روابط تل‌آویو ـ آنکارا به کدام‌سو می‌رود؟

بحران در روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی در پی حمله ارتش رژیم‌صهیونیستی به یک ‎ناوگان دریایی حامل کمک‌های بشردوستانه تحت عنوان «ناوگان آزادی 1» در تاریخ ?? می ???? آغاز شد. این ناوگان شامل شش کشتی حامل ??? فعال حامی فلسطینی‌ها از ?? کشور بود. این حمله در آب‌های آزاد و در شرایطی انجام شد که این ناوگان قصد شکستن محاصره دریایی نوار غزه و رساندن کمک‌های بشردوستانه را به مردم تحت محاصره داشت. 9 فعال ترک در کشتی اصلی، «مرمره آبی» طی زد و خوردی که در نتیجه ورود کماندوهای اسرائیلی به سطح کشتی درگرفت، کشته شدند. از زمان بروز بحران دراین روابط به نظر می‌رسد که اسرائیلی‌‌ها حتی یک لحظه هم تلاش برای اصلاح این روابط را به خاطر اهمیت آن در سیاست رژیم‌صهیونیستی در قبال منطقه متوقف نکرده‌اند. در مقابل، ترکیه نیز در راستای منافع خود که همان دستیابی به نقش مهم منطقه‌ای و نفوذ گسترده در خاورمیانه است، دست از احیای این روابط برنداشته و همواره تلاش‌هایی را در این خصوص داشته است. به ویژه اینکه ترکیه در بسیاری از زمینه‌های حیاتی از جمله در زمینه اقتصاد و صنایع نظامی‌اش به مهارت‌های پیشرفته رژیم‌صهیونیستی تکیه دارد. شایان ذکر است که حجم تبادلات ترکیه با رژیم‌صهیونیستی در ماه‌های اخیر نه تنها کاهش نیافته، بلکه افزایش نیز داشته است.
نیاز صهیونیست‌ها به ترکیه
با نگاهی به تحولات طی یک سال گذشته میان دو طرف درمی‌یابیم که رژیم‌صهیونیستی نمی‌تواند ترکیه را برای همیشه از سیاست خارجه خود حذف کند شاید مواضع اکثر مسئولان رژیم‌صهیونیستی در قبال روابط با ترکیه گواه این توجه باشد. به‌جز آویگدور لیبرمن، وزیرامور خارجه رژیم‌صهیونیستی اکثر مسئولان اسرائیلی موافق آغاز روابط با ترکیه هستند به عنوان مثال دنی یعالون، معاون وزیرامور خارجه رژیم‌صهیونیستی صلح با ترکیه را خواستار شده و از سیاست ترکیه در قبال سوریه تقدیر کرده است. میشل اوران، سفیر رژیم‌صهیونیستی در واشنگتن نیز اظهار داشته است که مذاکرات با میراث امپراطوری عثمانی در راستای ایجاد یک چارچوب توافقی که دو طرف را راضی کند به عنوان مقدمه‌ای برای بهبود روابط امری ضروری است؛ چراکه روابط دو طرف نمی‌تواند به دلیلی ساده بیش از این درگیر کش و قوس و تیرگی باشد. شیمون پرز، رئیس رژیم‌صهیونیستی نیز به نوبه خود از دولت رژیم‌صهیونیستی خواسته تا در راستای پایان دادن فوری به بحران به وجود آمده در روابط دو طرف تلاش کند. پرز تأکید کرده است که رژیم‌صهیونیستی و ترکیه خواهان حل اختلافاتی هستند که در پی حمله به کشتی مرمره آبی رخ داد.
بنیامین نتانیاهو نیز معتقد است در سایه تغییرات منطقه و اوضاع پرتنش سوریه امکان بهبودی روابط با ترکیه وجود دارد. به عنوان نمونه بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم‌صهیونیستی به مناسبت پیروزی حزب رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه در انتخابات پارلمانی اخیر این پیروزی را به وی تبریک گفت. وی در این پیام ابراز امیدواری کرده بود که روابط دو طرف بهبود یابد. همچنین روزنامه اورشلیم پست از اختلاف آویگدور لیبرمن، وزیرامور خارجه رژیم‌صهیونیستی و ایهود باراک، وزیر جنگ رژیم‌صهیونیستی پرده برداشته و نوشته بود که لیبرمن مانع از قرارداد فروش سلاح به ترکیه شده و این مسئله موجب اختلافاتی میان وی و ایهود باراک شده است. باراک در تلاش است تا این قرارداد را تکمیل کند تا شاید کمی از روابط متشنج دو طرف بکاهد. مسئولان ارتش رژیم‌صهیونیستی صحت اختلاف میان باراک و لیبرمن را در خصوص از سرگیری صادرات سلاح به ترکیه تأیید کرده‌اند. این خبر نشان می‌دهد که لیبرمن بر خلاف سیاست رسمی رژیم‌صهیونیستی که در راستای بهبود روابط با ترکیه است، عمل می‌کند؛ در حالی که نتانیاهو نیز در جهت حل این مسئله با لیبرمن وارد مذاکره شده است. با این اوصاف مشخص می‌شود که مسئولان رژیم‌صهیونیستی نیز نمی‌توانند اهمیت ترکیه را در منطقه کتمان کنند. بنابراین به انواع مختلف سعی کرده‌اند که به طریقه‌ای باب مذاکره را با ترکیه باز کنند.
دیدارهای محرمانه
نخستین زمزمه‌ها در خصوص انجام دیدارهای محرمانه مربوط به مذاکرات احمد داوود اوغلو، وزیرخارجه ترکیه با بنیامین بن الیعاذر، وزیر تجارت رژیم‌صهیونیستی در بروکسل بود. داوود اوغلو در دیدار با بنیامین بن الیعاذر به او گفته بود برای بازگشت به روزهای شیرین گذشته، تل آویو باید عذر خواهی از آنکارا را در دستور کار خود قرار دهد گویا متوجه شده بود که مقامات این رژیم قصد چنین کاری را ندارند و شاید منتظرند زمان همه چیز را به نفع آنها حل کند. از همین رو مرد سیاستمدار ترک‌ها در پی این دیدار لب به اعتراض گشوده و با زبان تهدید اعلام کرد در صورتی‌که رژیم‌صهیونیستی برای حمله به ناوگان کشتی‌های امدادرسانی به غزه عذرخواهی نکند، این کشور روابط خود را با تل آویو قطع خواهد کرد. احمد داوود اوغلو سوای از این، سه شرط دیگر را نیز برای اسرائیلی‌ها تعیین کرده بود و آنکه آنها انجام یک تحقیق بین‌المللی در این خصوص را بپذیرند، دست از محاصره غزه بردارند و بابت حمله به کشتی مرمره غرامت بپردازند.
با این همه طرف اسرائیلی اگرچه روز مذاکره را با لبخند پشت سر گذاشت و حتی گویا به‌طور شفاهی وعده وعیدهایی به طرف ترک داد اما خیال انجام این شروط را نداشت. این در حالی است که امریکایی‌ها به شدت رژیم‌صهیونیستی را تحت فشار قرار دادند تا بحرانی را که خود با آنکارا پدید آورده‌ بود هرچه سریع‌تر حل کند. در پی این دیدار بعد از مدتی اخباری مبتنی بر مذاکرات برای عادی‌سازی روابط و برگزاری مراسم بزرگداشت هولوکاست در ترکیه و نیز رایزنی‌های مسئولان ترکیه و رژیم‌صهیونیستی منتشر شد که حکایت از تلاش‌های پنهان و آشکار دو طرف و شاید بیشتر ترک‌ها برای ترمیم روابط داشت. البته اسرائیلی‌‌ها نیز به رغم موضع سرسختی که در خصوص عدم عذرخواهی از ترکیه در پیش گرفته‌اند، نمی‌توانند دست از تلاش دراین زمینه بردارند.
دو سطح روابط
به عقیده اغلب کارشناسان روابط آنکارا و تل‌آویو در دو سطح مدیریت می‌شود. در سطح اول که بیشتر تبلیغی و نمایشی است، مقامات دولت حزب حاکم عدالت و توسعه تلاش دارند از تنش در روابط خود با رژیم‌صهیونیستی در روابط خارجی و مسائل داخلی استفاده نمایند. آنها در سیاست خارجی از این موضوع برای گسترش روابط و نفوذ میان کشورهای اسلامی سود جسته و در داخل نیز با توجه به فضای ضد‌اسرائیلی در بستر اجتماعی ترکیه از آن سود می‌جویند. در سطح دوم، دولت ترکیه تلاش دارد با مدیریت بحران، روابط را از بن بست خارج نموده یا حداقل از گسترش بیشتر دامنه تنش جلوگیری نماید. ملاحظاتی چون ممانعت از تشکیل محور لابی ارامنه، یهود و یونانی در حاکمیت امریکا و ممانعت از تشکیل مثلث همکاری میان ارمنستان، رژیم‌صهیونیستی و یونان در منطقه از جمله عوامل مهم تلاش ترک‌ها برای عادی‌سازی روابط خود با رژیم‌صهیونیستی است. فارغ از آن نیازهای متقابل دو جانبه نیز در جای خود از اهمیت بسزایی برخوردار است. نکته جالب توجه که باید در اینجا به آن اشاره کرد این است که برخی کارشناسان نیز براین باورند که روابط رژیم‌صهیونیستی و ترکیه با استفاده از وقایع سوریه که در نزدیک کردن دیدگاه‌های دو دولت بی‌تأثیر نبوده است، رو به بهبودی است و در مسیر بازگشت به روابط عادی قرار دارد. کارشناسان و دیپلمات‌های امریکایی معتقدند که بحران سوریه موجب تحولاتی در روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی شده است. این کارشناسان بر این اعتقادند که اوضاع سوریه، واشنگتن و آنکارا را بر آن داشته که همکاری خود را محکم‌تر کنند.
در حالی که آنکارا در سیاست خارجه خود در راستای اهداف بهار عربی تلاش می‌کند تا خود را کشوری پیشرو در منطقه نشان دهد. پروفسور «بریل دده اوغلو» از اعضای فعال بخش روابط بین‌المللی دانشگاه «گالاتاسرای» ترکیه اعتقاد دارد که وخامت‌های به‌وجود آمده در مناسبات ترکیه و رژیم‌صهیونیستی موقتی است. وی با اشاره به اینکه سردی روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی موجب نگرانی چندان امریکا نمی‌شود، گفته است که امریکا از سردی روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی نگران نیست. برای آنکه سیاست‌های کنونی رژیم‌صهیونیستی برخلاف خواسته‌های امریکاست. فشار رژیم‌صهیونیستی از جانب ترکیه برای واشنگتن اهمیت چندانی ندارد و ترکیه در قبال این مسئله باید توجه بیشتری داشته باشد. مسئله حائز اهمیت دیگر که نمی‌توان به آن بی‌توجه بود، مسئله گزارش کمیته حقیقت‌یاب سازمان‌ملل است که ازسوی بان کی مون، دبیرکل سازمان‌ملل در خصوص حمله به ناوگان آزادی 1 تشکیل شد که موجب سرعت در تلاش‌ها در زمینه بهبود روابط دو طرف شد. در پیش‌نویس گزارش رسمی سازمان‌ملل با پرداخت غرامت به خانواده‌های قربانیان این حادثه موافقت و نسبت به این حادثه ابراز تأسف شده است. در حالی است که در پیش‌نویس این گزارش آمده است که محاصره نوار غزه قانونی است!
مسئولان سیاسی دولت رژیم‌صهیونیستی گفته‌اند که مسئولان ترکیه شدیدا نگران این هستند که کمیته حقیقت‌یاب سازمان‌ملل علیه آنها انتقادات شدیدی را مطرح کند، بنابراین تخفیف در گزارش کمیته را خواستار شده‌اند تا به بحران پایان دهند و سفیر ترکیه را به رژیم‌صهیونیستی باز گردانند. در این راستا اخباری نیز منتشر شده است مبنی براینکه دیدار محرمانه اخیراً میان موشه یعالون، معاون نخست‌وزیر رژیم‌صهیونیستی و فریدون سینیر اوغلو، مدیر کل وزارت خارجه ترکیه در ژنو بنا به درخواست دولت ترکیه برگزار شد و محور این دیدار گزارش کمیته حقیقت‌یاب سازمان‌ملل بود. گزارش‌های مختلف حاکی از آن است که رژیم‌صهیونیستی و ترکیه نسخه‌ای از گزارش کمیته حقیقت‌یاب را یک‌ماه و نیم پیش دریافت کردند. در این نسخه آمده بود که کمیته به‌طور کامل با ادعاهای رژیم‌صهیونیستی درخصوص وقایع اتفاق افتاده در خصوص ناوگان آزادی1 موافقت کرده و اذعان کرده است که محاصره دریایی که رژیم‌صهیونیستی در قبال نوارغزه صورت داده براساس قوانین بین‌المللی است و از این‌رو عملیات نظامی برای اجرای محاصره و توقف ناوگان قانونی بوده است. یک مقام دولتی رژیم‌صهیونیستی نیز گفته است که پیش‌نویس گزارش از دولت ترکیه شدیدا انتقاد کرده و اشاره کرده است ارتباطی میان دولت ترکیه و سازمان امداد رسان و بشر دوستانه ترکیه (IHH) که اقدام به سازماندهی ناوگان آزادی و اعزام آن کرد، وجود داشته است. اما در آستانه صدور گزارش سازمان‌ملل ترک‌ها خواهان دستیابی به توافق با رژیم‌صهیونیستی بودند تا چارچوب کنونی این گزارش منتشر نشود ترک‌ها خواهان تخفیف در مقاطعی بودند که از آنها انتقاد شده است؛ چراکه احتمالا توفانی سیاسی را در ترکیه راه خواهد انداخت.
گزارش‌ها نیز حاکی از آن است که جفری بلمر، رئیس کمیته حقیقت‌یاب سازمان‌ملل آماده است در راستای توافقات احتمالی رژیم‌صهیونیستی و ترکیه تغییراتی را در گزارش خود بدهد. اما عدم توافق دوطرف برسرگزارش سازمان‌ملل موجب به تأخیرافتادن این گزارش شد. دو منبع ترکیه و رژیم‌صهیونیستی اعلام کردند که تل‌آویو و آنکارا در پی بیش از یک سال مذاکره در چارچوب تحقیقات کمیته بین‌المللی نتوانستند به توافق دست یابند. یک مقام ترکیه در این رابطه گفته است « نه رژیم‌صهیونیستی و نه ترکیه گزارش سازمان‌ملل را در خصوص جنایت کشتی مرمره آبی امضا نکردند.» روابط رژیم‌صهیونیستی و ترکیه با وجود برخی فراز و نشیب‌ها هیچ‌گاه قطع نخواهد شد. در حال حاضر روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی گرفتار بن بست عدم قبول شرط عذرخواهی تل‌آویو از آنکارا در ارتباط با حادثه مرمره آبی است. اظهارات اخیر رجب طیب اردوغان نیز تأکیدی بر سر این مسئله بود. رجب طیب اردوغان در سخنرانی اخیر خود تأکید کرد که عذرخواهی رژیم‌صهیونیستی از ترکیه و پایان دادن به محاصره نوار غزه دو شرط اساسی ترکیه برای عادی‌سازی روابط با تل‌آویو است.
اردوغان همچنان بر عذرخواهی تل‌آویو پافشاری می‌کند و معتقد است ترکیه هرگز بدون اینکه رژیم‌صهیونیستی از این کشور عذرخواهی کند، به فکر ازسرگیری روابطش با رژیم‌صهیونیستی نخواهد افتاد. با توجه به پافشاری ترک‌ها بر عذرخواهی رژیم‌صهیونیستی و نیز انتشار اخباری مبنی بر شکست دو طرف در توافق بر سر گزارش کمیته حقیقت‌یاب سازمان‌ملل و در پی آن به تأخیر افتادن انتشار گزارش سازمان‌ملل در خصوص این جنایت هنوز نمی‌توان درباره آینده روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی نظر قطعی داد و همچنان علامت سؤال‌های زیادی درخصوص برنامه‌های مسئولان دو طرف در زمینه مناسبات آنکارا و تل‌آویو در ذهن باقی می‌ماند اما برخی ملاحظات دو طرف، منافع و مسائل استراتژیک که با سیاست امریکا در ارتباط است، روابط ترکیه و رژیم‌صهیونیستی را به هم مرتبط می‌سازد و اجازه قطع شدن کامل روابط را نمی‌دهد.