محمدرضا خباز: حساب ذخیره ارزی دیگر موجودی ندارد

* حساب ذخیره ارزی چیست؟
** ریشه و اساس حساب ذخیره ارزی از قانون برنامه 5 ساله سوم شروع شد که درآن قانون ماده 60 برای همین امر تعیین شده بود. قیمت نفت فراز و نشیب داشت، بنا براین در برنامه 5 ساله سوم ماده 60 را آوردیم تا اگر مازاد بر آنچه در بودجه پیش بینی کرده بودیم درآمد نفتی به دست آوردیم، این مازاد را به این حساب واریز کنیم. تصویب ماده 60 دو دلیل داشت اول برای اینکه نوسانات قیمت نفت را کنترل کنند و دوم اینکه بخش خصوصی را با این درآمد اضافی کمک کنند که خوشبختانه دیگر قیمت نفت پایین نیامد تا بخواهند نوسانات نفت را با این حساب جبران کنند.
* اما از این حساب برداشت های زیادی شد؟
**  متاسفانه این حساب به قلکی برای دولت تبدیل شد و هرجا که دولت نیازی داشت به سراغ آن رفت. در سال های اول این برنامه که من نماینده مجلس ششم بودم، دولتمردان برای برداشت از مجلس اجازه می گرفتند و می گفتند با این دلایل پول کم داریم و مجلس هم تصویب می کرد. اما متاسفانه از مجلس هفتم و دولت هشتم، دیگر به این مهم توجه نمی کردند و به صورت سر خود برداشت می شد. در ضمن باید 50 درصد از این حساب به بخش خصوصی داده می شد که این اتفاق هم نیفتاد.
اگر آن 50 درصد را به بخش خصوصی داده بودند، الان یک تحول ریشه ای و عمیق در کشور به وجود آمده بود. اما چون نگاه این نیست که بخش خصوصی را تقویت کنیم این گونه رفتار می شود. البته منظور ما بخش خصوصی سالم است. بخش خصوصی سالمی که مالیات خود را می دهد، کارهای آن در چارچوب قانون کشور است و خمس خود را هم می دهند. منظور ما از حمایت بخش خصوصی نیز این بخش است که این اتفاق نیفتاد. البته می دانید که حساب ذخیره ارزی، وام ارزی می داد و قسط های این وام باید بعد از مدتی پرداخت می شد. یعنی موجودی این حساب مکرر در حال گردش بود.
* اما اکنون اعلام می کنند این حساب خالی است؟
** اینکه آقایان می گویند آن حساب الان اعتباری ندارد و رییس کمیسیون عمران اعلام کرد که این حساب یک دلار هم موجودی ندارد، از یک جهت درست است. به دلیل اینکه الان در آن حساب دیگر موجودی نیست.
* چرا دولت اعلام می کند که این حساب موجودی دارد؟
** بر اساس قانون، امسال هر چقدر مازاد درآمد نفت داریم، باید 20 درصد آن از قبل به حساب توسعه ملی واریز شود. اما بعضی مواقع که دولت می گوید موجودی داریم آن چیزی را می گوید که بالقوه است. یعنی بخش خصوصی و دستگاه های دولتی وام گرفته یا تسهیلات ارزی در اختیار آنها قرار دارد که آنها تدریجی بازمی گردانند. اما یک اشتباهی اینجا وجود دارد که بین حساب ذخیره ارزی و ذخایر ارزی کشور فرق است.
* آیا مازاد پول نفت باید همچنان به حساب ذخیره ارزی ریخته بشود یا خیر؟
** الان بله. ما صندوقی به نام صندوق توسعه ملی ایجاد کردیم که دولت هرچقدر نفت بفروشد باید 20 درصد فروش به آن صندوق واریز شود و 80 درصد دیگر به خزانه می رود. مثلا امسال تصویب کردیم که قیمت هر بشکه نفت 81/5 دلار است. اگر نفت ما 100 دلار به فروش برسد، اول 20 درصد آن به صندوق توسعه واریز می شود و 80 درصد دیگر باقی می ماند و چون باید هر بشکه را 81/5 دلار بفروشیم، یعنی 1/5 دلار اینجا عقب هستیم. ولی اگر قیمت نفت 110 دلار بشود 20 درصد آن به صندوق واریز می شود که تقریبا می شود 22 دلار و هر بشکه هم 81/5 دلار به حساب خزانه واریز می شود و مازاد بین این دورقم به حساب ذخیره ارزی ریخته می شود.
* در نتیجه حساب ذخیره ارزی همچنان به جای خود هست؟
** بله. ولی پول فروش نفت باید از 2 جهت اضافه بیاید تا به حساب ذخیره ارزی واریز بشود. مثل اینکه شما اینجا یک سدی احداث کردید و یک سدی هم پشت آن زده اید تا اضافه سد اول درون این سد بیاید و اگر از سد دوم هم اضافه آمد، به سد سوم که همان حساب ذخیره ارزی است سرریز شود که احتمال آن بسیار ضعیف است، مگر اینکه یک بارندگی شدید اقتصادی بیاید. پس حساب خیره ارزی مثل سد سوم است، سد اول صندوق توسعه ملی که سهم آن 20درصد است و سد دوم خزانه کل کشور است که به ازای هر بشکه نفت 81/5 دلار سهم می گیرد. ولی من معتقد هستم همه اینها را کنار بگذاریم.
* اما دولت اعلام کرده که ما 100 میلیارد دلار ذخیره ارزی داریم؟
** در اینجا یک اشتباهی در بیان مسئله به وجود آمده است. ذخایر ارزی از این 3 حساب جداست. ذخایر ارزی یعنی پشتوانه ارزی کشور که یا در بانک های خودمان است یا در بانک های خارجی حساب سپرده کرده ایم یا در حساب های خارجی گذاشته شده که به آن سود تعلق بگیرد. این مبالغ به عنوان پشتوانه ارزی ماست و کسی آن را هزینه نمی کند. پس وقتی می گوییم ذخایر ارزی ایران 100 میلیارد دلار است، یعنی این مبلغ پشتوانه ارزی ماست که امکان دارد ارز یا طلا باشد، در بانک مرکزی خودمان یا در بانک های مرکزی کشورهای دیگر به عنوان ذخیره یا پشتوانه کنار گذاشته شده و کسی آن را مصرف نمی کند.
ما 2 مطلب دیگر هم داریم که یکی حساب ذخیره ارزی و دیگری صندوق توسعه ملی است، بنابراین اگر می گویند در حساب ذخیره ارزی پولی نیست، درست می گویند و اگر می گویند ذخایر ارزی ما 100 میلیارد دلار است، این هم درست است. زیرا این 2 مورد با یکدیگر تفاوت دارند. ذخایر ارزی پشتوانه است و قابل خرج شدن نیست و اگر دولت پول هم کم بیاورد نمی تواند به آن دست درازی کند زیرا پشتوانه اسکناس و اقتدار کشور ماست. به نظر من گاهی اوقات این حسابها را با هم قاطی می کنند. وقتی آقایان دولتی می گویند ما 100 میلیارد دلار ذخایر ارزی داریم، یعنی داخل حساب ذخیره ارزی این مبلغ را داریم و ذخایر ارزی با حساب ذخیره ارزی 2 مورد جداگانه است.
* اگر دولت اعلام کرده که 100 میلیارد دلار ذخیره ارزی داریم، آیا با کلمات بازی کرده تا اذهان را منحرف کند؟
** شاید هم بیشتر! ولی حساب ذخیره ارزی ما همان طور که آقای عبداللهی رییس کمیسیون عمران گفته، در حال حاضر پولی ندارد و بلکه منفی هم عمل کرده است. اما بعضی از پروژه ها را اجرا کرده اند که از این حساب برداشت شده و منتظر هستند قسط ها برای پروژه های جدید به حساب برگردد و این یعنی حساب منفی است. مثلا می خواستند یک سدی در شهری بزنند و پول نداشتند. گفتند به اطمینان موجودی حساب ذخیره ارزی احداث کنید. پیمانکار طلبکار است و می گویند چند ماه صبر کند تا کسانی که وام گرفته اند بر گردد و از طریق آن پول پیمانکار را می دهند و این یعنی حساب منفی است.
* الان مشخص است که باید چه مقدار در این حساب پول باشد و نیست؟
** بانک مرکزی سال گذشته کاملا به نمایندگان توضیح داد. مبالغ بالقوه و مبالغ بالفعل را تعیین کرد که چقدر الان در حساب است و چقدر تا ماه دیگر و تا پایان سال اضافه می شود. این حساب مانند یک صندوق است و مکرر پول داخل آن می رود و میآید و سرمایه این حساب در حال گردش است.
* آیا در مورد این حساب بررسی شده و آیا این حساب که به قول شما منفی است، هیچ استدلالی برای مجلس دارد؟
** در یک کلام; کار آنها غلط است ولی این کار غلط اتفاق افتاده است. دیوان محاسبات برحساب ذخیره ارزی نظارت می کند. ولی اینکه منفی عمل کرده اند، کار خوبی نبوده و تخلفات دولت است که در گزارش تفریغ بودجه آمده است.
* آیا موجودی این حساب جایی هزینه شده که مشخص نباشد؟
** گزارشی که دیوان محاسبات می داد، به این شکل نبود. اگر قرار باشد اتفاقی بیفتد، قبل از اینکه به حساب بیاید اتفاق می افتد. زیرا زمانی که پول وارد حساب شد، دارای مقررات می شود و نمی توان به آن دست زد. یعنی خلاف قانون نمی شود کاری کرد. اگر قرار است اتفاقی بیفتد، قبل از اینکه درآمدهای ارزی وارد این حساب شود آن اتفاق ناگوار ممکن است بیفتد. اینکه می گویند تکلیف چندین میلیون دلار این حساب مشخص نیست، مربوط به قبل از ورود به این حساب است. شما یک سدی را در نظر بگیرید که میزان آب پشت سد مشخص است، اگر قرار است اتفاقی بیفتد، باید در سرچشمه هایی که آب میآید کاری بکنند. درغیر این صورت، آب پشت سد مشخص است.
* الان بحث فساد خیلی مطرح می شود، آیا در قالب فساد اقتصادی می شود از این حساب یا از صندوق توسعه ملی برداشت کرد؟
** نه. در گزارشی که دیوان محاسبات چند وقت پیش ارائه کرد اعلام شد که 28 درصد از اعتبارات سال 88 خلاف قانون اجرا شده و 28 درصد قانونی بوده است. همین گزارش را کمیسیون بودجه تحت عنوان تفریغ بودجه سال 87 که گزارش داد اعلام کرد 54 درصد بودجه در مسیر قانونی هزینه نشده است. یعنی 54 درصد بودجه در سال 87 غیرقانونی و72 درصد نیز در سال 88 غیرقانونی هزینه شده است . من هم در این رابطه به رئیس مجلس تذکر دادم که "هرچه آید سال نو، گوییم دریغ از پارسال". تخلف بودجه درسال گذشته 54 درصد بود که ما برافروخته شدیم و تذکر دادیم تا دولت خودش را اصلاح کند، اما سال بعد 72 درصد شده و گمان می رود که یک سال دیگر همه بودجه را غیرقانونی هزینه کنند. البته غیر قانونی هزینه کردن، به معنای اختلاس نیست بلکه به معنی این است که مسیر قانونی را درست نرفته است. مثلا فرض کنید مجلس مصوب کرده دولت در فلان مکان مدرسه بسازد اما او رفته سد ساخته یا گفته اند این سد باید با این مبلغ تمام بشود و بیشتر هزینه شده است و آن مفاسد اقتصادی، مورد دیگری است.
* ماجرای مفاسد اقتصادی چیست؟
** مفاسد اقتصادی که آقایان اسم برده و اعلام هم کرده اند، سال های سال است داد می زنیم و می گوییم، زنگوله و گربه آماده است، بیایید یک مردی را پیدا کنید تا زنگوله را گردن گربه بیندازد، اما مردش پیدا نمی شود. اکنون نیز اعلام کرده اند که 65 هزار میلیارد تومان را به 60 نفر داده اند و تقریبا هر کدام 1000 میلیارد تومان گرفته اند. اینها از بانک ها تسهیلات می گیرند اما نمی دهند یا وثیقه ای که می گذارند، ارزش آن پول را ندارد. وقتی بانک می گوید بروید و جلوی وثیقه را بگیرید مشخص می شود که شخص یک میلیارد تومان پول گرفته و 500 میلیون تومان وثیقه گذاشته است. این افراد در اکثر موارد دم کارشناس را می بینند و کارشناس قیمت گذاری بیهوده می کند و می گوید این وثیقه، یک میلیارد تومانی است.
* اگر پول نفت به حساب ذخیره ارزی رفته اما جای دیگری هزینه شده، این اولویت را چه کسی باید تعیین کند؟ اگر دولت درست اولویت را تعیین کرده، شما چرا ناراحت هستید، می خواستند سد بسازند اما مدرسه ساخته اند که هر دو هم نیاز کشور است؟
** ساختن که اشکالی ندارد. اما اولویت ساختن را قانون تعیین کرده است. بنابراین دولت نباید با نظر خودش کاری را انجام دهد. پروژه و ردیف ها در قانون آمده و مشخص شده که 100 میلیارد تومان برای مدرسه و 50 میلیارد تومان هم برای سد است که دولت باید همان را عمل کند. اصلا حساب ذخیره ارزی را کنار بگذارید. من درباره حساب ذخیره ارزی صحبت نمی کنم. منظور من بودجه کل کشور است نه حساب ذخیره ارزی . اصلا من دیگر بحث حساب ذخیره ارزی را بستم. وقتی پول وارد این حساب شد، نمی شود از آن برداشت کرد و باید قبل از واریز به حساب از آن استفاده کرد.
* وقتی پولی در حساب ذخیره ارزی نیست اما آن را درست خرج کرده اند، چرا باید در رسانه ها اعلام کنیم که حساب ذخیره ارزی باید پول داشته باشد اما ندارد؟
** نمی گویم این حساب مشکلی ندارد. ببینید سوال شما این بود که روش عملکرد حساب ذخیره ارزی چطور است که نحوه عملکرد را مشخص و عرض کردم تخلفی که در حساب ذخیره ارزی اتفاق افتاده این است که آقایان حساب ذخیره ارزی را پیشخور کرده اند که عبارت علمی آن این است که منفی عمل کرده اند و نباید می کردند.
* تا جایی که مثبت عمل کرده اند، مورد تایید است؟
** من آنها را نمی دانم. اما بحث از اینجا شروع شد که یکی می گوید این حساب پولی ندارد و دیگری می گوید این حساب 100 میلیارد تومان دارد و من هم گفتم ادعای هر دو طرف درست است. آن فرد دولتی که گفته این حساب 100 میلیارد تومان دارد، منظورش ذخایر ارزی است و آن کسی که می گوید هیچ پولی ندارد، منظورش حساب ذخیره ارزی است.
* پس در مورد حساب ذخیره ارزی، تخلف در این است که پول این حساب پیشخور شده است. آن مبلغی هم که در حساب بوده، به صورت وام واگذار شده و به صورت گردش مالی باز گردانده می شود. این را چه کسی باید تعیین کند که به چه کسی باید این وام ها را بدهند؟
** خود حساب ذخیره ارزی هیات امنا دارد و آن هیات امنا نظر داده و می دهند.
* پس اگر تخلفی شده باید یقه هیات امنا را گرفت و ربطی به مجلس ندارد؟
** این طور نیست. اعضای هیات امنا را مجلس تعیین کرده و وظایف آنان را نیز مجلس مشخص کرده است. مثل همین صندوق توسعه که با مصوبه مجلس صندوق توسعه ملی را تشکیل دادیم، حساب آن را مشخص و نحوه هزینه آن را نیز تعیین کردیم.
* بحث صندوق توسعه ملی چه می شود؟ آیا مجلس باید به این مهم رسیدگی کند؟
** همه این حسابها از طریق دیوان محاسبات مجلس رسیدگی می شود و آنها گزارش می دهند که البته گزارشی هم که می دهند، تحت عنوان تفریغ بودجه است. بدین صورت که در آخر هر سال دیوان محاسبات که چشم و گوش مجلس است، نظارت می کند که آیا این بودجه درست هزینه شده یا خیر. بعد هم گزارش می دهد که به این تفریغ بودجه می گوییم. یعنی فراغت از بودجه. الان هم تا سال 88 گزارش تفریغ را داده اند اما سال 89 و 90 هنوز گزارش نشده است.
* بالاترین تخلف مربوط به چه زمانی بوده است؟
** بیشترین تخلف دولت به میزان 54 درصد در سال 87 و 72 درصد در سال 88 بوده اما برای امسال هنوز مشخص نیست و خدا عالم است که چقدر بشود.