس شورای اسلامی ایران، با تاکید براینکه تهران همواره از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان حمایت کرده است حل مشکل قره‌باغ نیز نیازمند مدل منطقه‌یی است. وی با اشاره به تاکید رییس‌جمهوری آذربایجان بر اهمیت برگزاری اجلاس‌های سه‌جانبه ایران، ترکیه و آذربایجان افزود در چارچوب مدل منطقه‌یی همکاری، این فرمول خوبی برای ایجاد ثبات می‌تواند باشد.
وی با اشاره به پیشنهاد رییس جمهوری آذربایجان مبنی بر برگزاری نشست سه‌جانبه پارلمان سه کشور نیز افزود از نظر ما چنین نشست‌هایی می‌تواند پرفایده باشد. لاریجانی همچنین با تشکر از شرکت جمهوری آذربایجان در اجلاس بین‌المللی مبارزه جهانی با تروریسم در تهران افزود تروریسم موضوعی فراگیر است که باید به صورت مشترک با ریشه‌های آن مقابله کرد. رییس مجلس شورای اسلامی با اشاره به استفاده ابزاری امریکا از تروریسم افزود آنها درعراق اشغالی بارها با گروه‌های تروریستی در پشت پرده دیدار کرده‌اند تا اهداف خود را از طریق آنها به پیش ببرند.
وی افزود مشابه همین رویکرد را در مقابله با سلاح‌های کشتارجمعی نیز در پیش گرفته و از یک‌سو ادعای مبارزه با این سلاح‌ها را دارند و از سوی دیگر خود آنها را تولید می‌کنند، این یک روش فریبکارانه است. رییس مجلس شورای اسلامی در بخش دیگری از اظهارات خود با اشاره به تحولات در شمال خاورمیانه و آفریقا افزود در این خصوص دو مساله را باید از یکدیگر جدا کرد. وی افزود: یک بخش از این تحولات مربوط به کشورهای دیکتاتوری مورد حمایت امریکاست که مردم از آنها به ستوه آمده‌اند مانند تونس، مصر، لیبی و یمن، که ما ازاین قیام‌ها حمایت کردیم.
رییس مجلس شورای اسلامی افزود مساله دیگر اینکه امریکا در برخی از کشورهای این منطقه بدنبال ماجراجویی است که اولا قیا‌م‌های مردمی را منحرف سازد و هم در برخی از کشورها مسائل تصنعی ایجاد کند.
دکترلاریجانی با اشاره به تفاوت ماهیت این دونوع تحولات گفت باید اینها را از هم جدا کرد و با تشخیص واقعیت نباید اجازه سوءاستفاده و فرصت‌طلبی به امریکا را داد. رییس مجلس شورای اسلامی با تاکید بر اهمیت چانه‌زنی‌های کشورهای منطقه درباره این مسائل افزود اهداف سفر ما از یک سو به مسائل مرتبط با گسترش همکاری‌های پارلمانی دو کشور و یافتن مکانیسمی برای توسعه همکاری‌های کمیسیون‌های پارلمان‌های دو کشور و همکاری‌ها در بین‌المجالس اسلامی و دیگر تشکل‌های بین‌المللی مربوط می‌شود و بخش دیگر به رایزنی‌ها درباره تحولات مهم منطقه‌یی و جهانی مربوط می‌شود. دکتر لاریجانی با اشاره به تخریب بخشی از دیوار اطراف مسجد الاقصی به بهانه ایجاد فضای سبز افزود این توهین به مقدسات اسلامی است و باید همه کشور در این خصوص حساس باشند. رییس مجلس شورای اسلامی افزود پارلمان و حکومت‌های کشورهای اسلامی در این مساله باید موضع‌گیری کنند و پارلمان‌های ایران و جمهوری آذربایجان نیز در این خصوص همکاری می‌کنند.
دکتر لاریجانی با تاکید بر اینکه ایران و جمهوری آذربایجان دو کشور دوست و برادر هستند افزود با توجه به پیوندها و اشتراکات دو کشور مناسبات باید بیش از پیش گسترش پیدا کند، بویژه اینکه دو کشور در زمینه‌های اقتصادی ظرفیت‌های بسیار بالایی دارند. رییس مجلس شورای اسلامی با تاکید بر اینکه با اجرایی شدن اسناد امضا شده میان دو کشور مناسبات هر چه بیشتر تحرک پیدا خواهد کرد افزود رییس‌جمهوری آذربایجان بر همکاری‌های دو کشور بویژه در زمینه انرژی، نفت و گاز تاکید کرد و ما از این موضوع استقبال می‌کنیم.
در این دیدار اوکتای اسداف رییس پارلمان جمهوری آذربایجان با تشکر از پاسخ مثبت لاریجانی به دعوت وی برای سفر به ج. آذربایجان افزود ما در طول تاریخ باهم دیگر زندگی کردیم و اشتراکات دینی، تاریخی و فرهنگی دو کشور زمینه مساعدی برای توسعه مناسبات ایجاد کرده است. اسداف با اشاره به رو توسعه بودن مناسبات دو کشور افزود تاکنون بیش از نود سند امضا شده است. رییس مجلس ملی جمهوری آذربایجان همچنین با اشاره به مناقشه قره‌باغ و اشغال شدن بیست درصد از خاک این کشور، از حمایت ایران از تمامیت ارضی جمهوری آذربایجان در موضع‌گیری‌ها و در مجامع بین‌المللی تشکر کرد و افزود : ما باور داریم که کشور دوست و برادرمان ایران، حمایت‌های خود از ما برای حل مناقشه قره باغ دریغ نخواهد کرد.
اوکتای اسداف با تاکید بر اینکه قدرت‌های بزرگ به دنبال منافع خود هستند افزود: نوزده سال تلاش گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا برای حل مناقشه قره‌باغ نتیجه‌یی نداشته است اما جمهوری آذربایجان با وجود اینکه راه‌های دیگری برای حل مناقشه دارد همچنان بر مذاکره تاکید دارد. رییس مجلس ملی جمهوری آذربایجان همچنین با تاکید بر اینکه باکو همواره حمایت خود را از مساله فلسطین نشان داده است به سفر اخیر رییس تشکیلات خودگران فلسطین به باکو اشاره کرد و افزود حمایت‌های باکو از فلسطین حمایت‌های مالی و سیاسی است.
رییس مجلس شورای اسلامی ایران قبل از دیدار علنی با رییس مجلس شورای اسلامی ملاقات خصوصی با وی داشت. رییس مجلس شورای اسلامی همچنین از مزار حیدر علی‌اف رییس‌جمهوری سابق ج. آذربایجان و مزار شهدای استقلال و جنگ قره‌باغ دیدار و به آنها ادای احترام کرد. رییس مجلس شورای اسلامی همچنین با الهام علی‌اف رییس‌جمهوری آذربایجان دیدار کرد. رییس مجلس شورای اسلامی ایران به دعوت همتای آذری و دیروز پنجشنبه وارد باکو شده و سفر وی تا روز شنبه ادامه داشت.