خلیج‌فارس محل تلاقی منافع

 علی محمدی‌فر

خلیج‌فارس شیار هلالی شکلی است که بیش از یک چهارم ذخایر فسیلی جهان را در خود جای داده و از طریق دریای عمان به اقیانوس هند و آبهای آزاد راه دارد. حاشیه خلیج‌فارس شامل کشورهای ایران، عراق، کویت، بحرین، عربستان، امارات و عمان است که در بین این کشورها بیشترین ساحل خلیج‌فارس که قابلیت کشتیرانی دارد تحت حاکمیت ایران است. خلیج‌فارس به علت داشتن معادن و ذخایر عظیم نفت و میدان‌های بزرگ گاز به یک منطقه ثروتمند تبدیل شده است. میدان گازی پارس جنوبی بزرگترین میدان گازی جهان است که در چند سال اخیر رقابت شدیدی در جهت خرید و کسب امتیاز برای تامین انرژی دو قطب اروپای شرقی و آسیای جنوبی و شرقی مثل پاکستان، هند و چین شده است که کشورهای این منطقه با فروش این معادن و ذخایر انرژی هر ساله میلیاردها دلار درآمد ارزی به دست می‌آورند و بازار بسیار خوبی هم برای فروش محصولات کشورهای صنعتی شده است. در آینده جهان برای تامین 65 درصد از نیازهای نفتی خود به خلیج‌فارس وابسته است در حالی که امروز 41 درصد مصارف نفتی جهان را خلیج‌فارس تامین می‌کند. به طوری که می‌توان ادعا کرد که یکی از دلایل اصلی تجاوز آمیکا به کشور عراق نه به خاطر رهایی مردم از چنگال استبداد و ایجاد دموکراسی بلکه برای تصاحب ذخایر عظیم انرژی این کشور و تسلط بر منطقه است و سعی دارد بر بازار انرژی تسلط یابد و کشورهای رقیب اقتصادی خود مانند ژاپن و چین را تحت فشار قرار دهد. با توجه به افزایش مصرف انرژی در جهان در سالهای اخیر نیاز آنها به منابع نفتی و گازی خلیج‌فارس بیشتر شده است و این مهم بر اهمیت اقتصادی و سلطه این خلیج افزوده است. با توجه به اینکه ذخایر نفتی بسیاری از کشورهای دنیا در 20 سال آینده کاهش می‌یابد، اهمیت چهار کشور دارنده منافع نفت یعنی ایران، عربستان، عراق و کویت که هر چهار کشور در حوزه خلیج‌فارس قرار دارند بیشتر نمایان خواهد شد. یک نکته مهم دیگری که در خصوص اهمیت اقتصادی خلیج‌فارس باید گفت این است که هزینه استخراج و بهره‌برداری از نفت خلیج‌فارس به مراتب نسبت به سایر نقاط جهان ارزان‌تر و آسان‌تر است. خلیج‌فارس همچنین 26 درصد از ذخایر گازی جهان را به خود اختصاص داده است که حدود 13 درصد آن متعلق به ایران است. نتیجه اینکه خلیج‌فارس منطقه‌ای باقی خواهد ماند که منافع کشورهای بزرگ و متوسط منطقه‌ای در آن با یکدیگر برخورد و فرسایش خواهد یافت. اروپا نیز به استمرار جریان نفت و گاز خلیج‌فارس با قیمت مناسب و دسترسی آسان به بازار این منطقه برای فروش کالاهای خود بسیار وابسته است و سعی می‌کند که جایگاهی برای خود در این منطقه فراهم کند.

به نظر می‌رسد ایران برای احراز جایگاه راهبردی خود ناگزیر به حضور فعال و موثر در منطقه است که از طریق توسعه روابط سیاسی و توسعه تجارت با کشورهای منطقه تامین خواهد شد. همکاری با کشورهایی چون عربستان در ابعاد گوناگون می‌تواند مانع حضور و نفوذ بیگانگان و قدرت‌های فرامنطقه‌ای شود که خود عامل اصلی بی‌ثباتی در منطقه هستند.