استاکس نت به خانه بازگشته است

مهدی محمدی
مسئله فضای سایبر مجددا به سرخط اخبارو تحلیل ها بازگشته است. پس از یک دوره تمرکز جامعه تحلیلی در آمریکا و اروپا روی تحلیل های ژئوپلتیکی از سرشت و سرنوشت انقلاب های منطقه -که البته همچنان ادامه دارد- می توان دید که یک خط تحلیلی جدید آغاز شده که به شدت براهمیت فضای سایبر تاکید می کند. در یک ماه گذشته آمریکایی ها لااقل دو سند استراتژیک درباره فضای سایبر منتشر کرده اند که در هر دوی آنها بر اهمیت روزافزون آنچه دنیای ارتباطات مجازی خوانده می شود تاکید شده است. در سند اول که مستقیما توسط رئیس جمهور آمریکا امضا شد و استراتژی این کشور درباره فضای سایبر را توصیف می کند، تلاش نمایانی شده است که اولا فضای سایبر به مثابه یک فرصت بزرگ و نه یک تهدید برای ایالات متحده تصویر شود و ثانیا اینطور القا شود که آمریکا قادر است نوعی نقش رهبری در فضای سایبر برای خود ایجاد کند و آن را در بلند مدت حفظ نماید. سند دوم اما کاملا عاری از اعتماد به نفس و پز روشنفکری سند اول است.
در این سندکه پنتاگون دو هفته قبل آن را منتشر کرد نوعی ادبیات جنگی صریح به کار رفته و پنتاگون به صراحت اعلام کرده است که از این پس با محیط سایبر به عنوان یک منطقه جنگی رفتار خواهد کرد. خوشمزه ترین بخش این سند جایی است که ژنرال های عصبی آمریکا تهدید می کنند هکر هایی که پشت کامپیوترهایشان می نشینند و «به آمریکا حمله می کنند» باید هر آن منتظر باشند که یک موشک کروز از لوله بخاری وارد شود و کل بساط آنها را منهدم کند! این دو سند بوضوح نشان دهنده دو نقطه عزیمت کاملا متفاوت برای بحث درباره فرصت ها و تهدیدهای فضای سایبر است. نقطه عزیمت اول تبدیل شدن مجاز به واقعیت در فضای سایبر، جهانی شدن ارتباطات، برداشته شدن سدهایی که می شد به طور فیزیکی بر سر راه انتقال پیام ایجاد کرد و نهایتا ادغام فرد در شبکه را یک فرصت می داند اما دیدگاه دوم صورت مسئله را اساسا به شکلی کاملا امنیتی تعریف می کند و فضای سایبر را بستر ایجاد دسترسی هایی می داند که می تواند امنیت ملی آمریکا را به نحو بی سابقه ای تهدید نماید. اما سوالی که باقی می ماند این است که بالاخره پاسخ چیست؟ فضای سایبر تهدید است یا فرصت؟
پیش از آنکه بتوان به این سوال پاسخی داد ابتدا باید در این باره بحث کرد که اهمیت آنچه فضای سایبر خوانده می شود در چیست. شکل کنونی دنیای مجازی هیچ شباهتی به آنچه ابداع کنندگان اینترنت در پنتاگون یا خالقان دنیای مجازی جدید در دره سیلیکون دهه 70 آمریکا در ذهن داشتند ندارد. زمانی اینترنت صرفا ابزاری برای انتقال پیام هایی محدود میان گیرندگان و فرستندگانی منحصر بفرد بود که می خواستند راهی برای گریز از موانع فیزیکی کند کننده ارتباطات در صحنه هایی خاص (مثلا میدان جنگ) پیدا کنند اما امروز اینترنت یک شبکه گسترده در ابعاد جهانی است که عملا فاصله ها را میان هر دو بازیگر منطقا ممکن، صفر کرده است. تعبیر یکی از مقام های امنیتی آمریکا این است که وقتی کامپیوتر شما به اینترنت وصل است عملا همه دنیا در خانه شما میهمان هستند. ممکن است شما فقط با یک یا چند نفر ارتباط بگیرید و فقط برای آنها پیام بفرستید اما شما فقط ارسال کننده پیام هستید و این شبکه است که تعیین می کند چه تعداد مخاطب و در کجا (بویژه جاهایی که روح شما هم از آنها خبر ندارد) این پیام را دریافت می کنند. وی ایده کلی خود درباره فضای سایبر را اینگونه جمع بندی می کند که زمانی قرار بود افراد یا حداکثر دولت ها شبکه را اداره کنند، اما اکنون شبکه است که آنها را اداره می کند!
توجه ویژه ای که اخیرا در غرب خصوصا آمریکا به مسئله فضای سایبر ایجاد شده اساسا محصول دو عامل است.
نخست اینکه تجربه انقلاب های منطقه به آمریکا نشان داد که ارتباط گیری صرف با دولت ها، آن هم دولت هایی عمیقا تمامت خواه که هیچ نسبتی با مردم خود نداشتند، به تدریج به ایجاد این وضعیت منجر شده که مردم منطقه راهشان را به طور کامل از راهی که مطلوب آمریکاست، منافع آن را تضمین می کند و به سبک زندگی آن احترام می گذارد جدا کرده اند. آمریکایی ها البته قبل از آغاز تحولات منطقه هم این رامی دانستند که مردم منطقه از آمریکا بیزارند و مثلا در مورد ایران، بالای 90 درصد مردم منطقه عقیده دارند ایران حتی باید سلاح هسته ای هم بسازد، اما این موضوع برای آنها اهمیتی نداشت چرا که مطمئن بودند «مردم کاره ای نیستند» و کار دست دولت هایی است که کاملا خود را با منافع آمریکا هماهنگ کرده اند. دوران مابعد انقلاب های منطقه اگر فقط یک تفاوت با دوره ماقبل آن داشته باشد، آن تفاوت این است که اکنون در مناطقی مردم به طور کامل کار را به دست گرفته اند و در مناطقی دیگر دولت ها را مجبور کرده اند سهم دیدگاه های آنها در سیاستگذاری ها را افزایش بدهند. «افزایش مداخله مردم در سیاستگذاری ها» مهم ترین تهدیدی بود که آمریکا از جانب انقلاب های منطقه احساس کرد چرا که از پیش به خوبی می دانست اگر مردم منطقه کوچکترین فرصتی برای به کرسی نشاندن حرف خود پیدا کنند اول کاری که خواهند کرد چیدن دم آمریکا و اذناب آن است. استراتژیست های عقل کل آمریکا که چند ماهی طول کشید تا همین نکته ساده را بفهمند، بلافاصله نسخه نوشتند که: بسیار خوب! حالا که اینطور است پس بهتر آن است که آمریکا ارتباط خود را با مردم منطقه بیشتر کند و این هم به نوبه خود منجر به طراحی این ایده شد که دولت آمریکا باید تمرکز بیشتری روی گسترش دادن اینترنت به خاورمیانه و بعد حضور فعال تری در شبکه داشته باشد. در واقع مشکل آمریکایی ها این است که خیال می کنند مردم منطقه پیام آنها را نشنیده اند بنابراین در حال برنامه ریزی هستند که پیام خود را به گوش مردم منطقه برسانند! غافل از اینکه مسئله کاملا برعکس است و در واقع صورت مسئله این است که مردم منطقه در مدت چند دهه و به اندازه کافی پیام آمریکا را شنیده اند و انقلاب های منطقه فقط فرصتی به آنها داده است که خشم و تنفر خود را از این پیام و تولید کنندگان آن ابراز کنند.
عامل دومی که باعث شده آمریکایی ها به فضای سایبر بیشتر توجه کنند، به اندازه عامل اول احمقانه نیست ولی حجم غیر قابل توصیفی از ترس و وحشت در آن نهفته است. کشور های غربی آرام آرام در حال پی بردن به این نکته هستند که دوران خوش استفاده از اینترنت برای تسهیل عملیات زیر ساختی و همچنین بهبود فرایندهای خدماتی و تجاری در حال اتمام است و دوران جدیدی آغاز شده که در آن هر کشوری که اطلاعات بیشتری درباره زیرساخت های حیاتی خود روی شبکه قرار داده باشد و وابستگی بیشتری به عملیات تحت شبکه برای خود ایجاد کرده باشد، در معرض تهدید های سهمگین تری قرار خواهد داشت.
آمریکایی ها زمانی خود را رهبر بلامنازع شبکه می دانستند اما حالا دریافته اند که جز امکان یک جانبه قطع جهانی اینترنت هیچ تسلط بلامنازعی بر شبکه ندارند. بازیگران متنوع و بسیار ماهری ظهور کرده اند که می توانند در زمانی کوتاه خسارت هایی حیرت انگیز و باور نکردنی به مجموعه زیرساخت های آمریکا که از طریق شبکه کنترل می شود یا اطلاعات آن روی شبکه قرار دارد وارد کنند. این بازیگران به لطف جهانی شدن شبکه کاملا بی زمان و بی مکان هستند. می توانند هر جایی از بیخ گوش آقای اوباما در واشینگتن گرفته یا جایی در اعماق بیابان های افریقا نشسته باشند. به تنها چیزی که نیاز دارند یک کامپیوتر متصل به شبکه است و بعد از آن، دانشی که کشورهای غربی مدت هاست فهمیده اند قادر به انحصاری کردن آن نیستند. در 6 ماه گذشته هکرها به برخی از حساس ترین سازمان های آمریکایی حمله کرده و تعدای از معظم ترین نهادهای این کشور را به طور کامل فشل ساخته اند. فقط ظرف 24 ساعت، هزاران سند دارای طبقه بندی پنتاگون به سرقت رفت و شرکت لاکهید مارتین که یکی از کمپانی های بزرگ اسلحه سازی آمریکاست و در صدر فهرست پیمانکاران پنتاگون قرار دارد اعلام کرد هدف بی سابقه ترین حمله تاریخ خود قرارگرفته است. کار آنقدر بیخ پیدا کرد که آقای مایک مالن رئیس ستاد ارتش آمریکا در تمثیلی بسیار با ارزش گفت اکنون برای آمریکا فقط دو تهدید موجودیتی وجود دارد: یکی اینکه یک سلاح هسته ای درون خاک آن منفجر شود و دیگر اینکه تحت حمله سایبری قرار بگیرد!
وقتی در اواسط سال 2009 آمریکایی ها با کمک اسراییل و آلمان ویروس استاکس نت را برای حمله به تاسیسات غنی سازی ایران طراحی کردند، بدون شک نمی توانستند حدس بزنند انتهای بازی اینگونه خواهد بود. تصور غربی ها این بود که قبل از آنکه ایران از پیچیدگی های این ویروس سر در بیاورد برنامه هسته ای اش دود شده و به هوا رفته است. آمریکا حمله سایبری را امکانی منحصربفرد تصور می کرد که می تواند کاری ترین ضربه ها را به سرسخت ترین حریفان آن هم با کمترین هزینه وارد بیاورد. آمریکایی ها این بار هم مثل خیلی از موارد دیگر توان فنی ایران را دست کم گرفته بودند و به همین دلیل است که پس از یک دوره داستان سرایی درباره تاثیر پنهان استاکس نت بر غنی سازی ایران و کند شدن این برنامه، این روزها دوباره شروع به پس گرفتن همه آن حرف ها کرده ا ند و می گویند برنامه ایران در آستانه یک جهش است! اما چیزی که مطلقا فکرش را هم نمی کردند این بود که استاکس نت به عنوان نمادی از حملات سایبری به خانه بازگردد. آسیب پذیری ایران در مقابل حملات سایبری بسیار کمتر از آمریکاست چرا که ایران وابستگی کمتری به عملیات تحت شبکه دارد. این آمریکایی ها هستند که همه دار و ندار خود را روی شبکه قرار داده اند و در نتیجه باید هر لحظه نگران باشند که بازیگری ناشناس در گوشه ای از جهان بی آنکه هرگز بتوان آن را شناسایی کرد با حمله به یک بخش از این زیرساخت ها، گوشی از جناب ابرقدرت بپیچاند.