نگاه منحصر بفرد اسلام به عدالت

اندیشمندان و کارشناسان دانشگاهی معنا و مصداق عدالت در دین مبین اسلام را با دیگر مکاتب بشری متفاوت دانسته و ماهیت آن را بین سایر ادیان الهی منحصربفرد می‌دانند.
با توجه به فرمایشات رهبر معظم انقلاب پیرامون تفاوت عدالت در ادیان و مکاتب بشری و لزوم طرح نظریه ناب اسلامی، تأمل در گفتمان عدالت برای دستیابی به یک نظریه ناب اسلامی ضرورتی انکارناپذیر است.
با نگاهی گذرا به پرجاذبه‌ترین مکتب‌های فکری غرب و سیر تحول آنها، مشخص می‌شود که انسان غربی هنوز نتوانسته است با تکیه بر تفکر مادی به گفتمانی مطلوب در زمینه عدالت دست پیدا کند.
از دیرباز، متفکران یونان باستان به عنوان «پرورش‌یافتگان مهد دموکراسی» به مقوله عدالت پرداخته‌اند.
دو هزار و 400 سال پیش، «تراسیماخوس» عدالت را حربه حاکمان در کنترل متجاوزان دانست تا بعد از او «سقراط» و «افلاطون» این بحث را به چالش کشیده و با رویکردی آرمانی به تحلیل مفهوم عدالت بپردازند. آنها شاگرد خود «ارسطو» را نیز به این فکر واداشتند که تحلیلی عقلانی‌تر ارائه کند و با یک خط‌کشی و طبقه‌بندی اجتماعی، عدالت را «رفتار برابر با برابرها و نابرابر با نابرابرها» تعریف کند.
چالش همیشگی عدالت با گذر از قرون وسطی، جنبه‌ای سکولار، از دین و سیاست جدا و مفهومی نسبی پیدا کرد و به ابزار کسب قدرت اقتصادی و سیاسی و سلاحی برای مبارزه با قدرت تقلیل در دوره مدرن و پست‌مدرن تبدیل شد، اما در ادبیات معاصر، عدالت اجتماعی، عدالت در تمام شئون سیاسی، اقتصادی و حقوقی را شامل می‌شود. در اصول دوم و سوم قانون اساسی کشور ما، به عدالت همه‌جانبه اشاره شده، اما تفاوت بنیادین تفکر اسلامی در اصل سوم قانون اساسی مشخص می‌شود که «دولت موظف به ایجاد محیطی مساعد بدون هیچ تبعیض ناروا به منظور رشد فضایل اخلاقی براساس ایمان، تقوا و مبارزه با همه مظاهر فساد است.»
عضو هیأت علمی دانشگاه کاشان در مورد تفاوت ماهوی توسعه و پیشرفت در فرهنگ غربی و اسلامی در این باره گفت: ماهیت توسعه در فرهنگ و تمدن غرب، توسعه اقتصادی و مادی است، اما نگاه اسلام همه‌جانبه بوده و اقتصاد در آن به عنوان وسیله‌ای در جهت تأمین رفاه انسان به عنوان موجودی الهی مطرح می‌شود.
محمد اخوان افزود: در دین مبین اسلام، عدالت اقتصادی فقط بخش کوچکی از عدالت اجتماعی است، در حالی که نهایت هدف تفکر غربی بالا بردن سطح رفاه و معیشت است.
این استاد گروه الهیات و معارف اسلامی با بیان اینکه نظام‌های سلطه‌جو با بهره‌برداری از مفهوم عدالت، آن را مترادف با توسعه می‌دانند، تأکید کرد: در چنین فرهنگی لشکرکشی و کشتار مردم بی‌گناه با توجیه ایجاد حکومت صلح و دموکراسی همراه است، در حالی که فقط منافع گروه‌های خاصی مورد توجه قرار دارد.
اخوان، نتیجه توسعه غربی را پیشرفت در بخش سخت‌افزاری، اقتصادی، نظامی و فناوری دانست و تصریح کرد: اسلام عدالت در همه ابعاد سخت‌افزاری و نرم‌افزاری پیشرفت را در نظر گرفته و آن را والاترین آرمان خود قرار داده است. وی دایره عدالت را در اسلام برخلاف دیدگاه غربی گسترده‌تر از توسعه و حاکم بر آن دانست و گفت: در جوامع غربی این رابطه وجود نداشته و پیشرفت منهای عدالت در جریان است.
یکی دیگر از اعضای هیأت علمی گروه معارف دانشگاه کاشان نیز در مورد اینکه نگاه جدید به منابع دینی و یافتن دیدگاه ناب اسلامی درباره عدالت مستلزم چیست، گفت: واکاوی مفهوم عدالت در منابع اصیل اسلامی بسیار ضروری است.
حسین ستار اظهار کرد: حتی در جوامع شیعی نیز عدالت از دیدگاه امیرالمؤمنین(ع) بسیار ناشناخته مانده و فقط به مصداق‌های عدالت توجه شده، در حالی که مبانی عدالت بسیار مهمتر است.
وی عدالت را در کلام امام علی(ع) از مبانی ایمانی برشمرد و افزود: از نظر ایشان ارکان عدالت شامل شعور اجتماعی، علم عمیق، عدالت قضایی و بردباری اجتماعی است.
وی تأکید کرد: بینش و شعور اجتماعی موجب می‌شود ریاضت‌های اقتصادی مردم را نسبت به وضعیت معیشتی نگران نکرده و به پیامدهای اجرای عدالت در جامعه بیندیشند.
ستار تصریح کرد: عدالت، شاخه‌ای از علم اقتصاد و جامعه‌شناسی است که با الگوگیری صحیح، می‌توان آن را از دیگر نظام‌های علمی نیز استنباط کرد.
وی، عدالت قضایی را نیز از ارکان مهم عدالت در کلام امیرالمؤمنین(ع) دانست و افزود: وزیر و وکیل همه مانند دیگر مردم در قبال عدالت پاسخگو هستند و در این زمینه هیچ‌کس بر دیگری برتری ندارد.
این عضو هیأت علمی دانشگاه کاشان، بردباری اجتماعی را نیز دیگر رکن اساسی در تحقق عدالت بیان و اظهار کرد: عدالت مقوله‌ای نیست که در چند سال قابل تحقق باشد، به همین منظور بردباری مردم تا تحقق کامل آن بسیار اهمیت دارد.